مناقشه بر سر حجاب، به آزمونی برای حدود اتحاد ترکیه و آذربایجان تبدیل شده است
سمیە توحیدی
اعلام محدودیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، بە دامن زدن اختلافاتی میان باکو و آنکارا منجر شدە است که اکنون به مسائل حاکمیت ملی، نفوذ مذهبی ایران و روابط آدربایجان با اسرائیل گره خورده است. انتقاد مقام‌های حزب حاکم ترکیه از این محدودیت‌ها با واکنش شدید حزب الهام علی‌اف روبه‌رو شد. هم‌زمان، نهادهای آذربایجانی از تلاش برای دخالت خارجی سخن گفتند و سفارت ایران اتهام ارتباط تهران با اعتراض‌ها را رد کرد. مناقشه اخیر نشان می‌دهد اتحاد راهبردی دو کشور، با وجود همکاری‌های گسترده نظامی و اقتصادی، اختلاف‌های عمیقی درباره سکولاریسم، سیاست منطقه‌ای و حدود نفوذ متقابل را در خود جای داده است.
اختلاف بر سر حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، روابط باکو و آنکارا را با تنشهایی مواجە نمودە که ابعاد آن از یک تصمیم آموزشی فراتر رفته است.
واکنش مقام‌های نزدیک به رجب طیب اردوغان، پاسخ تند حزب حاکم آذربایجان، طرح اتهام دخالت ایران و دفاع باکو از روابط خود با اسرائیل، نشان می‌دهد مناقشه اخیر در نقطه تلاقی سه مسئله حساس قرار گرفته است کە ماهیت سکولار دولت آذربایجان، رقابت بر سر نفوذ مذهبی و سیاسی در قفقاز جنوبی و استقلال سیاست خارجی باکو در برابر متحدان منطقه‌ای از جملە آن می باشند.
بحران از اجرای مقررات جدید پوشش در مدارس دولتی آغاز شد. دولت آذربایجان در ۲۱ سپتامبر پوشیدن لباس‌هایی را که با یونیفورم مدارس یا اصل آموزش سکولار مغایرت داشته باشند، ممنوع کرد.
اگرچه متن مصوبه اشاره مستقیمی به حجاب ندارد، اجرای آن در برخی مدارس به جلوگیری از ورود دختران محجبه و محدودیت برای معلمان زن انجامید.
انتشار تصاویر دانش‌آموزانی که پشت در مدارس مانده بودند، اعتراض خانواده‌ها و واکنش گسترده در شبکه‌های اجتماعی را برانگیخت. وزارت کشور آذربایجان در ۱۲ اکتبر از بازداشت ۳۷ نفر در ارتباط با اعتراض‌ها خبر داد و آنان را به اخلال در نظم عمومی متهم کرد.
اما حساسیت دولت آذربایجان به حجاب را نمی‌توان صرفاً با مقررات آموزشی توضیح داد. باکو از زمان استقلال از اتحاد جماهیر شوروی، سکولاریسم را یکی از پایه‌های نظام سیاسی خود قرار داده و گسترش نفوذ جریان‌های مذهبی خارج از ساختار رسمی را تهدیدی بالقوه برای حاکمیت دولت تلقی کرده است.
در این میان، ایران جایگاهی ویژه در محاسبات امنیتی باکو دارد. جمهوری آذربایجان کشوری با اکثریت مسلمان شیعه است و با ایران پیوندهای تاریخی، مذهبی و فرهنگی گسترده‌ای دارد.
با این حال، تفاوت بنیادین میان ساختار سکولار حکومت آذربایجان و نظام جمهوری اسلامی ایران، زمینه اختلاف‌های سیاسی و امنیتی میان دو کشور را فراهم کرده است.
امید نظمی حاضر، پژوهشگر مسائل اوراسیا در گفت‌وگو با دویچه‌وله ترکی توضیح داده است که حساسیت باکو نسبت به سکولاریسم، علاوه بر میراث دوران شوروی، از نگرانی درباره گسترش نفوذ مذهبی ایران ناشی می‌شود.
به باور او، دولت آذربایجان فعالیت‌های تبلیغاتی مذهبی منتسب به تهران را تهدیدی علیه استقلال سیاسی و الگوی حکمرانی خود می‌داند.
