رقابت چین و ترکیه در اوراسیا و کردستان متغییری پنهان

آسیای مرکزی به صحنه رقابت ژئوپلیتیکی چین و ترکیه تبدیل شده است. چین با ابتکار کمربند و جاده در پی شبکه‌ای یکپارچه از زیرساخت‌ها و کنترل زنجیره‌های تأمین است، در حالی که ترکیه با کریدور میانی و سیاست «گره اتصال» می‌کوشد نقش میانجی اوراسیایی را تقویت کند. این رقابت در بستر بی‌ثباتی‌های منطقه‌ای و رقابت‌های امنیتی جریان دارد. مسائلی مانند کردها در ترکیه و اویغورها در چین به متغیرهای ژئوپلیتیکی بدل شده‌اند. در این میان، کردها متغیری پنهان در خطوط انتقال این نظم نوظهور هستند که بر معادلات منطقه اثر می‌گذارند.

در سال‌های اخیر، کشورهای آسیای مرکزی با مجموعه‌ای از پیشنهادهای راهبردی از سوی قدرت‌های مختلف چون ترکیە و چین مواجه شده‌اند. پیشنهادهایی که از یک‌سو بر سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و ادغام در شبکه‌های تجارت جهانی تأکید دارند (چین) و از سوی دیگر بر پیوندهای فرهنگی، هویتی و همکاری‌های منطقه‌ای تکیه می‌کنند (ترکیە).

این رویکردها در ظاهر مکمل یکدیگرند، اما در عمل بازتاب یک رقابت آرام اما ساختاری در قلب اوراسیاست. رقابتی میان قدرت‌های بزرگ و میان‌رده کە بە منظور تعیین و تعریف مسیرهای اتصال، هویت و امنیت در آسیای مرکزی انجام می شود.

آسیای مرکزی امروز دیگر یک حاشیه خاموش پساشوروی نیست. این منطقه به صحنه‌ای فعال و تعیین‌کننده تبدیل شده که در آن چین، روسیه، ترکیه و تا حدی ایالات متحده در حال بازتعریف معماری نفوذ خود هستند.

در این میان، دو مفهوم زیرساختی بیش از همه اهمیت یافته‌اند. یکی ابتکار کمربند و جاده چین (BRI) و دیگری کریدور میانی یا مسیر ترانس‌کاسپین کە تحت حمایت ترکیه است. این دو، نه فقط پروژه‌هایی اقتصادی، بلکه ابزارهایی ژئوپلیتیکی برای شکل‌دهی به نظم آینده اوراسیا محسوب می‌شوند.

چین، ابتکار کمربند و منطق اتصال جهانی

ابتکار کمربند و جاده چین که از سال ۲۰۱۳ آغاز شد، پروژه‌ای کلان برای ایجاد شبکه‌ای از مسیرهای زمینی و دریایی با هدف اتصال چین به اروپا، آفریقا و خاورمیانه است. در این چارچوب، آسیای مرکزی نه فقط به‌عنوان مسیر عبور، بلکه به‌عنوان حوزه‌ای برای سرمایه‌گذاری، تولید و گسترش نفوذ سیاسی، جایگاهی کلیدی پیدا کردە است.

برای پکن، این ابتکار صرفاً یک برنامه اقتصادی نیست، بلکه ابزاری چندلایه برای تضمین امنیت زنجیره تأمین، کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی تحت کنترل غرب و گسترش نفوذ ژئوپلیتیکی در اوراسیاست.

با این حال، این پروژه که از مناطق بی‌ثباتی همچون خاورمیانه و قفقاز عبور خواهد کرد، باچالشی ساختاری و حساس مواجه است. همین مسئله چین را به جست‌وجوی مسیرهای جایگزین و امن‌تر سوق داده است، مسیری که در آن نقش ترکیه به‌تدریج پررنگ‌تر می‌شود.

ترکیه و سیاست کانون شدن

ترکیه در دو دهه اخیر تلاش کرده است خود را از یک قدرت منطقه‌ای کلاسیک به یک گره اتصال (Connector State) میان آسیا، اروپا و خاورمیانه تبدیل کند.

این راهبرد بر سه محور اصلی استوار است:

نخست، کریدور میانی که مسیر چین، آسیای مرکزی، دریای خزر، قفقاز، ترکیه و در نهایت اروپا را به هم متصل می‌کند و به‌عنوان رقیبی برای مسیرهای شمالی روسیه و مسیرهای جنوبی ایران مطرح است.

دوم، تاسیس سازمان دولت‌های ترک (شورای ترک) در سال ٢٠٠٩، که چارچوبی برای همگرایی کشورهای ترک‌زبان فراهم می‌آورد و ترکیبی از دیپلماسی فرهنگی، اقتصادی و هویتی را در بر می‌گیرد.

