خوش‌بینی محتاطانه در تهران، احتیاط در واشنگتن و خواست جنگ از سوی تل‌آویو

سمیە توحیدی

مذاکرات ژنو شکاف راهبردی میان سه بازیگر اصلی را آشکار کرده است: تهران با اتکا به زمان و بازدارندگی منطقه‌ای به دنبال مدیریت فشار است، واشنگتن در میان دیپلماسی پرهزینه و گزینه نظامی مردد، و تل‌آویو با فرض شکست اجتناب‌ناپذیر گفت‌وگوها، به سمت سناریوی درگیری حرکت می‌کند. تلاقی خوش‌بینی تاکتیکی ایران، احتیاط حسابگرانه آمریکا و فشار فزاینده اسرائیل، فضایی ناپایدار را ایجاد کرده است که در آن حتی پیشرفت‌های محدود نیز می‌توانند به‌سرعت به تشدید تنش بدل شوند.

در حالی که تهران از باز شدن مسیر توافق سخن می‌گوید و واشنگتن با احتیاط از پیشرفت محدود صحبت می‌کند، تل‌آویو آشکارا خواهان آغاز جنگ است.

الی کوهن، وزیر انرژی و زیرساخت اسرائیل، صبح چهارشنبه ۲۹ بهمن‌ماه در گفت‌وگو با رادیوی رسمی این کشور ابراز امیدواری کرد مذاکرات میان ایالات متحده آمریکا و ایران به شکست بینجامد و واشنگتن به سمت آغاز یک جنگ علیه تهران حرکت کند.

او برای دومین بار طی یک هفته از آمریکا خواست تا با حملات گسترده نظامی، جمهوری اسلامی ایران را سرنگون کند و مدعی شد تغییر رژیم تنها راه‌حل واقعی است. بە نظر وی این راه‌حل هم به نفع مردم ایران بودە و هم امنیت متحدان عرب آمریکا در منطقه را تأمین می‌کند.

در این گفت‌وگو، کوهن، همسو با بسیاری از چهره‌های سیاسی و امنیتی اسرائیل در دولت و اپوزیسیون، اظهار داشت تمام مذاکرات با ایران بی‌ارزش است.

او همچنین ادعا کرد تهران در طول سالیان گذشته به هیچ توافقی پایبند نبوده و اکنون نیز صرفاً در حال خرید زمان است و پس از فروکش کردن فشار آمریکا، فعالیت‌های خود را از سر خواهد گرفت.

او تمایل آشکار اسرائیل برای کشاندن ایالات متحده آمریکا به تقابل نظامی با ایران را پنهان نکرد و گفت:

ما به صبر نیاز داریم. آمریکا بر اساس جدول زمانی دیگران عمل نمی‌کند. تنها گزینه واقعی، یک حمله نظامی بزرگ برای از بین بردن تهدیدهاست. تا امروز، به‌جای خشکاندن باتلاق، سرگرم تعقیب حشرات بوده‌ایم.

این مواضع بازتاب‌دهنده فضای غالب در محافل سیاسی و رسانه‌ای اسرائیل با این استدلال است که تهران حاضر نیست آنچه را کە عزت و روحیه ملی خود می‌خواند، به خطر بیندازد. از همینرو، شانس دستیابی به توافق با ایران بسیار اندک یا نزدیک به صفر قلمداد می شود.

این رویکرد در تیتر روز چهارشنبه روزنامه یدیعوت آحارانوت نیز دیده می‌شود. در این تیتر، آمدە است کە «آنها از توافق حرف می‌زنند… و برای جنگ آماده می‌شوند».

همزمان، روزنامه «هاآرتص» نیز با انتشار کاریکاتوری از میز مذاکرات، فضای بدبینی اسرائیل نسبت به روند گفت‌وگوها را به تصویر کشیده است.

خوش‌بینی محتاطانه

در مقابل، پس از دور دوم مذاکرات در ژنو، تهران لحن خوش‌بینانه‌تری را اتخاذ کردە است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، گفت مسیر دستیابی به توافق هموارتر شده است. با این وجود این اظهارات همزمان با برگزاری مانورهای نظامی ایران در تنگه هرمز مطرح شد.

در واشنگتن اما لحن متفاوتی حاکم است. مقام‌های آمریکایی، در حالی که به تقویت حضور نظامی خود در منطقه ادامه می‌دهند، از پیشرفت محدود سخن می‌گویند.

جی دی ونس معاون رئیس‌جمهور آمریکا گفت مذاکرات از برخی جهات مثبت بوده، اما تهران همچنان حاضر به پذیرش برخی خطوط قرمز واشنگتن نیست.

او در پاسخ به پرسشی درباره آینده برنامه موشک‌های بالستیک ایران گفت «همه گزینه‌ها روی میز است»، بی‌آنکه به‌صراحت اعلام کند واشنگتن خواستار کنار گذاشتن این برنامه از سوی تهران است.

