در میانە بحران اقتصادی و فرصت راهبردی، ترکیە چگونە از فضاهای فرصت بهرە می برد؟

سمیە توحیدی

جنگ اخیر در خاورمیانه تحولات قابل توجهی را برای ترکیه به همراه داشتە است. باوجود فشارهای اقتصادی، از جمله تورم بالا و افزایش کسری بودجه، ترکیه تلاش دارد خود را به‌عنوان باثبات‌ترین کشور خاورمیانه معرفی کند. با اجرای برنامه‌های اقتصادی، نظیر جذب سرمایه‌گذاری و طرح دوباره ایجاد مسیرهای جدید انتقال انرژی، ترکیه به دنبال تقویت موقعیت خود و تبدیل شدن به محور جدید تجارت و انرژی در خاورمیانه است. با این حال، در این مسیر با چالش‌هایی همچون وابستگی به واردات گاز و تحولات پیچیده ژئوپلیتیک روبه‌رو است.

بە رغم بدبینها و ترس ترکیە از حملات اسرائیل و آمریکا بە ایران، جنگ تا کنون به‌طور مستقیم به این کشور آسیبی وارد نکرده است. سامانه‌های دفاع هوایی ناتو موشک‌هایی را که از سوی ایران به پایگاه‌های آمریکایی در ترکیه شلیک شده بود رهگیری کردند و وضعیت ترکیه تاکنون بسیار بهتر از امارات است که بیشترین خسارت را متحمل شد.

پیش‌بینی‌های بدبینانه دستگاه‌های اطلاعاتی ترکیه، از جمله احتمال فروپاشی جمهوری اسلامی ایران و آغاز جنگ داخلی یا درگیری‌های اتنیکی نیز تا کنون محقق نشدەاند. همچنین طرح تقویت مقاومت کردها و پیوند آن با سایر نیروهای مخالف نیز تا کنون بە نتیجەای دست نیافتە و سناریوی مهاجرت گسترده ایرانیان به مرزهای ترکیه نیز اتفاق نیفتادە است.

اگرچە تحت تاثیر سناریوهای بدبینانە میت، ترکیه به یکی از کشورهای مخالف جنگ تبدیل و به ابزاری برای فشار بر ترامپ جهت جلوگیری از آن بدل شد، اما تا کنون هیچ یک از پیامدهای بدبینانە این سناریوها محقق نشدە است.

با وجود احتمال ادامه جنگ و تهدیدات باقی‌مانده، ترکیه اکنون در حال بررسی چگونگی بهره‌برداری از این تجربه برای تقویت جایگاه اقتصادی و سیاسی خود است.

آغاز جنگ برای ترکیه غافلگیرکننده بود. در ماه نخست، از اواخر فوریه تا اواخر مارس، دولت ناچار شد حدود ۲۶ میلیارد دلار را برای حمایت از واحد پولی لیر، که در حال کاهش بود به بازار تزریق کند. همچنین این کشور، حدود ۲۲ تن طلای خود را بە فروش رساند و پس از آن ۳۴ تن دیگر را در برابر دلار عرضه کرد.

نرخ تورم که قرار بود طبق برنامه احیای اقتصادی ارائه‌شده در سال ۲۰۲۳ به ۱۵ درصد برسد، به ۴۰ درصد افزایش یافت.

همزمان، بودجه‌ای که بر مبنای قیمت ۶۵ دلار برای هر بشکه نفت تنظیم شده بود، پس از افزایش قیمت نفت به بیش از ۱۱۰ دلار، نیازمند بازنگری شد.

هرچند قیمت‌ها بعداً کاهش یافت، اما فاصله میان برآوردها و واقعیت همچنان قابل توجه است.

از سوی دیگر، شرکت دولتی گاز ترکیه ناچار شد حمایت دولتی خود را که حدود ۶ میلیارد دلار است سه برابر کند تا شکاف میان قیمت جهانی گاز و قیمت داخلی را جبران کند.

در همین حال، مالیات سوخت که قرار بود برای تقویت بودجه اعمال شود به حالت تعلیق درآمد. در نتیجه، پیش‌بینی می‌شود کسری بودجه امسال به ۴۵ میلیارد دلار برسد، در حالی که برآورد قبلی ۳۰ میلیارد دلار بود.

با وجود این شرایط، ترکیه تلاش می‌کند خود را به‌عنوان باثبات‌ترین کشور خاورمیانه معرفی کند. این تعریف شامل هر دو جنبه اقتصاد و سیاست است.

اردوغان در نشستی در استانبول در تاریخ ۲۹ آوریل، با شعار یک مرکز قوی برای سرمایه‌گذاری در قرن ترکیه، برنامه‌ای را برای جذب سرمایه‌گذاری ارائه کرد.

این برنامە، شامل معافیت‌ها و تخفیف‌های گسترده مالیاتی برای شرکت‌های فعال در مرکز مالی استانبول، معافیت مالیاتی برای درآمدهای خارجی شهروندان بازگشته، تخفیف برای شرکت‌های ترانزیتی و مشوق‌هایی برای صادرکنندگان است. هدف این برنامه تبدیل ترکیه به مقصد اصلی سرمایه‌گذاری منطقه‌ای است.

اردوغان در پی جایگزینی کشورهای خلیج فارس، به‌ویژه دبی، به‌عنوان مرکز تجارت جهانی و محور بازاریابی انرژی است. او در این نشست تأکید کرد ترکیه فقط گذرگاه نیست، بلکه پایگاه اصلی مسیرهای تجارت و انرژی در منطقه است.

