آیا اسرائیل میتواند خطر هستهای شدن ترکیه را نادیده بگیرد؟
- Arena Website
- 3 hours ago
- 4 min read
بنابر گزارشهای منتشر شدە از روند گسترش زیرساختهای اتمی در ترکیە، آنکارا از فناوری هستهای صرفاً برای اهداف غیرنظامی استفاده میکند، اما زیرساختی که در حال ایجاد آن است میتواند، تحت شرایطی خاص، در آینده راه را برای کاربردهای نظامی هموار کند. تا زمانی که رئیسجمهور کنونی در قدرت باقی بماند، تلاشها برای نزدیک شدن تدریجی به توانمندی تسلیحات هستهای بعید است متوقف شود. پرسش این است که این روند چه مدت زمان خواهد برد و اسرائیل چگونه باید به آن واکنش نشان دهد.
ترکیه از زمان پیوستن به ناتو در سال ۱۹۵۲ به چتر هستهای این ائتلاف اتکا داشتە و پذیرای دهها بمب هستهای آمریکا در پایگاه هوایی اینجرلیک بودە است. در عین حال، خود ترکیه مطابق تعهداتش ذیل پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای، که آن را در سال ۱۹۶۹ امضا کرد، فاقد سلاح هستهای است.
با این حال، در سالهای اخیر، مقامهای ارشد ترکیه بهطور دورهای و علنی، از حق این کشور برای توسعه و دستیابی به سلاح هستهای سخن گفتهاند.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در سخنرانیای در سپتامبر ۲۰۱۹ استدلال کرد که در حالی که دیگر کشورها سلاحهای اتمی را در اختیار دارند یا در مسیر دستیابی به آن هستند، ناعادلانه است کشورش از توسعه سلاح هستهای منع شود.
در ژوئیه ۲۰۲۵، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، نارضایتی خود را از پیمان هستهای ابراز داشتە و گفت این پیمان از بیعدالتی ساختاری رنج میبرد، زیرا برتری راهبردی پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، که همگی دارای سلاح هستهای هستند، را حفظ میکند.
به باور او، تنها بخشی از این پیمان که در عمل اجرا میشود بە منظور جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای است، در حالی که پیشرفت در خلع سلاح هستهای و کمک به کشورهایی که به دنبال توسعه انرژی هستهای برای اهداف صلحآمیز هستند، محقق نشده است.
این اظهارات در بستری از نگرانیهای ترکیه نسبت به حرکت همسایه و رقیب دیرینهاش، ایران، به سوی سلاح هستهای مطرح شدهاند و در کنار آن، بنا بر گزارشها، توانمندیهای موجود اسرائیل نیز در نظر گرفته میشود. آنکارا نیز دست روی دست نگذاشته است.
این کشور در سال ۲۰۱۸ ساخت نیروگاه هستهای آککویو را آغاز کرد که توسط شرکت دولتی روساتم تأمین مالی گشتە و در حال آمادە شدن است.
بر اساس این توافق با روسیه که ارزش آن حدود ۲۴ میلیارد دلار برآورد میشود، نیروگاه آککویو شامل چهار راکتور خواهد بود و قرار است حدود ۱۰ درصد از مصرف سالانه برق ترکیه را تأمین کند.
اگرچە ساخت این نیروگاە، یک برنامه هستهای غیرنظامی برای تولید برق است، با این حال، پیامد عملی آن ایجاد یک پایه زیرساختی است که میتواند در آینده و تحت شرایطی خاص، مسیر حرکت به سوی یک گزینه نظامی را هموار سازد.
روابط رو به گرمی ترکیه با پاکستان، تنها کشور اسلامی دارای سلاح هستهای، نیز به نظر میرسد با هدف متنوعسازی ستونهای حمایتی آنکارا در این حوزه صورت میگیرد.
این نزدیکی، از جمله، در کمکهای قابلتوجهی که ترکیه به پاکستان در تقابل با هند ارائه داد، بازتاب یافته است. روابط نزدیکتر با پاکستان میتواند به ترکیه در کسب دانش و توانمندیهایی کمک کند که در گذر زمان، امکان ساخت مستقل نیروگاههای هستهای را برای آن فراهم آورد.
