سوم اوت، فرمان هفتادوچهارم؛ نسل‌کشی ایزدی‌های شنگال

در واپسین ساعات ۹ ژوئن ۲۰۱۴، شب ۱۰ ژوئن (شب ۲۰ خرداد) نیروهای دولت اسلامی عراق و شام (داعش) با حملە بە شهر موصل، مرکز استان نینوا، کنترل این شهر را به دست گرفتند. کنترل داعش بر این استان، زمینەساز یکی از بزرگترین تراژدیهایی بود کە در دوران معاصر بر سر کردهای ایزدی در منطقە شنگال رفت.

سوم اوت ۲۰۱۴، گروه ستیزەجوی داعش، حملە وسیعی را بە منطقە شنگال در شمال‌غربی عراق آغاز کرد. این منطقە از دیرباز مسکن هزاران کرد ایزدی بودە است. حملە داعش از سمت موصل آغاز و تا پایان روز سوم اوت، تمام روستاها و کوهستان شنگال تا امتداد مرز سوریە و عراق بە محاصرە درآمد.

با خالی کردن سنگرهای دفاع از مردم شنگال توسط پیشمرگەهای کرد کە مسؤل حفاظت از این منطقە بودند، کردهای ایزدی عملا بی‌دفاع رها شدند.

کسانی کە فرصت یافتە یا از امکانات کافی برخوردار بودند، موفق بە خروج از محاصرە شدند و بقیە به‌سمت کوهستان شنگال رفتند کە برای قرنها آنها را از گزند خلفای سنی عثمانی حفظ کردە بود. اما ایزدیانی کە در همسایگی روستاهای عرب‌نشین بودند، فرصت فرار نیافتە و بە‌دست داعش افتادند.

سعید حسن یکی از شاهدان این قتل‌عام است. او که شاهد حملات در روستای «گیرزریک» بود، در گفتگویی با خبرگزاری مزوپوپتامیا آن دوران را چنین توصیف می‌کند:

وقتی شنیدیم داعش وارد موصل شده، خیلی ترسیدیم. سه روز تمام در ورودی روستا نگهبانی دادیم. شب سوم اوت ۲۰۱۴ خبر رسید که داعش وارد روستا شده است. بلافاصله صدای شلیک گلوله‌ها به گوش رسید. تا صبح، هیچ‌کس در روستا نمانده بود؛ همه فرار کردند. ما هم فرار کردیم. همسایگان عرب ما نیز همراه خانواده‌هایشان فرار کردند.

 حسن می‌گوید: هزاران نفر در گرمای شدید در کوه شنگال با گرسنگی و بی‌آبی دست‌وپنجه نرم کردند:

روزها بدون غذا و آب در کوه بودیم. هیچ چیزی برای خوردن نبود. از غاری به غار دیگر می‌رفتیم تا گیاهی پیدا کنیم. من چهار فرزند داشتم. هزاران نفر در کوه همراه ما بودند.

در نتیجه این حملە بیش از نیم میلیون کرد ایزدی آواره شدند، قریب بە یکصدوپنجاە هزار نفر از آنها بیش از ١٦ روز را بدون آب و غذا در کوهستان تحت محاصرە سنجار گذراندند.

بە نقل از دیوید لاورنس فیلیپس، در کتاب بهار کردی، گروهی کوچک، اما سازماندهی شدە از نیروهای حزب کارگران کردستان، با گشایش کریدوری موقت، نقش مهمی را در حفظ جان این محاصرە شدگان و انتقال آنها بە شهرهای کردستان سوریە ایفا کردند.

آمارهای منتشر شدە حاکی از آن است کە حدود ٣٥٠ هزار نفر از ایزدیان بە اقلیم کردستان، ترکیه و سوریه آواره شدند. بر اساس این آمار، ١٢٩٣ نفر در روزهای آغازین حمله به شنگال و اطراف آن کشته شدند، از جمله ٤٠٠ مرد پیر و جوان توسط نیروهای داعش در روستای کوچو تیرباران شدە یا در یک گور دسته جمعی زندەبەگور شدند.

بیش از ٦٠٠ نفر از جمله سالمندان، کودکان و زنان بر اثر گرسنگی، تشنگی و خستگی در راه جان باخته اند.

زنان و دختران و کودکان ربوده شدند.  آمارهای رسمی از اسارت نزدیک‌بە ٩٦٠٠ زن، مرد و کودک خبر می‌دهد. زنان و دختران از مردان، جدا شدە و بە عنوان کنیز به شهرهای سوریە کە تحت کنترل داعش بود فرستادە شدند. گزارشهای تصویری فراوانی از خرید و فروش زنان و دختران در شهرهای تحت کنترل داعش ضبط شدە است. بسیاری از زنان و دختران ایزدی نیز ناگزیر بە پذیرش اسلام شدند.

با گذشت ۱۱ سال، هنوز سرنوشت بسیاری از این زنان و دختران ایزدی‌ها نامشخص باقی مانده است.

بر اساس آخرین آمار دفتر آزادسازی کردهای ایزدی از چنگ داعش که در اوت ٢٠٢٣ ثبت شده است، تاکنون ١١٩ گور شامل ٨٢ گور دسته جمعی و ٣٧ گور فردی کردهای ایزدی در شنگال کشف شده است.

اکنون ۱۱ سال از آن رویداد می گذرد. در این نسل‌کشی، که در تاریخ به‌عنوان «فرمان هفتاد و چهارم» شناخته می‌شود، هزاران ایزدی کشته شدند.

برخی منابع شمار کشته‌ها را نزدیک به سه هزار نفر عنوان کرده‌اند، اما تخمین زده می‌شود که این عدد بسیار بالاتر باشد.

پس از فرمان ۷۴م، روال امور در شنگال بە گذشتە شباهتی نیافت. دردها و آلام ایزدیان نە تنها التیام نیافت، بلکە بسیاری از آنان، ناجار بە کوچ اجباری شدند. از زنان ایزدی کە بە زور با اعضای داعش بە ازدواج واداشتە شدە بودند، فرزندانی متولد شد کە در جامعە ایزدی قابل پذیرش نبودند.

بە رغم ترومای وارد آمدە بر روان جمعی ایزدیان، اما بعد از گذشت ١١ سال از این نسل کشی حسن کە خود شاهد تمامی این فجایع بودە است می گوید:

 اینجا سرزمین ماست. با وجود گذشتن از ۷۴ فرمان، ما هنوز اینجاییم. سرزمین‌مان را ترک نکردیم و هرگز نخواهیم کرد.