مهاجرت تحصیلی ایرانیان به فرانسه: از پذیرش دانشگاه تا نخستین شغل
سمیە توحیدی
سقوط ارزش ریال و تشدید فشارهای اقتصادی، تحصیل در اروپا و بەویژە فرانسه را برای ایرانیان پرهزینه‌تر کرده است. با آغاز پذیرش سال ۲۰۲۷، متقاضیان باید علاوه بر شرایط علمی و زبانی، سالانه حدود ۱۴ هزار و ۵۰۰ یورو برای شهریه و حداقل منابع زندگی تأمین کنند. محدودیت کمک‌هزینه مسکن، نامطمئن بودن درآمد کار دانشجویی و هزینه تمدید اقامت، بر دشواری‌ها افزوده است. فرانسه در سال تحصیلی ۲۰۲۲–۲۰۲۳ میزبان ۲۶۷۱ دانشجوی ایرانی بود. این جمعیت طی پنج سال ۳۶ درصد افزایش یافتە است. با این وجود مصائب مالی و یافتن شغل متناسب با تحصیل همچنان از مشکلات پیش روی کسانی است کە خواهان تحصیل در فرانسە هستند.
فرانسه در سال تحصیلی ۲۰۲۲–۲۰۲۳ میزبان ۲٬۶۷۱ دانشجوی ایرانی بود. طبق این آمار جمعیت کامپوس فرانس، طی پنج سال ۳۶ درصد افزایش یافته بود. همین منبع، صدور ۹۳۶ ویزای تحصیلی برای ایرانیان در سال ۲۰۲۲ را ثبت کرده است.
اکنون پذیرش ورودی‌های سال ۲۰۲۷ آغاز گشتە و متقاضیان باید هزینه تحصیل و زندگی را در شرایطی تامین کنند که کمک مسکن برای بخشی از دانشجویان غیراروپایی محدود شده است.
از همین‌رو، ادامه حضور پس از فارغ‌التحصیلی نیز به یافتن شغل و احراز شرایط اقامت حرفه‌ای وابسته خواهد بود.
بر اساس آمار مندرج، شمار ویزاهای تحصیلی صادرشده برای ایرانیان، طبق پرونده آماری ایران در کامپوس فرانس، از ۷۲۸ مورد در سال ۲۰۱۹ به ۵۶۵ مورد در ۲۰۲۰ کاهش یافت و سپس به ۶۶۱ مورد در ۲۰۲۱ و ۹۳۶ مورد در ۲۰۲۲ رسید.
هم‌زمان، تعداد ایرانیانِ ثبت‌نام‌شده در آموزش عالی فرانسه در سال تحصیلی ۲۰۲۲–۲۰۲۳ به ۲٬۶۷۱ نفر رسید کە از این شمار، ۶۰ درصد آنان زن بودند.
دانشگاه‌ها محل تحصیل ۷۷ درصد این جمعیت بودەاند. از ۲٬۰۵۷ ایرانیِ ثبت‌نام‌شده در دانشگاه‌ها، ۹۷۱ نفر در مقطع کارشناسی، ۶۸۳ نفر در مقطع کارشناسی ارشد و ۴۰۳ نفر در دورە دکتری تحصیل می‌کردند.
برای متقاضیان جدید، فرایند از انتخاب برنامه و تشکیل پرونده آغاز شده است. تقویم کامپوس فرانس ایران، اول اکتبر ۲۰۲۶ را زمان بازشدن سامانه ورودی سپتامبر ۲۰۲۷ اعلام کرده است.
مهلت اعلام پاسخ مؤسسات تا پایان آوریل و تصمیم‌گیری متقاضیان درباره پذیرش‌های دریافتی تا پایان ماه مه ۲۰۲۷ تعیین شده؛ تقویم اختصاصی هر برنامه نیز باید رعایت شود.
انتخاب دوره و تشکیل پرونده
در فراخوان دورە کارشناسی ارشد ۲۰۲۷ کامپوس فرانس ایران، مدارک دانشگاهی و ریزنمرات، رزومه، انگیزه‌نامه و مدرک زبان متناسب با برنامه از اجزای پرونده‌اند. مصاحبه و بازبینی مدارک نیز بخشی از فرایند درخواست است.
دانشگاه، عنوان مدرک ایرانی را همراه با محتوای آموزش بررسی می‌کند. چهار ساله‌بودن کارشناسی به‌تنهایی ورود مستقیم به سال دوم کارشناسی ارشد یا M2، را تضمین نمی‌کند. پیش‌نیازهای علمی و سطح دوره قبلی در تصمیم مؤسسه نقش دارند.