از این منظر، اختلاف حول مسالە حجاب برای باکو صرفا موضوع آزادی پوشش بە شمار نمیرود، بلکه با نگرانی درباره تبدیل شبکه‌های مذهبی به ابزار نفوذ خارجی نیز ارتباط پیدا می‌کند.
با این حال، وجود چنین نگرانی‌هایی به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که ایران در سازمان‌دهی اعتراض‌های اخیر نقش داشته است.
این تمایز در واکنش‌های رسمی نیز آشکار شدە است. مجمع ملی سازمان‌های غیردولتی آذربایجان با انتشار بیانیه‌ای درباره تلاش بازیگران خارجی برای بهره‌برداری سیاسی از مسئله حجاب هشدار داد و برخی رسانه‌های ایران و دیگر کشورها را به تبلیغات علیه نظام سکولار آذربایجان متهم کرد.
سفارت ایران در باکو روز ۱۴ اکتبر این اتهام‌ها را بی‌اساس خواند و تلاش برای مرتبط‌کردن تهران با مناقشه مدارس را رد کرد. سفارت تأکید کرد که واردکردن کشورهای خارجی به اختلافی داخلی، می‌تواند تنش‌های غیرضروری در روابط دو کشور ایجاد کند.
محسن پاک‌آیین، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان نیز در گفت‌وگو با پارس‌تودی، اعتراض‌ها را واکنشی طبیعی به محدودیت حقوق شهروندان توصیف کرد و ادعای دخالت ایران و ترکیه در شکل‌گیری آنها را نپذیرفت.
با وجود این تکذیب‌ها، رسانه‌های آذربایجانی نسبت به پوشش خبری رسانه‌های وابسته به ایران نیز انتقاد کرده‌اند. از جمله ادعا شده است که شبکه سحر آذری تصاویر اعتراض‌هایی چند در ترکیه را به‌گونه‌ای منتشر کرده است که مخاطبان ممکن است آنها را مربوط به تجمع‌های داخل آذربایجان تصور کنند.
اهمیت مسئله ایران در آن است که دولت آذربایجان با دو برداشت متفاوت از نقش مذهب در سیاست روبه‌رو است.
ترکیه تحت رهبری حزب عدالت و توسعه، رفع محدودیت‌های حجاب را یکی از دستاوردهای سیاسی خود می‌داند؛ در مقابل، جمهوری اسلامی ایران بر ساختاری سیاسی مبتنی بر مرجعیت دینی و قوانین مذهبی استوار است.
باکو در عین حفظ روابط نزدیک با ترکیه، نگران آن است که تضعیف مرز میان نهادهای دولتی و جریان‌های مذهبی، زمینه نفوذ بازیگرانی را فراهم کند که اهداف سیاسی متفاوتی با حکومت آذربایجان دارند. بنابراین، سیاست حجاب در این کشور در فضایی شکل گرفته که ملاحظات امنیتی و نگرانی‌های مربوط به نفوذ خارجی با حقوق فردی و آزادی مذهب تلاقی پیدا کرده‌اند.
ورود مقام‌های ترکیه به این مناقشه، مسئله را پیچیده‌تر کرد. اکتای سارال، مشاور ارشد اردوغان، جلوگیری از تحصیل دختران محجبه را غیرقابل قبول دانست و خواستار تجدیدنظر دولت آذربایجان شد. شماری از نمایندگان حزب عدالت و توسعه نیز به محدودیت‌های جدید اعتراض کردند.
حزب آذربایجان نوین، به رهبری الهام علی‌اف، در ۱۳ اکتبر با انتشار بیانیه‌ای تند، اظهارات این مقام‌ها را دخالت در امور داخلی کشور دانست.
این حزب تأکید کرد که شعار یک ملت، دو دولت به معنای وجود دو کشور مستقل است و نمی‌تواند مجوزی برای تحمیل دیدگاه‌های سیاسی یا ایدئولوژیک یکی بر دیگری باشد.