دونالد ترامپ نیز شب گذشته گفت ایران به توافق علاقه‌مند است و افزود که به‌طور غیرمستقیم در مدیریت مذاکرات نقش خواهد داشت.

به نظر می‌رسد سخنان ترامپ حاکی از اشاره‌ای به نقش نماینده ویژه او در این گفت‌وگوها باشد.

مجموع این نشانه‌ها نشان می‌دهد ترامپ، دست‌کم در مقطع کنونی، همچنان در مسیری حرکت می‌کند که مطلوب اسرائیل نیست و به دنبال توافقی با ایران است که از نگاه او باید حداقل اندکی سخت‌گیرانه‌تر از توافق دوران باراک اوباما باشد.

در این میان، فشار کشورهای عربی و ترکیه بر واشنگتن بی‌تأثیر نبوده است، هرچند این فشارها تضمینی برای جلوگیری از تنش ایجاد نمی‌کند.

شکاف‌های عمیق میان طرفین، فشار اسرائیل و لابی‌های حامی آن، و غیرقابل پیش‌بینی بودن تصمیمات ترامپ، همگی احتمال درگیری را زنده نگه داشته‌اند.

وضعیت هشدار در اسرائیل

اما با وجود صحبت از پیشرفت، اختلافات اساسی، از سطح و محل غنی‌سازی هسته‌ای ایران گرفته تا برنامه موشکی، نقش متحدان منطقه‌ای تهران، وضعیت اعتراضات داخلی و درخواست لغو تحریم‌های اقتصادی همچنان پابرجاست.

افزون بر این، برداشت دو طرف از هزینه‌های جنگ و توافق نیز متفاوت است. ترامپ با نگاهی اقتصادی، هزینه جنگ را بیش از هزینه توافق می‌داند، در حالی که ایران، تحت ملاحظات ملی‌گرایانه و ایدئولوژیک، ممکن است گزینه پرداخت هزینه بالا برای حفظ حیثیت را ترجیح دهد.

در پایان این دور از مذاکرات، واشنگتن مهلتی دو هفته‌ای را برای کاهش شکاف‌ها و نزدیک‌تر کردن مواضع دو طرف تعیین کرده است.

با این حال، تصمیم نهایی در اختیار رئیس‌جمهور آمریکا باقی می‌ماند که به‌طور گسترده غیرقابل پیش‌بینی توصیف می‌شود.

در سوی دیگر، اسرائیل بر این فرض عمل می‌کند که درگیری نظامی اجتناب‌ناپذیر است. از زمان آغاز مذاکرات ژنو، تل‌آویو سطح هشدار را افزایش داده و آمادگی‌های نظامی خود را در حوزه‌های دفاعی و تهاجمی تشدید کرده است. همزمان، حملات هوایی اسرائیل به لبنان در روزهای اخیر شدت گرفته است.

به گفته رسانه‌های اسرائیلی، این حملات بخشی از آماده‌سازی برای سناریوی جنگ با ایران و جلوگیری از ورود حزب‌الله به یک درگیری گسترده‌تر است.

بر اساس گزارش کانال ۱۲، سایت‌های پرتاب موشک، انبارهای سلاح و نیروهای وابسته به حزب‌الله در این حملات هدف قرار گرفته‌اند.

با توجە بە متغیرهای دیگر منطقەای، مذاکرات ژنو بیش از آنکه نشانه حل‌وفصل بحران جاری باشد، بازتاب توازن ناپایدار میان بازدارندگی، زمان و اراده سیاسی است.

ایران با ترکیب دیپلماسی محدود، مانور نظامی و تأکید بر خطوط حیثیتی، می‌کوشد هزینه‌های فشار را مدیریت کند و زمان بخرد.

ایالات متحده آمریکا در چارچوب محاسبه هزینه–فایده، هنوز دیپلماسی را ترجیح می‌دهد، اما با تعیین مهلت و تقویت حضور نظامی، مسیر بازگشت‌پذیری به گزینه سخت را باز نگه داشته است.

در مقابل، اسرائیل بر فرض شکست مذاکرات عمل می‌کند و با بالا بردن سطح هشدار و فشار سیاسی، تلاش دارد مسیر تصمیم واشنگتن را به سمت اقدام نظامی سوق دهد.

شکاف‌های ساختاری بر سر غنی‌سازی، موشکی و تحریم‌ها پابرجاست و اختلاف ادراکی درباره هزینه جنگ، ریسک خطای محاسباتی را افزایش می‌دهد. در چنین فضایی، حتی پیشرفت‌های محدود می‌توانند شکننده باشند و یک محرک کوچک، مسیر را به‌سرعت از مذاکره به تقابل تغییر دهد.