نشست کاخ سفید و دیپلماسی فومو

کاوه فاتحی

دیپلماسی فومو، به تعبیر واشنگتن‌پست، صحنه‌ای نوظهور در سیاست جهانی است که رهبران اروپایی تعطیلات خود را نیمه‌کاره رها می‌کنند تا در واشنگتن حاضر شوند، آن هم نه صرفاً برای هماهنگی راهبردی بلکه از بیم عقب‌ماندن از رقبا در اثرگذاری بر ترامپ. این پدیده، با ترکیب روان‌شناسی فردی رئیس‌جمهور آمریکا و رقابت ساختاری میان متحدان، نشان می‌دهد بحران اوکراین عرصه‌ای برای نمایش و رقابت نمادین نیز شده است.

در روزهای اخیر، رهبران اروپایی تعطیلات تابستانی خود را نیمه‌تمام رها کردند و شتابان راهی واشنگتن شدند؛ آنان بیم آن را داشتند که در صورت عدم نشان دادن یک واکنش فوری، پیام ولادیمیر پوتین به دونالد ترامپ در نشست آلاسکا بی‌پاسخ ماندە و ابتکار عمل در بحران اوکراین به دستِ کرملین بیفتد. یک خبرنگارِ واشنگتن‌پست این شتاب دیپلماتیک را دیپلماسیِ فومو، ترس از عقب‌ماندن در صحنهٔ سیاست جهانی عنوان کردە است.

این مفهوم تازه نشان می‌دهد که رقابت میان متحدان غربی نه فقط با مسکو بلکه با یکدیگر نیز شدت گرفته است.

هیچ‌یک از رهبران اروپا نمی‌خواهند جایگاه تأثیرگذار خود بر ترامپ را از دست بدهند، به‌ویژه در شرایطی که او بارها نشان داده تحت تأثیر آخرین کسی است که با او سخن گفته است.

همان‌طور که واشنگتن پست نوشتە است: «آنها یکی پس از دیگری ترامپ را با ستایش و سپاسگزاری بمباران کردند؛ چیزی که به تجربه آموخته‌اند تنها راه اثرگذاری بر اوست.»

فومو در دیپلماسی از همان منطق روانی شبکه‌های اجتماعی تبعیت می‌کند. هیچ رهبر سیاسی نمی‌خواهد بیرون از عکس گروهی بزرگ‌ترین بحران جهانی باقی بماند. در این مورد، بحران جنگ اوکراین بارزترین نمونە بە شمار می رود.

در نتیجه، حتی رؤسای دولتی که در تعطیلات شخصی بودند، از جزایر مدیترانه یا سواحل فرانسه پرواز کردند تا در واشنگتن حضور یابند. این رفتار یادآور لحظاتی است که در تاریخ دیپلماسی جهانی، با عنوان رقابت برای «حضور» از خود «نتیجه» مهم‌تر است، نامگذاری شدە است.

ترامپ از این وضعیت بیشترین بهره را می‌برد. او در نشست‌های اخیر با لحن دوستانه میزبان بودە است، از «رنگ برنزه صدراعظم آلمان» تا «چهره جوان رئیس‌جمهور فنلاند» را تحسین کرد و وعده نشست سه‌جانبه میان خود، پوتین و ولودیمیر زلنسکی را داد. اما در همان حال، از تعهد قطعی به آتش‌بس طفره رفت و بارها تأکید کرد که بدون آن نیز توانسته است شش مناقشه بین‌المللی را خاتمه دهد.

این تناقض، به گفته بسیاری از ناظران، بخشی از سبک شخصی ترامپ در دیپلماسی، یعنی ترکیب وعده‌های مبهم با نمایش‌گری رسانه‌ای است.

فومو تنها رهبران اروپا را به حرکت وا نداشتە است، بلکه زلنسکی نیز ناچار بود ظاهر و لحن خود را تغییر دهد. او این بار با لباس رسمی‌تر در کاخ سفید ظاهر شد و دست‌کم ده بار به طور علنی از ترامپ تشکر کرد.

این تغییر رفتار نشان‌دهنده درک او از روان‌شناسی رئیس‌جمهور آمریکاست. در واقع، فومو به شکل معکوس نیز عمل می‌کند: زلنسکی بیم آن دارد که اگر نتواند رابطه‌ای گرم با ترامپ نشان دهد، حمایت آمریکا در لحظه حیاتی جنگ از دست برود.

نقطه کانونی این فومو، موضوع منطقە صنعتی دونباس است که روسیه از سال ۲۰۱۴ ادعای مالکیت آن را داشتە و پوتین حاضر نیست بدون دستیابی بە کنترل و تصرف، از آن عقب‌نشینی کند.

