با لغو معافیت چابهار، فشار حداکثری واشنگتن بر ایران چالش تازه برای سیاست خارجی هند ایجاد کردە است

لغو معافیت تحریمی بندر چابهار توسط دولت ترامپ بخشی از سیاست فشار حداکثری علیه ایران است که منافع استراتژیک هند را با چالش جدی مواجه می‌کند. چابهار برای دهلی‌نو دروازه‌ای حیاتی به آسیای مرکزی و بخشی از راهبرد مقابله با چین و پاکستان است. این تصمیم پیامدهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی مهمی برای منطقه دارد.

رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، دونالد ترامپ، روز دوشنبه ۲۹ سپتامبر، در رابطە با لغو معافیت تحریمی بندر چابهار ایران، تهدید کرد که در صورت ادامه همکاری هند با این پروژه، تحریم‌هایی علیه دهلی‌نو اعمال خواهد شد. این تصمیم که از روز دوشنبه اجرایی شده، بخشی از سیاست «فشار حداکثری» آمریکا علیه ایران است

بندر چابهار، واقع در ۱۴۰ کیلومتری بندر گوادر پاکستان که توسط چین توسعه می‌یابد، برای هند از اهمیت استراتژیک و اقتصادی برخوردار است.

این بندر به‌عنوان دروازه‌ای به افغانستان و آسیای مرکزی، به هند اجازه می‌دهد از وابستگی به مسیرهای تحت کنترل پاکستان رهایی یابد. کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب (INSTC) نیز چابهار را به‌عنوان مسیری برای تجارت با روسیه و اروپا معرفی کرده است.

هند از سال ۲۰۱۸ با سرمایه‌گذاری ۸۵ میلیون دلار از طریق شرکت هند پورتس گلوبال (IPGL) و خط اعتباری ۱۵۰ میلیون دلاری، عملیات توسعه ترمینال شهید بهشتی را بر عهده گرفته و در سال ۲۰۲۵ موافقت‌نامه ۱۰ ساله‌ای با سرمایه‌گذاری ۳۷۰ میلیون دلار امضا کرده است.

علاوه بر این از این بندر برای ارسال کمک به افغانستان نیز بهره گرفته شده است و طی چند سال گذشته نزدیک به هزاران تن گندم و برنج و دیگر اقلام حیاتی از طریق این بندر به افغانستان ارسال شده است.

دهلی لغو این معافیت را چالشی برای سیاست خارجی خود می‌داند و مشخصا چابهار را کلید دسترسی به آسیای مرکزی می‌بیند که همچون نفت روسیه نمی‌تواند به‌راحتی از آن چشم‌پوشی کند.

با این حال احتمال دارد که هند به شرکت‌هایی که در طرح توسعه بنادر چابهار مشارکت دارند توصیه کرده باشد که فعالیت‌های خود را موقتاً متوقف کنند تا دولت اقدامات لازم را برای کاهش فشارها و تمدید معافیت شرکت های هندی انجام دهد.

سخنگوی وزارت خارجه ایالات متحده آمریکا، تامی پیگوت، پس از قرائت بیانیه ترامپ، لغو معافیت را همسو با سیاست فشار حداکثری علیه ایران عنوان کرد و تأکید کرد که این تصمیم از ۲۹ سپتامبر اجرایی شده است.

منابع خبری گزارش کرده‌اند که که شرکت‌هایی مانند IPGL حداکثر ۴۵ روز برای خروج از پروژه یا مواجهه با مسدود شدن دارایی‌هایشان در آمریکا فرصت دارند.

واشنگتن با اعلام کرده تحریم‌ها با استناد به قانون آزادی ایران و مقابله با گسترش سلاح‌های هسته‌ای بوده و هشدار داده است که عدم خروج می‌تواند به تحریم‌های ثانویه منجر شود.

در این راستا، دهلی نو هنوز واکنش مشخصی به تصمیم ایالات متحده آمریکا درخصوص لغو معافیت‌های تحریمی از خود نشان نداده است اما گفته می‌شود که هند در پس پرده در حال مذاکره با واشنگتن برای کسب معافیت جدید است، مشابه آنچه در خرید سامانه اس-۴۰۰ از روسیه رخ داد.

چابهار؛ دروازه طلایی در میانه رقابت‌های منطقه‌ای

سرمایه‌گذاری در بندر چابهار از سال ۲۰۱۶ با همکاری سه‌جانبه ایران، هند و افغانستان شکل تازه‌ای به خود گرفت. هند با تعهد ۳۷۰ میلیون دلار برای تجهیز اسکله و ماشین‌آلات و ایران با توسعه زیرساخت‌های بندری و جاده‌ای، این منطقه را به دروازه طلایی برای دسترسی به آسیای مرکزی معرفی کردند. افغانستان نیز این مسیر را فرصتی برای رهایی از وابستگی به گذرگاه‌های پاکستان دید.

برای هند، چابهار تنها یک بندر نیست، بلکه بخشی از راهبردی بزرگ‌تر در رقابت ژئوپلیتیکی با چین به شمار می‌رود. دهلی نو با اتصال چابهار به شبکه حمل‌ونقل بین‌المللی شمال–جنوب (INSTC) می‌کوشد راهی کوتاه‌تر و کم‌هزینه‌تر برای تجارت با روسیه، قفقاز و آسیای مرکزی ایجاد کند و هم‌زمان نفوذ بندر گوادر پاکستان که با سرمایه‌گذاری عظیم چین توسعه یافته را مهار کند.

برای ایران، اهمیت چابهار دو وجهی است. از یک سو این بندر نخستین نقطه دسترسی مستقیم ایران به اقیانوس هند است و می‌تواند توازن تجارت خارجی را از بنادر خلیج، که همواره در معرض فشارهای سیاسی و نظامی قرار دارند، به شرق کشور منتقل کند.

از سوی دیگر، چابهار با جذب سرمایه و همکاری شرکای آسیایی، راهی برای دور زدن محدودیت‌های ناشی از تحریم‌های آمریکا فراهم می‌کند.

در شرایطی که بسیاری از پروژه‌های نفت و گاز یا زیرساختی ایران به دلیل تحریم‌ها متوقف شده اند، سرمایه‌گذاری در چابهار نشان می‌دهد همکاری‌های منطقه‌ای می‌تواند همچنان ادامه یابد.

چابهار همچنین برای ایران بعد امنیتی دارد. توسعه این بندر باعث ایجاد اشتغال و سرمایه‌گذاری در سیستان و بلوچستان می‌شود، جایی که تهران به دلیل مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی همواره نگران افزایش تنش‌ها در این منطقه بوده است.