این موضع از منظر روابط دوجانبه اهمیت ویژه‌ای دارد. ترکیه مهم‌ترین متحد نظامی و سیاسی جمهوری آذربایجان محسوب می‌شود و حمایت آنکارا در جنگ قره‌باغ نقش مهمی را در تقویت موقعیت منطقه‌ای باکو داشته است.
با این حال، دولت علی‌اف می‌کوشد نشان دهد وابستگی متقابل راهبردی، به معنای پذیرش نظارت سیاسی ترکیه بر تصمیم‌های داخلی آذربایجان نیست.
در همین چارچوب، اختلاف حجاب به بحث درباره روابط باکو و اسرائیل نیز کشیده شد. حزب حاکم آذربایجان در بیانیه خود از مناسبات کشورش با اسرائیل دفاع و انتقادهای مطرح‌شده در محافل سیاسی و رسانه‌ای ترکیه را رد کرد.
آذربایجان طی سال‌های گذشته همکاری‌های گسترده دفاعی، امنیتی و انرژی با اسرائیل برقرار کرده است. در مقابل، دولت اردوغان به‌ویژه در پی جنگ غزه مواضع تندی علیه اسرائیل اتخاذ کرده و این اختلاف به یکی از نقاط حساس روابط دو کشور تبدیل شده است.
دیدار الهام علی‌اف با اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، در ۱۴ اکتبر در باکو نیز در همین فضای سیاسی انجام شد. با این حال، شواهدی وجود ندارد که این دیدار به‌عنوان واکنش مستقیم به انتقادهای ترکیه ترتیب داده شده باشد.
از سوی دیگر، روابط آذربایجان با اسرائیل یکی از عوامل تنش دیرینه با ایران است. تهران نسبت به همکاری‌های امنیتی و نظامی اسرائیل با کشور همسایه خود حساسیت دارد، در حالی که باکو بر حق خود برای برقراری روابط مستقل با دیگر کشورها تأکید می‌کند.
در نتیجه، سه‌گانه ایران، ترکیه و اسرائیل در مناقشه اخیر به یکدیگر پیوند خورده است. ترکیه از زاویه حقوق مذهبی و تجربه تاریخی خود به مسئله حجاب نگاه می‌کند؛ باکو آن را در چارچوب سکولاریسم و حاکمیت ملی قرار می‌دهد و ایران نیز علاوه بر پیوندهای مذهبی با جامعه آذربایجان، در محاسبات امنیتی دولت علی‌اف حضور دارد.
با وجود این اختلاف‌ها، نشانه‌ای از توقف همکاری‌های راهبردی ترکیه و آذربایجان دیده نمی‌شود. دولت باغچلی، رهبر حزب حرکت ملی ترکیه و متحد اردوغان، در ۱۴ اکتبر بر استقلال و حاکمیت کشورهای ترک‌زبان تأکید کرد و خواستار احترام متقابل در روابط آنها شد.
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه نیز در سفر ۱۵ اکتبر به باکو بر استحکام روابط دو کشور و ضرورت حل اختلاف‌ها از طریق گفت‌وگو تأکید کرد. این مواضع نشان‌دهنده تلاش برای جلوگیری از گسترش تنش از سطح اظهارات حزبی و رسانه‌ای به مناسبات رسمی دو دولت است.
مناقشه حجاب اکنون به آزمونی برای حدود اتحاد ترکیه و آذربایجان تبدیل شده است. دو کشور همچنان منافع مشترک گسترده‌ای در حوزه انرژی، دفاع و حمل‌ونقل دارند، اما اختلاف درباره سکولاریسم، نفوذ ایران و روابط با اسرائیل نشان می‌دهد نزدیکی قومی و همکاری راهبردی الزاماً به همسویی کامل سیاسی و ایدئولوژیک منجر نمی‌شود.
در سطح داخلی نیز پرسش اصلی همچنان بی‌پاسخ مانده است؛ اینکه دولت آذربایجان چگونه می‌تواند هم‌زمان از ساختار سکولار آموزش دفاع کند و مانع محرومیت دانش‌آموزان از تحصیل به دلیل پوشش مذهبی شود. حل این مسئله، افزون بر کاهش اعتراض‌های داخلی، می‌تواند از تبدیل دوباره اختلاف‌های اجتماعی به مناقشات منطقه‌ای جلوگیری کند.