سلاحی قدرتمند برای امپراتوری احیاشده
جاهطلبیهای هستهای ترکیە ارتباط تنگاتنگی با برداشت این کشور از خود بهعنوان یک قدرت منطقهای با آرمانهای احیای حوزه نفوذی به سبک عثمانی دارد.
ترکیه منابع عظیمی را به صنایع دفاعی خود اختصاص دادە و دشوار است تصور شود که این کشور داوطلبانه از توسعه سلاحهای هستهای که در آینده میتوانند لایهای مهم به توان نمایش قدرت و بازدارندگی آن بیفزایند چشمپوشی کند.
در داخل این کشور، همه نسبت به پروژههای انرژی هستهای که دولت حزب حاکم بە پیش میبرد، نظر مثبتی ندارند.
نمایندگان مخالف دولت نگرانیهای جدی درباره خطرات بهرهبرداری از نیروگاههای هستهای، از جمله آسیبهای زیستمحیطی و چالشهای اکولوژیک، و نیز نگرانی از تعمیق وابستگی ترکیه به روسیه را مطرح کردەاند.
با این حال، باید فرض را بر این گذاشت که تا زمانی که اردوغان در قدرت باقی بماند، و به احتمال زیاد حتی در دوران جانشینان او، ترکیه به تلاشهای خود برای توسعه توانمندیهای هستهای ادامه خواهد داد.
این موضوع چه پیامدهایی برای سیاستهای منطقەای اسرائیل و ایران دارد؟
بە نظر میرسد توسعه زیرساخت هستهای ترکیه، حتی در قالبی کاملاً غیرنظامی، برای اسرائیل یک متغیر راهبردی جدید ایجاد میکند.
اسرائیل همواره بر برتری کیفی و ابهام هستهای خود بهعنوان ستون اصلی بازدارندگی منطقهای تکیه داشته است. شکلگیری یک مسیر بالقوه هستهای در ترکیه، کشوری با ظرفیت صنعتی بالا، جمعیت بزرگ، برخوردار از عضویت در ناتو و جاهطلبیهای فزاینده منطقهای، میتواند این برتری را در بلندمدت تضعیف کند.
حتی بدون دستیابی آنکارا به سلاح هستهای، انباشت دانش، نیروی انسانی آموزشدیده، راکتورهای فعال و روابط هستهای با روسیه و پاکستان، محاسبات امنیتی اسرائیل را پیچیدهتر میکند.
این روند ممکن است آزادی عمل اسرائیل در شرق مدیترانه، سوریه و قفقاز را محدود کند و آنکارا را جسورتر سازد.
بنابراین، برای اسرائیل، مسئله صرفاً دستیابی ترکیە بە بمب هستەای نیست، بلکه ظهور یک قدرت هستهای نهفته با ظرفیت بازدارندگی بالقوه و رفتار پیشبینیناپذیر است.
برای ایران، توسعه صنعت هستهای ترکیه همزمان یک تهدید، یک آینه و یک عامل تسریعکننده رقابت منطقهای بە شمار می رود.
از یکسو، آنکارا میتواند از مسیر قانونی و غیرنظامی به ظرفیتی دست یابد که تهران سالها بهدلیل تحریمها و فشارهای بینالمللی برای آن هزینه داده است.، اما همزمان موقعیت انحصاری ایران بهعنوان بازیگر هستهای بالقوه در خاورمیانه را تضعیف میسازد.
از سوی دیگر، پیشرفت ترکیه میتواند انگیزه تهران برای حفظ یا تسریع گزینه بازدارندگی هستهای را افزایش دهد، بهویژه اگر جمهوری اسلامی ایران احساس نماید کە توازن قوا به زیان این کشور در حال تغییر است.
در عین حال، مقایسه واکنش ملایم غرب به برنامه هستهای ترکیه با فشار حداکثری بر ایران، شکاف ادراکی و سیاسی تهران با نظام بینالملل را عمیقتر خواهد کرد و به رادیکالتر شدن محاسبات امنیتی آن دامن میزند.
بە نظر میرسد کە حتی اگر انتظار پیشبرد چنین فرآیندی بهسرعت به نتیجه نیز دست نیابد، صرف وجود مسیری انباشته از دانش، زیرساخت و پیوندهای بینالمللی میتواند توازن بازدارندگی منطقهای را تغییر دهد و رفتار آنکارا را در نقاط حساس منطقهایم در مواجهه با اسرائیل و ایران شکل دهد.
