با سە دستور کار متفاوت، ترامپ، پوتین و شی با هم دیدار میکنند

رؤسای جمهوری آمریکا، چین و روسیه روز پنجشنبه برای نخستین بار در نشستی سهجانبه دیدار خواهند کرد. مسکو با وجود تضعیف موقعیت روسیه، از هماکنون این نشست را نشانه به رسمیت شناخته شدن جایگاه این کشور بهعنوان یک قدرت بزرگ قلمداد میکند. در حالی که دونالد ترامپ خواهان دستیابی بە توافقی درباره ایران و نیز توافقی در زمینه تسلیحات هستهای با مشارکت چین است، روسیه همچنان خواستار خروج نیروهای ناتو از کشورهای اروپای شرقی است.
رؤسای جمهوری روسیه، چین و آمریکا روز پنجشنبه در شهر شنژن چین، در حاشیه نشست سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک)، نخستین دیدار سهجانبه خود را برگزار خواهند کرد.
در گذشته، چنین گردهماییای ممکن بود نشستی میان قدرتهای همتراز تلقی شود که رهبران قدرتمندترین کشورهای جهان را گرد هم میآورد. اما افول چشمگیر قدرت و اقتدار روسیه و وابستگی فزاینده این کشور به چین، ولادیمیر پوتین را در ضعیفترین موقعیت در میان این سه رهبر قرار داده است.
این واقعیتها، بهویژه افزایش وابستگی اقتصادی روسیه به پکن پس از اعمال تحریمهای غرب، مانع از آن نشده است که محافل حاکم در روسیه همچنان کشور خود را قدرتی همتراز با آمریکا و چین بدانند.
چین به بزرگترین شریک اقتصادی مسکو و اصلیترین خریدار نفت روسیه تبدیل شده است و همزمان قطعات ضروری صنایع تسلیحاتی این کشور را تأمین میکند. روسیه بیش از پیش به کشوری تحت نفوذ و وابسته به قدرت عظیم چین شباهت پیدا کرده است.
از دید ملیگرایان روس، صرف برگزاری این نشست، روسیه را در کنار چین و آمریکا در جایگاه یک ابرقدرت قرار میدهد.
برخی از آنان از هماکنون این دیدار را با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه میکنند که در جریان آن، رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی حوزههای نفوذ در اروپای پس از جنگ را شکل دادند. آنان امیدوارند این نشست به توافقی درباره اوکراین با شرایط مطلوب مسکو منجر شود.
الکساندر دوگین، ایدئولوگ روس و چهرهای که از او بهعنوان فیلسوف کرملین یاد میشود، هفته گذشته در رادیو اسپوتنیک اعلام کرد که این نشست نشان میدهد چه قدرتهایی در جهان اهمیت دارند: روسیه، چین و غرب.
او افزودە است که این نشست از نظر نمادین اهمیت عمیقی دارد و تأییدی بر وجود جهانی چندقطبی است که غرب آن را انکار میکند.
روسیه ماههاست برای برگزاری این نشست تلاش میکند. یوری اوشاکوف، دستیار رئیسجمهوری روسیه، در ماه سپتامبر اعلام کرده بود که برگزاری چنین دیداری در دست بررسی است.
مسکو امیدوار است از این نشست برای دستیابی به توافقی استفاده کند که جنگ اوکراین را مطابق خواستههای روسیه پایان دهد.
با این حال، به گزارش رویترز، پکن با قرار گرفتن موضوع اوکراین در دستور کار نشست مخالفت کرده و کاخ سفید نیز اعلام کرده است که انتظار نمیرود دونالد ترامپ این موضوع را مطرح کند.
اما آنچه کە مسکو آن را یک دستاورد میداند، نگرانیهای عمیقی را در میان طرفهایی برانگیخته است که در این مذاکرات حضور نخواهند داشت.
از کییف تا توکیو، همچنین در تهران و تایوان، بیم آن میرود قدرتهای بزرگ بدون مشورت با کشورهای ذینفع، درباره سرنوشت و منافع آنان تصمیم بگیرند.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهوری اوکراین، ماه گذشته گفت که بههیچوجه نمیخواهد این نشست به یالتای دوم، سوم یا چهارم و تقسیم دوباره حوزههای نفوذ تبدیل شود. با این وجود بە نظر میرسد کە تصور روسیه از جایگاه خود تا چه اندازه با واقعیت فاصله دارد.
