ائتلافی خطرناک میان دو چهره، قالیباف را از صحنه کنار می‌زند

گزارش تلگراف را می‌توان نشانه‌ای از تحولی فراتر از رقابت‌های معمول درون ساختار قدرت ایران ارزیابی کرد. بر اساس این گزارش، ائتلاف در حال شکل‌گیری میان احمد وحیدی و محمدعلی جعفری، همراه با اتکا به شبکه‌هایی مانند حلقه میانی و قرارگاه بقیةالله، از تلاش برای انتقال تدریجی مرکز ثقل قدرت به یک هسته امنیتی ـ ایدئولوژیک در درون سپاه پاسداران حکایت دارد. آرنا نیوز پیش‌تر این روند را در چارچوب احتمال ظهور بناپارتیسم در ایران صورت‌بندی کرده بود که در آن نهاد امنیتی ـ نظامی، در شرایط فرسایش یا تضعیف سازوکارهای سیاسی متعارف، به داور و مرکز واقعی قدرت تبدیل می‌شود. در صورت تثبیت این روند، وزن نهادهای صوری انتخابی و بوروکراتیک کاهش می‌یابد و تصمیم‌گیری‌های راهبردی بیش از پیش در ساختارهای امنیتی متمرکز خواهد شد. در چنین الگویی، سپاه پاسداران دیگر صرفاً حافظ نظام سیاسی نخواهد بود، بلکه به مهم‌ترین بازیگر تعیین‌کننده جهت‌گیری‌های داخلی، منطقه‌ای و امنیتی جمهوری اسلامی تبدیل می‌شود.

گزارش منتشرشدە از سوی روزنامه تلگراف از کاهش نقش محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در صحنه سیاسی ایران به نفع ائتلافی در درون سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پرده برمی‌دارد که احمد وحیدی، فرمانده کل جدید، و محمدعلی جعفری، فرمانده کل پیشین این نهاد نظامی امنیتی، در آن حضور دارند.

در این بارە، تلگراف گزارش داده است که پس از کشتەشدن علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، و ناپدید شدن مرموز پسر و جانشین او، مجتبی خامنه‌ای، روایت غالب به سرعت محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و فرمانده پیشین نیروی هوایی سپاه، را به عنوان پوتین ایران معرفی کرد.

اما با وجود آنکه سپاه پاسداران همچنان تا حد زیادی بر نظام حاکم است، خیلی زود مشخص شد که قالیباف قدرت واقعی در تهران نیست.

تلگراف با استناد بە منابع خود فاش ساختە است که احمد وحیدی، فرمانده کل جدید سپاه پاسداران، در واقع قدرتمندترین چهره در ساختار حاکمیت است. این موضوع از سوی منابع اطلاعاتی غربی نیز تأیید شدە است.

اگرچه وحیدی بی‌تردید یکی از شخصیت‌های محوری نظام به شمار می‌رود، اما در سال‌های گذشته به دلیل تصدی سمت‌های مهم در بوروکراسی دولتی از فرماندهی سپاه بە دور بود.

با این حال، از لحظه‌ای که وی به فرماندهی کل سپاه دست یافتە است، به گسترش پایگاه خود در داخل این نهاد، به‌ویژه در میان نسل‌های جوان‌تر سپاه و نیروهای بسیج، روی آورده است.

به نوشته این روزنامه، در انتصاب احمد وحیدی بە این جایگاە، نقش محمدعلی جعفری، مشهور به عزیز جعفری، فرمانده کل پیشین سپاه پاسداران و احتمالاً دومین چهره قدرتمند کنونی ایران، برجسته می‌شود.

اطلاعات موجود نشان می‌دهد ائتلافی پنهان و خطرناک میان وحیدی و جعفری شکل گرفته است که هر دو از مهم‌ترین مخالفان قالیباف به شمار می‌روند.

درگیری شخصی میان جعفری و قالیباف، در سال ۲۰۲۲، زمانی برای افکار عمومی آشکار شد که فایل صوتی فاش‌شده‌ای از گفت‌وگویی را در سال ۲۰۱۸ منتشر کردە بود.

در این فایل صوتی، گفت‌وگویی میان محمدعلی جعفری، فرمانده وقت کل سپاه پاسداران، و معاون اقتصادی سپاه منتشر شده بود که در آن دو طرف از نقش محمدباقر قالیباف در یک پرونده گسترده فساد سخن می‌گفتند. با این حال، در نهایت این جعفری بود که جایگاه خود را از دست داد و از فرماندهی کل سپاه کنار رفت.

در این بارە تلگراف می‌نویسد که کنار گذاشته شدن قالیباف تنها به مذاکرات با ایالات متحده محدود نبوده است. بلکە شایعاتی که در میان شبکه‌های فرماندهان جوان‌تر سپاه جریان دارد، حاکی از آن است که او از حذف شدن از حلقه نفوذ ناراضی است.

محمدعلی جعفری

با این وجود جعفری به حاشیه رانده نشد. او در سال ۲۰۱۹ هدایت یکی از مهم‌ترین و محرمانه‌ترین نهادهایی را بر عهده گرفت که برای جهت‌دهی به نتایج سیاسی و اجتماعی در ایران ایجاد شده بود. این نهاد به قرارگاه بقیةالله اشتهار دارد.

