اقتصاد ایران در گیرودار تورم و بیکاری پس از جنگ

امروز، اقتصاد ایران با یکی از عمیق‌ترین بحران‌های چند دهه اخیر مواجه است. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی می‌کند تولید ناخالص داخلی ۶.۱ درصد کوچک شود و میانگین تورم امسال به ۶۸.۹ درصد برسد. تومان در بازار آزاد روز چهارشنبه حدود ۱۷۳ هزار تومان در برابر دلار معامله شد و دست‌کم دو میلیون نفر بیکار شده‌اند. محاصره دریایی آمریکا و خاموشی اینترنت، چشم‌انداز بهبود را نیز بیش‌از هرزمان مبهم کرده است.

 

 اگرچه مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در قطر و امارات ادامه دارد و بازارهای تهران نشانه‌هایی از خوش‌بینی به توافق را بروز داده‌اند، تومان طی یک هفته منتهی به ۲۷ می (۶ خرداد) بیش از ۵ درصد تقویت شده و شاخص اصلی بورس تهران نیز پس از بازگشایی کنترل‌شده، از مرز ٤ میلیون واحد عبور کردە است.

با این حال، این نشانه‌های ظاهری آرامش را نباید با بهبود ریشه‌ای اقتصاد اشتباه گرفت. فاصله نرخ ارز در بازار (حدود ۱۷۳ هزار تومان) با سقف تاریخی ۱۹۰ هزار تومان در ماه پیش، همچنان اندک است.

محاصره دریایی آمریکا کماکان پابرجاست و اقتصاد ایران با عمیق‌ترین بحران چنددهه‌اخیر خود دست‌وپنجه نرم می‌کند.

صندوق بین المللی پول در آخرین گزارش چشم‌انداز اقتصاد جهانی (آوریل ۲۰۲۶) پیش‌بینی کرده است که اقتصاد ایران در سال جاری ۶.۱ درصد کوچک‌تر خواهد شد.

این رقم کاهشی چشمگیر نسبت به پیش‌بینی ۱.۱ درصد رشد در ژانویه ۲۰۲۶ (پیش از جنگ) است. صندوق بین‌المللی پول این کاهش شدید را ناشی از «اختلال شدید اقتصادی مرتبط با شوک‌های انرژی و حمل‌ونقل» ناشی از جنگ ارزیابی کرده است.

انتظار می‌رود اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۷ با فرض عادی‌شدن شرایط، ۳.۲ درصد رشد کند، اما این چشم‌انداز، با فرض مدیریت درست، عمیقاً مشروط به پایان پایدار درگیری و بازسازی زیرساخت‌هاست.

 کارشناسان مستقل حتی بدبینانه‌تر از صندوق بین‌المللی پول هستند. جیسون توی، اقتصاددان ارشد بازارهای نوظهور آکسفورد اکونومیکس، هشدار داده که محاصره دریایی می‌تواند ۷۰ درصد از درآمد صادراتی ایران را قطع کند.

 ابرتورم و سقوط ارزش پول ملی

مرکز آمر ایران در اواسط آوریل ۲۰۲۶ گزارش دادە است که نرخ تورم سالانه به ۵۳.۷ درصد رسیده و تورم مواد غذایی نسبت به سال قبل از آن از مرز ۱۱۵ درصد عبور کرده است. برای برخی کالاهای اساسی وضعیت فاجعه‌بارتر است: تورم روغن‌های خوراکی تا ۳۷۵ درصد افزایش یافته است.

در این بارە، صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرده است که میانگین تورم سال ۲۰۲۶ به ۶۸.۹ درصد برسد. با این حال، آمارهای میدانی برخی منابع، رقم بالاتری را گزارش کرده‌اند و تورم کلی را حدود ۷۳.۵ درصد تخمین زده‌اند.

 در بازار ارز، تومان روز ۲۶ می (۵ خرداد) حدود ۱۷۳ هزار تومان در برابر دلار معامله شد. اگرچه این رقم پس از خبرها درباره مذاکرات تا حدودی بهبود یافت، اما فاصله چندانی با سقف تاریخی ۱۹۰ هزار تومان در اواخر آوریل (اوایل اردیبهشت) ندارد.

ارزش تومان طی یک سال گذشته بیش از نیمی از ارزش خود را از دست داده است. برخی از تحلیلها کاهش ارزش تومان از ابتدای جنگ را تا ۹۷ درصد برآورد کرده‌اند که از جمله شدیدترین سقوط‌های پولی در جهان محسوب می‌شود.

بانک‌های ایران در ماه‌های اخیر اسکناس یک میلیون تومانی (معادل ۱۰ میلیون ریال) را به عنوان بزرگ‌ترین اسکناس تاریخ کشور منتشر کردند.

فروپاشی بازار کار

معاون وزارت کار ایران اعلام کرده است که در نتیجه جنگ و خاموشی اینترنت، حدود یک میلیون شغل مستقیماً از بین رفته و دو میلیون نفر به طور مستقیم یا غیرمستقیم بیکار شده‌اند.