برای نمونه، سال اول کارشناسی ارشد مالی مدرسه مدیریت تولوز، مدرک معادل ۱۸۰ واحد اروپایی و انگلیسی B2 می‌خواهد و پیشینه مالی، حسابداری، مدیریت و اقتصاد را مرتبط می‌داند.
در دورە کارشناسی ارشد تحلیل جوامع معاصر لیون ۲، دانش جامعه‌شناختی و روش‌های تحقیق اهمیت دارند. متقاضی مکانیک نیز باید پیش‌نیازهای کارشناسی ارشد بین‌المللی مستر پاریس‌ساکله را با درس‌ها و پروژه‌های خود تطبیق دهد.
این تفاوت‌ها در انگیزه‌نامه نیز باید دیده شوند. تجربه کاری یا پژوهشی زمانی به پرونده کمک می‌کند که ارتباطش با برنامه روشن باشد: متقاضی چه کاری انجام داده، چه آموزش تکمیلی می‌خواهد و آن آموزش به کدام هدف حرفه‌ای یا پژوهشی منتهی می‌شود.
روش درخواست میان مؤسسات یکسان نیست. PSL در توضیح پذیرش دوره‌های دوفین، پیگیری دستورالعمل سامانه دانشگاه و فرایند Études en France را مطرح کرده است. تشکیل پرونده عمومی، جای درخواست مستقل برنامه را نمی‌گیرد.
شهریه و منابع مالی
کامپوس فرانس در جدول ۲۰۲۶–۲۰۲۷، شهریه کارشناسی ارشد برای دانشجوی غیراروپاییِ مشمول تعرفه متفاوت را سالانه ۳٬۹۵۰ یورو اعلام کرده است.
معافیت‌ها و تعرفه‌های خاص بعضی مؤسسات، مبلغ قابل پرداخت را تغییر می‌دهند. این ارقام هنوز شهریه قطعی ورودی ۲۰۲۷ نیستند.
در جدول رسمی کارشناسی ارشد مالی تولوز، شهریه هر سال برای دانشجوی غیراروپاییِ بدون معافیت ۳٬۹۵۰ یورو است و ۱۰۵ یورو سهم خدمات دانشجویی و دانشگاهی، موسوم به CVEC، به آن افزوده می‌شود. هزینه آموزشی دو سال با نرخ فعلی، ۸٬۱۱۰ یورو خواهد بود.
معافیت باید برای همان متقاضی، دوره و سال ورود تأیید شود. تجربه دانشجوی سال قبل، مبلغ ثبت‌نام پرونده جدید را تعیین نمی‌کند. در مورد بورس نیز مبلغ، مدت و هزینه‌های تحت پوشش اهمیت داشتە و پوشش شهریه با پرداخت اجاره و مخارج روزانه یکسان نیست.
در صفحه به‌روز اقامت دانشجویی Service Public، حداقل منابع ماهانه ۸۷۷٫۵۰ یورو، معادل ۱۰٬۵۳۰ یورو برای دوازده ماه درج شدە است.
جمع این رقم با شهریه عمومی دورە کارشناسی ارشد، به ۱۴٬۴۸۰ یورو در یک سال میرسد. CVEC، بلیت، ودیعه خانه و هزینه استقرار در این محاسبه نیست و هزینه واقعی زندگی به شهر و محل سکونت بستگی دارد.
برای خانواده‌ای که درآمدش به ریال و پرداخت‌هایش به یورو است، هزینه سال دوم نیز بخشی از تعهد اولیه است. منابع مالی باید پرداخت‌های دوره را پوشش دهند؛ موجودی روز درخواست، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد اجاره و شهریه ماه‌های بعد چگونه تأمین خواهند شد.
ویزا، ورود و تمدید اقامت
فرانس‌ویزا در صفحه ایران، مراجعه به کامپوس فرانس را پیش از تحویل درخواست ویزای تحصیلی ذکر کرده است.
مدارک و مراحل پرونده باید مطابق دستورالعمل رسمی و وضعیت متقاضی آماده شوند. پذیرش دانشگاه یکی از مدارک این پرونده است؛ صدور ویزا بە بررسیهای مستقل نیاز دارد.
پس از ورود، دانشجوی دارای ویزای بلندمدت معادل اقامت، یا VLS-TS، باید طبق Service Public آن را ظرف سه ماه تأیید کند. ثبت‌نام دانشگاه و تأیید اقامت، دو فرایند جداگانه‌اند.