سوم، دیپلماسی زیرساختی و تجاری که شامل توسعه پروژه‌های حمل‌ونقل، لجستیک، انرژی و همچنین همکاری‌های گزینشی با چین در کنار رقابت نرم با آن است.

در این چارچوب، ترکیه نه یک قدرت بزرگ کلاسیک، بلکه یک قدرت میانی با جاه‌طلبی استراتژیک است. این کشور می‌کوشد که بدون برخورداری از منابع مالی هم‌سطح چین یا روسیه، از طریق شبکه‌سازی، هویت‌سازی و مدیریت مسیرهای اتصال، نفوذ خود را گسترش دهد.

چین و ترکیه: رقابت یا هم‌زیستی استراتژیک؟

رابطه میان چین و ترکیه آمیزه‌ای از همکاری و رقابت است. از یک سو، چین یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری ترکیه به‌شمار می‌رود و سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی و مالی میان دو کشور رو به افزایش است. همچنین برخی پروژه‌ها مانند کریدور ترانس‌کاسپین در چارچوب کلی BRI تعریف می‌شوند.

با این حال، در سطح ژئوپلیتیک، تفاوتی بنیادین میان اهداف دو کشور وجود دارد. چین به دنبال کنترل و یکپارچه‌سازی شبکه‌های جهانی اتصال است، در حالی که ترکیه می‌کوشد با تقویت چندقطبی بودن مسیرها، نقش خود را به‌عنوان یک گره  یا کانون کلیدی افزایش دهد.

این تفاوت ظریف، آسیای مرکزی را به میدان هم‌زیستی رقابتی تبدیل کرده است کە در نتیجە آن همکاری اقتصادی همزمان با رقابت ژئوپلیتیکی پیش می‌رود.

لایه پنهان امنیتی: ایران، قفقاز و شکنندگی مسیرها

مسئلەای کە مدت‌ها چین و ترکیه را نگران کرده بود الان تا حدی رخ دادە است. افزایش بی‌ثباتی در خاورمیانه و به‌ویژه در ایران، همیشە بە عنوان یک متغییر کلیدی برای این دو کشور مطرح بودە است.

تداوم جنگ و تنش میان ائتلاف اسرائیل – آمریکا با ایران در بلند مدت می‌تواند مسیرهای انرژی را مختل کند، کریدورهای ترانزیتی را تغییر دهد و اهمیت مسیرهای جایگزین، به‌ویژه مسیر ترکیه را افزایش یا کاهش دهد. چیزی کە هم‌اکنون بە دلیل مسدود بودن تنگە هرمز تا حدی اتفاق افتادە است.

از منظر چین، ایران مسیری مهم اما پرریسک است. بنابراین افزایش بی‌ثباتی در این کشور می‌تواند وزن ژئوپلیتیکی ترکیه را در معادلات اوراسیایی افزایش دهد. در چنین شرایطی، ترکیه نه فقط یک بازیگر اقتصادی، بلکه به‌عنوان ضامن نسبی مسیرهای جایگزین مطرح می‌شود.

از سویی دیگر، باجود این سود، ترکیه، بە دلیل کاملا متفاوتی از چین، نگران بی ثباتی در ایران است و آنهم مستقیم بە موضوع کردستان بر می گردد.

سیاست داخلی ترکیه: مسئله کردها و روند صلح

سیاست خارجی ترکیه را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن پویایی‌های داخلی آن تحلیل کرد. در این میان، مسئله کردها یکی از مهم‌ترین متغیرهاست. موضوعی که در ترکیه، سوریه و عراق ابعاد امنیتی و سیاسی گسترده‌ای دارد.

از حدود یک سال پیش، روندی از گفت‌وگو و مدیریت سیاسی با میانجیگری حزب مردم و دموکراسی میان دولت ترکیه و رهبر دربند کرد، عبدالله اوجالان، شکل گرفته است. این روند، صرف‌نظر از نتیجه نهایی، یک پیام روشن دارد. ترکیه در پی کاهش ریسک‌های داخلی است.

هدف، افزایش ظرفیت کنشگری در سیاست خارجی این کشور است. این به معنای پذیرش روند صلح نیست. حتی دولت ترکیه این روند را بیشتر در قالب «حذف ترور» تعریف می‌کند.

بە هر حال در صورت موفقیت این روند، ترکیه می‌تواند تمرکز بیشتری بر آسیای مرکزی و همکاری با چین داشته باشد و نقش خود را در کریدورهای اوراسیایی تقویت کند.

در مقابل، شکست آن به بازگشت تمرکز به مسائل داخلی و محدود شدن توان مانور خارجی خواهد انجامید. از این رو، مسئله کردها تنها یک موضوع داخلی نیست، بلکه به‌عنوان متغیری ژئوپلیتیکی با اثرات غیرمستقیم در سطح منطقه‌ای عمل می‌کند.