یک کارخانه نساجی در غرب ایران از ۸۰۰ کارگر خود ۷۰۰ نفر را اخراج کرده است. پلتفرم جستجوی کار ایران در یک روز در اواخر آوریل رکورد بیش از ۳۱۰ هزار رزومه را ثبت کرد. کمیته تنظیم صنعت ایران هشدار داده است که تا ۳.۵ میلیون کارگر ممکن است تحت تأثیر امواج بیکاری قرار گیرند.

بیکاری در میان نسل جوان ابعاد هشداردهنده‌تری دارد. بر اساس آمارهای رسمی، نرخ بیکاری جوانان ۳۲ درصد است و این آمار شامل دانشجویان و کسانی که از جستجوی کار منصرف شده‌اند نیز نمی‌شود.

اقتصاد دیجیتال ایران که روزگاری ظرفیت اشتغال‌زایی داشت، با خاموشی اینترنت بیش از ۷۵ روزه عملاً فلج شده است.

تخمین زده می‌شود این خاموشی روزانه تا ۸۰ میلیون دلار به این بخش خسارت وارد کند. شرکت تجارت الکترونیک دیجی‌کالا ۲۰۰ کارمند خود را اخراج کرده و استارتاپ «کاموا» تعطیل شده است. یک استارتاپ ۲۸ نفره دیگر مجبور شده ۲۵ نفر از نیروهای خود را تعدیل کند.

افزایش فقر و تشدید نابرابری

بانک جهانی در گزارشی تحت عنوان خلاصه فقر و برابری، که داده‌های آن پیش از جنگ جمع‌آوری شدەاند، خط فقر ایران را ۸.۳ دلار در روز تعریف کرده است ، یعنی هر کس کمتر از این مبلغ درآمد داشته باشد، فقیر محسوب می‌شود.

بر این اساس، پیش‌بینی شده بود که نرخ فقر ایران در سال ۲۰۲۵ به ۳۵.۴ درصد و در سال ۲۰۲۶ به ۳۸.۸ درصد افزایش یابد. این ارقام به این معناست که پیش از شروع جنگ، حدود ۳۳ میلیون ایرانی زیر خط فقر زندگی می‌کردند.

 اما واقعیت این است که درآمد بسیاری از خانواده‌های ایرانی تنها حدود ۱۰۰ دلار در ماه (یعنی حدود ۳.۳ دلار در روز) است. این رقمعمیقاً زیر خط فقر بانک جهانی قرار دارد.

به عبارت دیگر، میلیون‌ها ایرانی پیش از جنگ نیز در فقر شدید به سر می‌بردند و جنگ این وضعیت را فاجعه‌بارتر کرده است.

ترکیب انقباض ۶.۱ درصدی تولید ناخالص داخلی (پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول)، تورم سالانه بیش از ۷۰ درصد و از بین رفتن دست‌کم یک میلیون شغل پس از جنگ، قطعاً جمعیت زیر خط فقر را به میزان قابل توجهی افزایش داده است.

برآوردهای اولیه حاکی از آن است که اکنون حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد از جمعیت ایران، یعنی حدود ۳۷ تا ۴۲ میلیون نفر، در فقر به سر می‌برند.

 علاوه بر فقر، نابرابری درآمدی نیز تشدید شده است. ضریب جینی ایران که در سال ۲۰۲۲ حدود ۳۴.۸ بود، در سال ۲۰۲۳ به ۳۵.۹ افزایش یافت.

انتظار می‌رود جنگ و تورم فزاینده این شکاف طبقاتی را بیش از پیش عمیق کرده باشد، زیرا دهک‌های بالای درآمدی امکان حفظ ارزش دارایی‌های خود (از جمله طلا، ارز و مسکن) را داشته‌اند، در حالی که دهک‌های پایین تمام درآمد خود را صرف کالاهای اساسی می‌کنند و توانایی مقابله با تورم را ندارند.

خسارات زیرساختی و هزینه بازسازی

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت پزشکیان، خسارات اولیه جنگ را ۲۷۰ میلیارد دلار برآورد کرده است. این رقم که در اظهاراتی جداگانه به خبرگزاری اسپوتنیک روسیه و همچنین رسانه‌های محلی اعلام شده است، معادل ۶۰ درصد تولید ناخالص داخلی پیش‌ازجنگ ایران بوده و ۹ برابر بودجه عمومی این کشور در سال ۲۰۲۵ است.

این خسارات شامل تخریب زیرساخت‌ها و اماکن مسکونی و تجاری می‌شود و برآورد دقیق‌تری از آن طی یک فرآیند چندمرحله‌ای توسط کارشناسان دولت نهایی خواهد شد.

طبق گزارشهای منتشرشدە، هزینه تعمیر و بازسازی زیرساخت‌های انرژی در خاورمیانه در نتیجه جنگ می‌تواند به ۵۸ میلیارد دلار برسد که ۵۰ میلیارد دلار آن مربوط به تأسیسات نفت و گاز است.