اهمیت این نهاد در فایل صوتی فاش‌شده‌ای که تلگراف به آن دست یافته است آشکار می شود. در این فایل، ساسان زارع، از مقام‌های ارشد سپاه و جانشین این قرارگاه اعلام می‌کند که بقیةالله همان جایگاه ویژه‌ای را دارد که نیروی قدس از آن برخوردار است و گزارش‌های خود را مستقیماً به دفتر رهبر ارائه می‌کند.

جعفری بە عنوان یکی از ماهرترین استراتژیسینهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در دوران فرماندهی خود در میانە سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۹، طراحی و اجرای سیاست تمرکززدایی در سپاه را بر عهده داشت. این راهبردی جنگی هم اکنون از سوی سپاه در تقابل با آمریکا و اسرائیل مورد استفادە قرار می گیرد.

او پس از سال ۲۰۰۷ ایجاد نیروهای استانی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را با هدف مقابله با دو تهدید اصلی، یعنی جنگ خارجی و ناآرامی‌های داخلی، دنبال کرد.

در دوران فرماندهی جعفری، توانمندی‌های نظامی و امنیتی سپاه به شکل چشمگیری گسترش یافتند. او در تأسیس سازمان اطلاعات سپاه نقش داشت، فرماندهی سایبری سپاه را ایجاد کرد، توانمندی‌های جنگ نامتقارن علیه ایالات متحده را تقویت کرد و در سرکوب اعتراضات مردمی نیز نقشی محوری ایفا کرد.

جعفری در سال ۲۰۱۹ قرارگاه بقیةالله را به عنوان بازوی اجتماعی و فرهنگی سپاه تأسیس کرد. هدف از تاسیس این نهاد سازمان‌دهی، آموزش و بسیج پایگاه اجتماعی کوچک اما ایدئولوژیک نظام در سراسر ایران بود.

این راهبرد بر مفهومی استوار بود که سپاه از آن با عنوان حلقه میانی، شبکه‌ای متشکل از جوانان تندرو و ایدئولوژیک یاد می کند.

برنامه جعفری بر ایجاد ۸۰۰ هزار گروه کوچک با حدود چهار میلیون عضو در محله‌های مختلف ایران طی پنج سال مبتنی بود. این رویکرد بە ایجاد پایگاههای بسیج در درون کوچەها و محلات تمامی شهرها در ایران انجامید.

اعضای این شبکه برای انجام فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی آموزش دیدند. این فعالیت‌ها از نظارت ایدئولوژیک و تبلیغات تا تأثیرگذاری بر نتایج سیاسی را در بر می‌گرفت.

از سال ۲۰۱۹ به بعد، حلقه میانی در مهندسی انتخابات نیز به کار گرفته شد. در واقع، همین ساختار به جعفری امکان داد نفوذ گسترده‌ای را در میان نسل سوم و چهارم سپاه و بسیج، یعنی نسل‌های جوان‌تر و ایدئولوژیک‌تر، ایجاد کند. این حلقە اتصالی است که امروز وحیدی به آن نیاز دارد.

همانند جعفری، به نظر می‌رسد وحیدی نیز که از چهره‌های ایدئولوژیک تندرو محسوب می‌شود، نگاه مثبتی به قالیباف نداشته باشد. دلیل این موضوع، اتهام‌های فساد علیه قالیباف است که به اعتبار سپاه به عنوان یک نیروی اسلامی و ایدئولوژیک آسیب رسانده است.

بر این اساس، به نظر می‌رسد ائتلافی مبتنی بر منافع، ایدئولوژی و نگرشهای همسان فکری و ایدئولوژیک میان وحیدی و جعفری در درون سپاه شکل گرفته باشد.

وحیدی برای بسیج حلقه میانی و نسل‌های جوان سپاه و بسیج به جعفری نیاز دارد و جعفری نیز از نفوذ وحیدی برای حذف رقبای خود، از جمله قالیباف، بهره می‌برد.

این ائتلاف ممکن است به بازسازی ساختار، کادرها و شیوه‌های عمل سپاه پاسداران نیز منجر شود. هر دو چهره نماینده دیدگاهی ایدئولوژیک و سخت‌گیرانه در درون سپاه هستند که سیاست، جامعه و منطقه را از منظری امنیتی ـ مذهبی می‌نگرد.

در صورت موفقیت این ائتلاف، نفوذ جناح‌های جوان‌تر و تندروتر در سپاه و بسیج افزایش خواهد یافت که از نظر ایدئولوژیک منسجم‌تر هستند و وابستگی کمتری به سازوکارهای سنتی و بوروکراتیک تهران دارند.

این روند می‌تواند گذار نظام را از یک حکومت دینی که سپاه از آن حفاظت می‌کند، به یک حکومت امنیتی ـ دینی که خود سپاه بر آن مسلط است، عمیق‌تر کند.

از همینرو بە نظر میرسد بر اساس پیش بینی آرنانیوز، با برآمدن گونەای از بناپارتیسم در داخل ایران، سرکوب شدیدتر گشتە و در عرصه خارجی نیز سپاهی که قدرت سیاسی را به طور کامل در دست داشته باشد، رویکردی تهاجمی‌تر اتخاذ نماید، زیرا تقابل با دشمنان ایران را نه یک خطر، بلکه بخشی طبیعی از منطق قدرت خواهد دانست.