برای تمدید، بازه اعلام‌شده از چهار ماه تا دو ماه پیش از پایان اعتبار مدرک اقامت است. ثبت‌نام، منابع مالی و واقعی و جدی‌بودن تحصیل در بررسی پرونده نقش دارند. پذیرش سال نخست، پیگیری اقامت در ادامه دوره را حذف نمی‌کند.
مسکن و کار در دوران تحصیل
پذیرش دانشگاه، دسترسی بە اتاق خوابگاه را تضمین نمی‌کند. کامپوس فرانس در راهنمای مسکن، مسیر درخواست اقامتگاه‌های CROUS را جداگانه معرفی کرده است. تا زمان تأیید محل، هزینه اقامت موقت و گزینه‌های بازار خصوصی نیز باید در بودجه باقی بمانند.
حق کمک مسکن برای همه دانشجویان ایرانی در دسترس نیست. طبق شرایط جاری Service Public، از ژوئیه ۲۰۲۶، دانشجوی غیراروپاییِ دارای اقامت تحصیلی باید در یکی از وضعیت‌های مشخص قرار بگیرد: دریافت بورس مبتنی بر معیارهای اجتماعی، اشتغال یا قرارداد کارآموزی شغلی و حرفه‌آموزی. دانشجوی خودپرداختِ فاقد این شرایط نمی‌تواند کمک را از پیش از اجاره کم کند.
طبق فرانس‌ویزا، سقف عمومی کار دانشجوی خارجی ۹۶۴ ساعت در سال است. زبان، سابقه، محل زندگی و برنامه کلاس‌ها بر یافتن کار اثر دارند. این اجازه، درآمد ثابت یا استفاده کامل از سقف سالانه را تضمین نمی‌کند.
در بعضی دوره‌ها، آلترنانس ــ ترکیب تحصیل و کار ــ وجود دارد. پذیرش در مسیر مربوط، یافتن کارفرما و انعقاد قرارداد مراحل جداگانه‌اند. تا پیش از قرارداد، درآمد یا پوشش هزینه‌های آن را نمی‌توان قطعی محسوب کرد.
از آموزش به بازار کار
نیاز کارفرما در شرح شغل مشخص می‌شود. APEC در معرفی کنترل مدیریت، بودجه‌بندی، تحلیل داده و سیستم‌های اطلاعاتی را برجسته می‌کند. در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، طراحی مطالعه و تحلیل داده‌های کمی و کیفی مطرح است.
پروژه و کارآموزی، امکان ارائه این توانایی‌ها را فراهم می‌کنند. انتخاب دوره باید با بررسی چنین فرصت‌هایی همراه بودە و عنوان مدرک به‌تنهایی سابقه حرفه‌ای ایجاد نمی‌کند.
زبان آموزش نیز الزاماً زبان استخدام نیست. دوره انگلیسی‌زبان شرایط ورود به کلاس را تعیین می‌کند، اما زبان مورد نیاز کار باید در آگهی همان موقعیت بررسی شود. محدودکردن جست‌وجو به مشاغل انگلیسی‌زبان، بخشی از فرصت‌ها را از فهرست خارج می‌کند.
در حرفه‌های مقررات‌گذاری‌شده، مجوز جداگانه نیز لازم بە نظر میرسد. برای نمونه، دانشکده پزشکی استراسبورگ تصریح می‌کند که دوره‌های آموزشی DFMS و DFMSA حق طبابت در فرانسه را ایجاد نمی‌کنند. پذیرش آموزشی در این مسیر را نمی‌توان معادل اجازه اشتغال بالینی دانست.
فرصت پس از فارغ‌التحصیلی
طبق مندرجات Service Public درباره اقامت جست‌وجوی کار یا تأسیس شرکت، فارغ‌التحصیل واجد شرایط مستر یا مدرک معادل فرانسوی می‌تواند برای فرصت عمومی یک‌ساله اقدام کند. ادامه اقامت حرفه‌ای به یافتن شغل و احراز شرایط مربوط وابسته است.
این دوره با درآمد همراه نیست. اجاره و مخارج روزانه تا زمان نخستین قرارداد ادامه دارند. منابعی که فقط تا پایان کلاس‌ها محاسبه شده‌اند، هزینه جست‌وجوی کار را پوشش نمی‌دهند.
برای متقاضی ایرانیِ ورودی ۲۰۲۷، مبلغ ثبت‌نام، امکان مسکن، منابع تا پایان دوره و فرصت کسب تجربه حرفه‌ای، اجزای یک تصمیم‌اند.
دانشگاه درباره ورود به دوره تصمیم می‌گیرد، ادامه مسیر به حفظ اقامت معتبر، تأمین هزینه و رسیدن به قراردادی وابسته است که شرایط اشتغال را فراهم کند.