جنگ نشان داد وابستگی به مسیرهای دریایی مانند خلیج فارس، تنگه هرمز، مسیر باب‌المندب و کانال سوئز، اقتصاد جهانی را آسیب‌پذیر می‌کند. از همین رو، اردوغان در تلاش است کشورهای منطقه را متقاعد کند که ترکیه می‌تواند جایگزینی برای این وابستگی باشد.

طرح تبدیل ترکیه به مرکز انرژی موضوع جدیدی نیست، اما موانعی مانند وابستگی به واردات گاز، از جمله از ایران، و تحولات در روابط با مصر و اسرائیل، اجرای آن را دشوار کرده است. اکنون طرح‌های قدیمی دوباره بررسی می‌شوند.

یکی از این طرح‌ها مسیر توسعه عراق است، پروژه‌ای به طول ۱۲۰۰ کیلومتر که بندر فاو را به ترکیه متصل می‌کند. هزینه این طرح حدود ۱۷ میلیارد دلار برآورد شده و تکمیل آن تا سال ۲۰۵۰ زمان خواهد برد. با این حال، تأمین مالی آن همچنان نامشخص است و نگرانی‌هایی درباره آسیب‌پذیری آن در برابر حملات وجود دارد.

این مسیر می‌تواند جایگزینی برای طرحی باشد که هند را از طریق کشورهای خلیج فارس و اردن به اسرائیل و سپس اروپا متصل می‌کند.

ترکیه همچنین به دنبال مسیرهایی برای انتقال گاز از قطر از طریق عراق و سوریه، به‌ویژه پس از آغاز انتقال نفت عراق از کرکوک به بندر جیهان پس از بسته شدن تنگه هرمز است.

در کنار این تحرکات اقتصادی، ترکیه در سال‌های اخیر روابط نظامی خود را با عربستان سعودی و امارات گسترش داده است.

در سال ۲۰۲۳، اردوغان در سفر خود به ریاض قرارداد بزرگی را برای فروش پهپادهای نظامی بیرق آکینجی امضا کرد. سلجوق بایراکتار، داماد اردوغان و شریک در شرکت سازنده، مدیرعامل و رئیس بخش برنامه‌ریزی این شرکت است.

این قرارداد بزرگ‌ترین معامله این شرکت تا آن زمان به‌شمار می‌رفت و شامل تعهد به ایجاد خط تولید در عربستان نیز بود. همچنین توافق‌های دیگری در حوزه تسلیحات و فناوری میان شرکت‌های دفاعی ترکیه و وزارت دفاع عربستان امضا شد.

ترکیه همچنین یک پایگاه نظامی بزرگ را در قطر دارد، در بازسازی ارتش جدید سوریه نقش ایفا می‌کند و در سال ۲۰۲۴ با عراق برای همکاری نظامی و اطلاعاتی در مقابله با نیروهای کرد توافق‌نامه‌ای امضا کرده است.

بلندپروازی‌های ترکیه نه تنها برای کشورهای حوزە خلیج، بلکه برای اتحادیه اروپا نیز مطرح شده است. ترکیه از تمایل ترامپ برای فاصله گرفتن از ناتو متأثر نشده است و خود را به‌عنوان یک ستون جایگزین در حوزه نظامی معرفی می‌کند.

در واکنش، اروپا نیز در تلاش است ساختار نظامی مستقل خود را ایجاد کند، اما این رویکرد با تردید و حتی مخالفت برخی رهبران اروپایی روبه‌رو شده است.

در این راستا، رئیس کمیسیون اروپا تأکید کرده است که این قاره باید از نفوذ قدرت‌هایی مانند روسیه، ترکیه و چین دور بماند و به رویکردی گسترده‌تر و ژئوپلیتیک‌تر نیاز دارد.

در خاورمیانه نیز طرح‌های ترکیه با استقبال فوری مواجه نشده است. عربستان پس از امضای توافق دفاعی با پاکستان اعلام کرده این توافق دوجانبه است و در حال حاضر گسترش نخواهد یافت.

با این حال، آنکارا معتقد است جنگ در خلیج و پیامدهای حملات ایران به همسایگانش می‌تواند در نهایت دیدگاه عربستان را تغییر دهد و زمینه را برای نقش گسترده‌تر ترکیه فراهم کند.

در میان مدت، بە نظر می رسد کە راهبرد ترکیه در قبال جنگ اخیر در خاورمیانە، بر پیوندی ناپایدار میان تثبیت مالی کوتاه‌مدت و بلندپروازی ژئوپلیتیک بنا شده است.

تزریق منابع برای مهار لیر، فروش ذخایر طلا و افزایش یارانه انرژی، از شکنندگی بنیان‌های اقتصاد کلان حکایت دارد و ادعای تبدیل‌شدن به محور انرژی را با توجه به وابستگی به واردات گاز تضعیف می‌کند.

در سطح امنیتی، اتکای دستگاه‌های اطلاعاتی این کشور به سناریوهای فروپاشی یا درگیری‌های اتنیکی در ایران که محقق نشد، نشان‌دهنده خطای محاسباتی است.

هم‌زمان، نگاه ابزاری به مسأله کرد و تلاش برای پیوند دادن آن با معادلات منطقه‌ای، در غیاب تحولات میدانی، بیانگر محدودیت نفوذ ترکیه در مدیریت پویایی‌های اتنیکی است. این شکاف میان برآورد و واقعیت می‌تواند هزینه‌های راهبردی آنکارا را در بلندمدت افزایش دهد.