سایه اویغورها و منطق تقارن‌های ژئوپلیتیکی

یکی از حساس‌ترین نقاط در روابط چین و ترکیه، مسئله اویغورهاست. هرچند آنکارا در سطح رسمی روابط خود با پکن را حفظ کرده اما این موضوع همچنان به‌عنوان یک نقطه فشار نمادین باقی مانده است. در مقابل، چین نیز از این حساسیت آگاه است و می‌تواند در شرایط خاص از ابزارهای فشار متقابل بهره گیرد. از جمله از طریق روابط با نیروهای سیاسی در کردستان.

در این چارچوب، نوعی تقارن ژئوپلیتیکی شکل می‌گیرد: اویغورها برای چین و کردها برای ترکیه، هر دو به‌عنوان مسائل امنیت داخلی تعریف می‌شوند، اما قابلیت تبدیل شدن به ابزارهای بالقوه در سیاست خارجی را نیز دارند حتی اگر به‌صورت مستقیم مورد استفاده قرار نگیرند.

آسیای مرکزی: میدان اصلی رقابت نرم

در این میان، آسیای مرکزی نقش یک فضای واسط را ایفا می‌کند. منطقه‌ای که از چین سرمایه جذب می‌کند، از ترکیه هویت و شبکه‌های فرهنگی می‌گیرد و از روسیه ساختارهای امنیتی را به ارث برده است.

کشورهای این منطقه، از جمله قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان، ترکمنستان و تاجیکستان، در پی ایجاد موازنه‌ای میان این قدرت‌ها هستند. راهبرد آنها نه انتخاب یک بازیگر، بلکه تنوع‌بخشی به روابط و افزایش انعطاف‌پذیری استراتژیک است.

ترکیه تلاش می‌کند از طریق پیوندهای زبانی و فرهنگی و نیز سازمان دولت‌های ترک، نفوذ نرم خود را گسترش دهد، اما این تلاش با محدودیت‌هایی همچون وابستگی اقتصادی این کشورها به چین، نفوذ امنیتی روسیه و حساسیت نسبت به ایدئولوژی‌های فراملی مواجه است.

کردستان به‌عنوان نقطه اتصال پنهان

در حاشیه این تحولات، خاک کردستان در بین چهار کشور ترکیه، ایران، عراق و سوریه تقسیم شده است. این منطقە اگرچه در مرکز رقابت چین و ترکیه نیست، اما به‌طور غیرمستقیم از آن تأثیر می‌پذیرند.

در عراق، اقلیم کردستان به بخشی از شبکه انرژی و تجارت منطقه‌ای تبدیل شده است. در سوریه، روژاوا در نقطه تلاقی رقابت میان ترکیه، ایران و ایالات متحده قرار دارد. در ترکیه، مسئله کردها همچنان یکی از محورهای اصلی سیاست داخلی و امنیت ملی است. در ایران نیز، با توجه به شرایط موجود، هر لحظه امکان تغییرات پیش‌بینی‌نشده وجود دارد. این تغییرات می‌توانند به نفع بازیگران کرد، به‌ویژه در مناطق نزدیک به مرزهای حساس ژئوپلیتیکی، شکل بگیرند.

بر این اساس، کردستان را می‌توان نه یک بازیگر مستقل ژئوپلیتیکی، بلکه یک فضای واسط دانست که در میان کریدورها، دولت‌ها و رقابت‌های منطقه‌ای جای گرفته است.

نظمی در حال بازتعریف

بیشتر در مورد نظم جدید در خاورمیانە صحبت می‌شود اما در واقع آنچه امروز در اوراسیا در حال شکل‌گیری است، نه یک نظم تثبیت‌شده، بلکه شبکه‌ای در حال بازآرایی است. در این شبکه، چین به دنبال اتصال کنترل‌شده، ترکیه در پی اتصال چندقطبی و کشورهای اوراسیا در جست‌وجوی انعطاف و موازنه هستند.

در این میان، جنگ‌ها، روندهای صلح داخلی و رقابت‌های هویتی نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی به آینده دارند. ترکیه می‌کوشد خود را به‌عنوان کانون (hub) این شبکه تثبیت کند، اما موفقیت آن به سه عامل کلیدی وابسته است: ثبات داخلی، به‌ویژه در قبال مسئله کردها، مدیریت رقابت با چین و کنترل ریسک‌های منطقه‌ای در حوزه‌هایی چون ایران و قفقاز.

در نهایت، پیچیدگی این رقابت از آنجا ناشی می‌شود که هیچ‌یک از بازیگران قادر به کنترل کامل مسیرها نیستند. اوراسیا به فضایی تبدیل شده است که در آن قدرت نه از طریق تسلط مطلق، بلکه از رهگذر اتصال، نفوذ و مدیریت شبکه‌های ترانزیتی تعریف می‌شود.

در این میان، کردستان هرچند در ظاهر در مرکز توجه نیست، اما بە عنوان یک متغییر پنهان، و در عمل در خطوط انتقال این نظم نوظهور، قرار گرفته‌ است.