سندی که نمایندگان روسیه هفته گذشته در مذاکرات ابوظبی درباره پایان جنگ ارائه کردند، خواستههای مسکو در دسامبر ۲۰۲۱، دو ماه پیش از حمله به اوکراین را تکرار میکند.
برخی از این خواستهها حتی کلمه به کلمه با متن پیشین یکسان است. روسیه خواستار عقبنشینی نیروها و پایگاههای ناتو به مواضع سال ۱۹۹۷، پیش از گسترش این ائتلاف به شرق و توقف هرگونه فعالیت نظامی ناتو در اوکراین، اروپای شرقی، قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی است.
پذیرش این خواسته، استقرار نیروهای متحدان ناتو را در قلمرو ۱۶ کشوری که پس از سال ۱۹۹۷ به این ائتلاف پیوستهاند، ممنوع میکند. این کشورها شامل لهستان، جمهوری چک و مجارستان، سه کشور حوزه بالتیک، رومانی، بلغارستان، اسلواکی، اسلوونی، آلبانی، کرواسی، مونتهنگرو و مقدونیه شمالی هستند. فنلاند و سوئد نیز پس از حمله روسیه به اوکراین، به ناتو پیوستند.
خواستههای روسیه درباره اوکراین نیز همچنان بدون انعطاف باقی مانده است. بر اساس این سند، مسکو خواستار توقف ارسال تمامی انواع سلاح، تجهیزات نظامی و محصولات نظامی غربی به اوکراین است.
روسیه همچنین تنها در صورتی با عضویت اوکراین در اتحادیه اروپا موافقت میکند که این کشور در سیاست امنیتی مشترک اتحادیه مشارکت نداشته باشد.
در همین حال، مذاکرات ابوظبی بر سر مسائل ارضی به بنبست رسیده است. واشنگتنپست در این بارە گزارش دادە است که کییف درخواست پوتین برای واگذاری سراسر منطقه دونباس در ازای صلح را رد کرده است.
این اقدام در حالی صورت گرفتە است که میانجیگران آمریکایی تلاش داشتهاند محور مذاکرات را به تضمینهای امنیتی اوکراین پس از پایان جنگ تغییر دهند.
در سویەای دیگر، روسیه خواستههایی را نیز از کشورهای اروپای غربی طرح کردە است. مسکو میخواهد بریتانیا و فرانسه متعهد شوند که از تسلیحات هستهای خود برای دفاع از دیگر کشورهای اروپایی استفاده نکنند.
در سال جاری، پیشنهاد گسترش چتر بازدارندگی هستهای این دو کشور، بهویژه به آلمان و لهستان، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. افزایش نگرانیها از احتمال عقبنشینی آمریکا از تعهدات امنیتی خود در قبال اروپا، به این پیشنهادها شتاب بخشیده است.
در مقابل، کاخ سفید دستور کار کاملاً متفاوتی را برای نشست شنژن در نظر دارد که بر جنگ با ایران و محدود کردن تسلیحات هستهای قدرتهای بزرگ متمرکز است.
ترامپ ماههاست کە میکوشد برای پایان دادن به جنگی که به چالشی سیاسی برای او تبدیل شده، حمایت چین و روسیه را جلب کند. با این حال، پکن و مسکو تاکنون تمایل چندانی برای کمک به واشنگتن در خروج از این بنبست نشان ندادهاند.
موضوع ایران در نشست سهجانبه آمریکا، روسیه و چین، یکی از محورهای اصلی دستور کار واشنگتن است، اما این کشور در گفتوگوهایی که ممکن است بر سرنوشت جنگ تأثیر بگذارد، نمایندهای ندارد.
به گزارش رویترز، دونالد ترامپ امیدوار است با جلب همکاری مسکو و پکن، راهی را برای پایان دادن به جنگی بیابد که هزینههای سیاسی آن برای دولتش افزایش یافته است.
با این حال، اهداف سه قدرت با یکدیگر تفاوت دارد. اولویت ولادیمیر پوتین دستیابی به توافقی درباره اوکراین بر اساس شرایط مطلوب روسیه و تثبیت جایگاه مسکو در مناسبات جهانی است. شی جینپینگ نیز با احتیاط به این نشست نگریستە و تاکنون تمایلی مبنی بر پذیرش نقش مؤثر در پایان جنگ ایران را از خود نشان نداده است.