در همان حال، بیش از ۲۰۰ هزار غیرنظامی در بخش‌های تحت کنترل اوکراین زندگی می‌کنند و قانون اساسی اوکراین هرگونه واگذاری سرزمینی را تنها با همه‌پرسی عمومی مجاز می‌داند.

در این بستر، حتی اشاره زلنسکی به «نقشه»‌ای که در نشست نشان داده شد، به یک رویداد رسانه‌ای تبدیل شد. در این بارە واشنگتن پست نوشتە است:

زلنسکی گفت از نقشه متشکرم، راستی.’ اما نگفت این نقشه را چه کسی تهیه کرده و دقیقاً چه چیزی را نشان می‌دهد.

در چنین فضایی، هر کدام از رهبران اروپایی می‌کوشند خود را در مرکز تصمیم‌گیری‌ها نشان دهند. آنها پیشنهاد کردەاند برای اوکراین چیزی شبیه ماده ۵ پیمان ناتو تدوین شود که حمله به یک عضو را حمله به تمامی اعضا تلقی می‌کند.

ترامپ نیز که از مخاطبان اروپایی‌اش لذت می‌برد، موافقت نمودە است کە چنین تعهدی می‌تواند ناتو-مانند باشد.

دبیرکل ناتو، که خود از طرفداران ترامپ است، این تغییر لحن را «یک تحول بسیار بزرگ» توصیف کرد. این نشان می‌دهد چگونه فومو می‌تواند منجر به طرح ایده‌هایی شود که شاید از منظر عملی هنوز مبهم باشند، اما از نظر نمادین به رقابتی برای جلب توجه آمریکا بدل می‌شوند.

در این میان، جنگ همچنان ادامه دارد. حملات روسیه به اوکراین در همان روز دیدارها دست‌کم ۱۴ کشته بر جای گذاشت که دو کودک در میان جانباختگان بودند. با این وجود، ترامپ با خونسردی گفت: «فکر نمی‌کنم شما به آتش‌بس نیاز داشته باشید.» او افزود که مذاکرات موفق در کنگو و دیگر نقاط جهان بدون آتش‌بس هم پیش رفته است.

این سخنان، که در تضاد با خواست فوری اروپایی‌ها برای توقف خصومت‌ها بود، بار دیگر نشان داد چگونه فومو رهبران را به سکوت یا همراهی با ترامپ سوق می‌دهد، حتی زمانی که مواضع او با واقعیت جنگ فاصله دارد.

دیپلماسی فومو فقط به سطح رفتاری محدود نیست، بلکه به ساختار تصمیم‌گیری غرب نیز سرایت کرده است. وقتی رهبران به جای هماهنگی استراتژیک، صرفاً برای حضور در عکس دسته‌جمعی یا جلب رضایت ترامپ به واشنگتن می‌آیند، خطر ایجاد شکاف درون اتحادیه اروپا و ناتو افزایش می‌یابد.

هر کشوری تلاش می‌کند سهمی از توجه کاخ سفید را به خود اختصاص دهد و در این روند، اولویت‌های واقعی جنگ اوکراین ــ از بازسازی تا کمک‌های انسانی ــ به حاشیه رانده می‌شوند.

در نهایت، پرسش اصلی این است که آیا فومو می‌تواند به صلح منجر شود یا تنها به نمایش‌های دیپلماتیک بیشتر.

ترامپ وعده یک نشست سه‌جانبه با پوتین و زلنسکی را داده و گفته است: «اگر یک نشست سه‌جانبه داشته باشیم، احتمال زیادی وجود دارد که شاید این جنگ پایان یابد.» اما هم‌زمان بلافاصله پس از خروج رهبران اروپایی، دونالد ترامپ با پوتین تماس گرفتە و وی را در جریان گفت‌وگوها قرار دادە است.

در این بارە واشنگتن پست یادآور شدە است کە گر این تماس واقعاً نیز برقرار شده باشد، باز هم پوتین آخرین فردی خواهد بود که ترامپ حرفش را شنیده است.

دیپلماسی فومو به‌خوبی نشان می‌دهد که جنگ اوکراین دیگر صرفاً نزاعی میان کی‌یف و مسکو نیست، بلکه به آزمایشگاهی برای فهم رفتار رهبران غربی تبدیل شده است.

آیا آنان قادر خواهند بود بر وسوسه رقابت برای جلب توجه ترامپ غلبه کنند و به یک استراتژی مشترک دست یابند؟ یا این‌که ترس از عقب ماندن همچنان محرک اصلی تصمیمات آنان خواهد بود؟

آنچه کە مسلم است، این ترس به یکی از نیروهای محرک سیاست جهانی بدل شده و سرنوشت اوکراین را بیش از پیش به روانشناسی رئیس‌جمهور آمریکا و بازی رقابتی متحدانش گره زده است.