سهم ایران از این میزان حدود ۱۹ میلیارد دلار برآورد شده و خسارات عمدتاً بر مجتمع‌های فرآوری گاز، از جمله میدان گازی پارس جنوبی و تأسیسات عسلویه و ماهشهر، متمرکز بوده است.

خاموشی اینترنت و فلج اقتصاد دیجیتال در بحبوحه جنگ

یکی از فاجعه‌بارترین جنبه‌های پساجنگ، خاموشی سراسری اینترنت است. طبق اعلام نتبلاکس، نهاد مستقل پایش اینترنت، خاموشی اینترنت در ایران وارد روز هفتادوپنجم شده بود.

برخی منابع نیز این خاموشی را یکی از طولانی‌ترین و شدیدترین قطعی‌های اینترنت در تاریخ معاصر توصیف کرده‌اند. دولت اینترنت بین‌الملل را قطع کرده و دسترسی عمومی به شبکه جهانی را تقریباً به صفر رسانده است.

 افشین کلاهی، رئیس کمیسیون اقتصاد دانش‌بنیان اتاق بازرگانی ایران، اعلام کرده است که خسارت مستقیم قطعی اینترنت روزانه بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار است و خسارت غیرمستقیم آن تا ۸۰ میلیون دلار در روز می‌رسد.

وزیر ارتباطات ایران نیز پیش از این برآورد کرده بود که قطعی اینترنت روزانه ۵۰۰ میلیارد تومان به اقتصاد دیجیتال ایران خسارت می‌زند.

 معیشت میلیون‌ها ایرانی به اینترنت بین‌الملل گره خورده است. بر اساس برآوردها، حدود ۵۰۰ هزار فروشگاه اینستاگرامی در ایران فعالیت می‌کردند که فروش آن‌ها با قطع اینترنت عملاً به صفر رسیده است.

صاحبان کسب‌وکارهای آنلاین می‌گویند از ماه‌ها پیش فقط ضرر کرده‌اند و در چهار ماه گذشته درآمدشان به صفر رسیده است.

بسیاری از تولیدکنندگان تعطیل شده‌اند و مردم پولی برای خرید کالاهای غیرخوراکی ندارند. در چنین وضعیتی، بسیاری از مردم فقط سعی می‌کنند غذا بخرند و سقفی بالای سرشان نگه دارند.

اقتصاددانان هشدار می‌دهند که قطعی طولانی اینترنت اعتماد به کسب‌وکارهای دیجیتال را از بین می‌برد و سرمایه‌گذاری در این بخش را متوقف می‌کند.

 جمع‌بندی و چشم‌انداز

شاخص‌های کلیدی اقتصاد ایران در پایان ماه مه ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵) موقعیت بحرانی کشور را به وضوح نشان می‌دهند. بر اساس آخرین برآورد صندوق بین‌المللی پول، تولید ناخالص داخلی ایران در سال ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل ۶.۱ درصد کوچک‌تر شده است.

بازار کار ایران عملاً فلج شده است. بنابر برآورد معاون وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، جنگ به‌طور مستقیم بیش از یک میلیون شغل را از بین برده و در مجموع حدود دو میلیون نفر را به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بیکار کرده است.

کمیته تنظیم صنعت ایران هشدار داده است تا ۳.۵ میلیون کارگر در معرض امواج بعدی تعدیل نیرو قرار دارند. در روز ۲۵ آوریل (۵ اردیبهشت) پلتفرم جستجوی کار جاب‌ویژن رکورد ۳۱۸ هزار درخواست شغلی را در یک روز ثبت کرد که رشد ۵۰ درصدی نسبت به رکورد قبلی داشت.

نرخ بیکاری جوانان (۱۵ تا ۲۴ سال) بر اساس آخرین آمار رسمی پیش از جنگ ۲۱.۲ درصد بوده است. ترکیب انقباض شدید اقتصادی و رشد سرسام‌آور قیمت‌ها پس از جنگ قطعاً فقر را گسترش داده است.

علاوه بر فقر، نابرابری درآمدی نیز تشدید شده و ضریب جینی ایران از ۳۴.۸ در سال ۲۰۲۲ به ۳۵.۹ در سال ۲۰۲۳ رسیده است.

چشم‌انداز بهبود اقتصاد ایران بسیار مبهم است. محاصره دریایی آمریکا که صادرات نفت ایران را عملاً متوقف کرده و حدود ۹۰ درصد تجارت خارجی کشور را مختل ساخته، کماکان پابرجاست و خطر بروز ابرتورم و حتی کمبودهای گسترده کالاهای اساسی را جدی کرده است.

حتی در صورت حصول توافق و رفع تدریجی تحریم‌ها، تخریب گسترده زیرساخت‌های صنعتی و انرژی، خروج سرمایه و کاهش شدید سرمایه‌گذاری، مسیر بازگشت به حالت عادی را بسیار طولانی خواهد کرد.