نیویورک آخرین فرصت ایران برای جلوگیری از بازگشت تحریم‌های سازمان ملل است

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در نیویورک با مقامات بریتانیا، فرانسه و آلمان دیدار خواهد داشت. این دیدار آخرین فرصت تهران برای جلوگیری از بازگشت تحریم‌های سازمان ملل است که طبق مکانیسم «بازگشت سریع» برجام در ۳۰ سپتامبر بازخواهند گشت. پیش از این، مذاکرات هفته گذشته ایران و اروپا پیشرفت قابل توجهی نداشت و تنش‌ها میان تهران و شورای امنیت ادامه دارد.

به گزارش رویترز عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، قرار است با مقامات بریتانیا، فرانسه و آلمان، موسوم به سه کشور اروپایی (E3)، در نیویورک دیدار کند.

این دیدار آخرین فرصت برای گفتگو و یافتن راه حلی جهت جلوگیری از بازگشت تحریم‌ها علیه ایران است، مهلتی که طبق تصمیم کشورهای اروپایی در ۳۰ سپتامبر به پایان می‌رسد. این امکان طبق بندی در توافق برجام به کشورهای اروپایی داده شده است.

در سال ۲۰۱۵، ایران و گروه ۵+۱ توافق برجام را امضا کردند که محدودیت‌های گسترده‌ای را بر برنامه هسته‌ای ایران اعمال می‌کرد و در مقابل، تحریم‌های سازمان ملل کاهش یافت.

این توافق شامل مکانیسم «بازگشت سریع» یا «مکانیسم ماشه» بود که به اعضای برجام اجازه می‌داد در صورت «عدم اجرای قابل توجه» توسط ایران، تحریم‌های پیشین سازمان ملل را بدون نیاز به تصویب مجدد شورای امنیت بازگردانند.

پس از خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام در مه ۲۰۱۸، ایران به تدریج پایبندی خود را نسبت بە این توافق کاهش داد و سطح غنی‌سازی اورانیوم را تا ۶۰ درصد افزایش داد، اقدامی که بسیار بالاتر از محدودیت ۳.۶۷ درصد برجام و نزدیک به سطح تسلیحاتی بود.

تلاش اروپا برای فعال‌سازی مکانیسم حل اختلاف در پاسخ به اقدامات ایران و تلاش آمریکا برای فعال کردن مکانیسم ماشه در سال ۲۰۲۰ با مخالفت سایر اعضا مواجه شد، چرا که آمریکا دیگر عضو برجام نبود. مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در دولت بایدن نیز در سال ۲۰۲۲ بدون توافق پایان یافت و برخی محدودیت‌های برجام به مرور منقضی شدند، از جمله برنامه موشکی ایران در اکتبر ۲۰۲۳، در حالی که کشورهای اروپایی تحریم‌های ملی خود را حفظ کردند.

در سال ۲۰۲۵ تنش‌ها شدت گرفت؛ بازگشت ترامپ به قدرت سیاست فشار حداکثری علیه ایران را از سر گرفت، در حالی که مذاکرات دوجانبه برای توافق جدید ادامه داشت.

در ژوئن همان سال، شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ایران را به عدم پایبندی به تعهدات پادمانی محکوم کرد و حملات اسرائیل و آمریکا به تأسیسات هسته‌ای، دسترسی بازرسان را محدود ساخت. سه کشور اروپایی پس از خودداری ایران از همکاری با بازرسان، تصمیم گرفتند مکانیسم ماشه را تا پایان ماه اوت فعال کنند.

مکانیسم بازگشت سریع تحریمها از طریق فرآیندی دو مرحله‌ای که در مواد ۳۶-۳۷ برجام و بندهای اجرایی ۱۱-۱۳ قطعنامه ۲۲۳۱ ذکر شده، عمل می‌کند: ابتدا موضوع به کمیسیون مشترک برجام و سازوکار حل اختلاف (DRM) ارجاع داده می‌شود که تا ۳۵ روز امکان رفع اختلاف را فراهم میکند.

در صورت عدم حل اختلاف، موضوع به شورای امنیت اطلاع داده می‌شود و دوره ۳۰ روزه‌ای آغاز می‌شود. اگر پیش‌نویس ادامه لغو تحریم‌ها در این مدت تصویب نشود، تحریم‌های پیشین سازمان ملل به‌طور خودکار بازمی‌گردند و شامل محدودیت‌های گسترده‌ای در حوزه غنی‌سازی، تسلیحات، امور مالی و کشتیرانی و همچنین تحریم افراد و نهادهای مرتبط با برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران می‌شود.

مهلت این ۳۰ روز که در پایان ماه آگوست شروع شد در روز سه‌شنبه، ۳۰ سپتامبر، به پایان می‌رسد. در ۱۹ سپتامبر شورای امنیت نتوانست قطعنامه‌ای برای جلوگیری از بازگشت تحریم‌ها تصویب کند؛ این قطعنامه تنها چهار رأی مثبت داشت (چین، روسیه، پاکستان و الجزایر).

بنابراین، تحریم‌های پیشین سازمان ملل متحد علیه ایران که شامل محدودیت‌های تسلیحاتی، مالی و مسافرتی است، به‌طور خودکار بازخواهند گشت، مگر آنکه توافقی برای تمدید لغو تحریم‌ها حاصل شود.

ایران اعمال مجدد تحریم‌ها را «غیرقانونی، بی‌اساس و پیشگیرانه» خوانده، فعال شدن مکانیسم ماشه را رد کرده و هشدار داده است که این اقدام ممکن است به خروج از NPT منجر شود. چین و روسیه نیز مخالفت خود را اعلام کرده‌اند و احتمال پیچیدگی اجرای تحریم‌ها وجود دارد.

به نظر نمی‌رسد ایران در این چند روز باقی‌مانده بتواند اقدام چشمگیری برای جلوگیری از بازگشت تحریم‌ها انجام دهد، اگرچه سفر پزشکیان و عراقچی به نیویورک برای شرکت در نشست مجمع عمومی سازمان ملل آخرین فرصت دیپلماتیک برای گفتگو و پیشبرد این موضوع خواهد بود.

سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران روز یکشنبه به رویترز تأیید کرد که عباس عراقچی قرار است با مقامات سه کشور اروپایی در نیویورک دیدار کند.

این خبر پس از آن منتشر شد که خبرگزاری دولتی نورنیوز گزارش داده بود نشستی در وین برای بحث درباره تحریم‌های بین‌المللی علیه تهران برگزار خواهد شد، هرچند تاریخ دقیق مذاکرات مشخص نشده بود. این خبرگزاری افزود: «در این سفر، مذاکرات متقابل و بررسی مسائل مربوط به روابط ایران و اروپا برنامه‌ریزی شده است.» با این حال، این خبر تکذیب شد.

وزرای ایران و سه کشور اروپایی هفته گذشته نیز برای جلوگیری از اعمال مجدد تحریم‌ها، مذاکراتی برگزار کردند که به گفته دو دیپلمات اروپایی و یک دیپلمات ایرانی، پیشرفت قابل توجهی نداشت.