در چنین شرایطی، تهران با وضعیتی روبهرو است که در آن، دو شریک مهمش، روسیه و چین، بیش از آنکه بر حلوفصل جنگ ایران متمرکز باشند، منافع و اولویتهای راهبردی خود را دنبال میکنند. با این همه، اختلاف دستور کار سه کشور لزوماً به معنای آمادگی آنها برای معامله بر سر ایران نیست.
گزارشهای منتشرشده نیز تاکنون از توافقی درباره آینده ایران یا پیوند دادن سرنوشت جنگ ایران به مذاکرات اوکراین حکایت ندارند.
دغدغە اصلی برای تهران حاکی از آن است که تصمیمهای احتمالی سه قدرت میتواننند بر مسیر جنگ و چشمانداز دیپلماسی، بیآنکه ایران در تعیین دستور کار این نشست نقشی مستقیم داشته باشد، تاثیرگذار باشند.
در حوزه تسلیحات هستهای، اعتبار پیمان استارت نو، آخرین توافق محدودکننده زرادخانههای هستهای آمریکا و روسیه، در فوریه به پایان رسید. با انقضای این پیمان، دو کشور برای نخستین بار از سال ۱۹۷۲ بدون محدودیتهای ناشی از توافقهای کنترل تسلیحات هستهای فعالیت میکنند.
ترامپ در مقابل پیشنهاد پوتین برای تمدید پیمان را نپذیرفت و در عوض خواستار مشارکت چین در توافقی جدید شد. این درخواست نشاندهنده تغییر توازن قدرت در جهان است، تغییری که در نتیجه آن روسیه دیگر قطبی همتراز با آمریکا در میان قدرتهای بزرگ به شمار نمیرود.
چین تاکنون بهطور مستمر از ورود به مذاکرات درباره محدودسازی تسلیحات هستهای خودداری و استدلال کرده است که زرادخانه هستهای این کشور بسیار کوچکتر از زرادخانههای آمریکا و روسیه است.
با این حال، برآوردهای غربی حاکی از آن است که چین با سرعت در حال گسترش زرادخانه هستهای خود است و انتظار میرود شمار کلاهکهای هستهای این کشور تا سال ۲۰۳۰ به هزار عدد برسد.
آمریکا همچنین در فوریه چین را متهم کرد که در سال ۲۰۲۰ آزمایشی هستهای را بهصورت مخفیانه انجام داده و آن را پنهان کرده است. اگر این ادعا صحت داشته باشد، این آزمایش نخستین آزمایش هستهای چین پس از سال ۱۹۹۶ خواهد بود.
با وجود این تحولات، حتی دولت آمریکا نیز انتظار دستیابی به پیشرفتی اساسی در نشست شنژن را ندارد. یک مقام ارشد دولت ترامپ اعلام کرد که واشنگتن انتظار ندارد این نشست به هیچگونه توافقی منجر شود.
در نهایت، سه رهبر با برداشتها و اهداف متفاوتی از این نشست راهی چین میشوند. دونالد ترامپ که شکست در انتخابات میاندورهای موقعیت سیاسی او را تضعیف کرده است، در پی فرصتی برای ثبت تصویری تاریخی از یک دیدار دیپلماتیک است.
او پیشتر نیز دیدارهای پرسروصدایی را با ولادیمیر پوتین و کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی، برگزار کرده بود، اما هیچیک از آنها به پیشرفتی تعیینکننده منجر نشدە بودند.
در مقابل، پوتین از این نشست فرصتی برای تثبیت جایگاه روسیه بهعنوان قدرتی همتراز با دیگر قدرتهای بزرگ به دست خواهد آورد. با این حال، این دیدار ممکن است برای شی جینپینگ، رئیسجمهور چین و میزبان نشست، بیش از آنکه دستاوردی داشته باشد، به چالشی دیپلماتیک تبدیل شود.
چین که به کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ دعوت نشده بود، میتواند این نشست را گامی دیگر در مسیر جبران آنچه در تاریخ این کشور قرن تحقیر نامیده میشود و نشانهای از به رسمیت شناخته شدن قدرت خود معرفی کند.
با این حال بە نظر میرسد کە پکن نسبت به پیامدهای دیداری پیشبینیناپذیر محتاط است، زیرا شیوه بداههپردازانه ترامپ در مذاکرات ممکن است با تشریفات رسمی و برنامهریزی دقیق و ازپیشتعیینشدهای که شی جینپینگ بر رعایت آن تأکید دارد، در تعارض قرار گیرد.











