با نقش سپاە در پروژەهای سدسازی، بحران آب در اسفراین وارد مرحلەای جدید شدە است

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی طی سە دهه اخیر با اجرای پروژه‌های سدسازی گسترده در ایران، بدون ارزیابی زیست‌محیطی و شفافیت مالی، نقش منفی برجستەای در تشدید بحران آب ایران داشته است. سدهای ساخته‌شده توسط قرارگاه خاتم‌الانبیاء نه تنها مشکل کم‌آبی را حل نکرده‌اند، بلکه جریان‌های طبیعی رودخانه‌ها و قنات‌ها را مختل کرده‌اند. پیامد این سیاست‌ها خشکی زمین‌های کشاورزی، نابودی روستاها و مهاجرت اجباری هزاران خانواده است.

بحران کم‌آبی در شهرستان اسفراین، واقع در جنوب شرقی خراسان شمالی، به مرحله‌ای رسیده است که دیگر نمی‌توان آن را صرفا به خشکسالی و کاهش بارندگی نسبت داد.

فرماندار این شهرستان، محمد بدری، هفته گذشته اعلام کرد که ورودی آب به سد بیدواز در سال آبی جاری نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵۰ درصد کاهش یافته است.

او همچنین تاکید کرد که از ابتدای سال جاری هیچ سیلاب قابل توجهی وارد مخازن سد نشده و همین امر ذخایر آبی شهرستان را به شدت کاهش داده است.

اگرچه مقامات جمهوری اسلامی خشکسالی و تغییرات اقلیمی را عامل اصلی معرفی می‌کنند، اما کارشناسان مستقل و فعالان محیط زیست بر این باورند که بخش مهمی از بحران امروز نتیجه سدسازی‌های گسترده و عمدتا غیرکارشناسی است که در دهه‌های اخیر توسط نهادهای وابسته به سپاه پاسداران اجرا شده است.

سد بیدواز که در سال ۱۳۸۳ افتتاح شد، ظرفیت ذخیره‌سازی بیش از ۴۸ میلیون متر مکعب آب را دارد و قرار بود نیاز سالانه ۴۱ میلیون متر مکعبی منطقه را تنظیم کند.

اما در عمل، این سد نه تنها بحران آب اسفراین را تا کنون حل نکرده است بلکه به گفته کارشناسان، جریان‌های طبیعی رودخانه‌ها را مختل و مانع از تغذیه آب‌های زیرزمینی و قنات‌ها شده است.

در نتیجه، حالا بخش قابل توجهی از روستاهای پایین‌دست با خشکی و نابودی منابع سنتی آب مواجه شده‌اند.

در همین زمینه یکی از کارشناسان محیط زیست که نخواست نامش فاش شود در گفت‌وگو با آرنا نیوز تاکید کردە است:

سدسازی‌های سپاه بدون ارزیابی دقیق زیست‌محیطی انجام شده‌اند. در حالی که این پروژه‌ها در ظاهر به‌عنوان راهکار مدیریت آب معرفی می‌شوند، در واقع باعث از بین رفتن تعادل هیدرولوژیک و تخریب اکوسیستم محلی شده‌اند.

با وجود آظهارات کارشناسان در رابطە با سوء مدیریتهای موجود کە عمدتا از سوی نهادهای رانت گیر حاکمیت ایجاد شدەاند، فرماندار اسفراین در سخنانش بر صرفه‌جویی مردم در مصرف آب شرب و کشاورزی تاکید کرده است.

او گفته میانگین مصرف آب شرب در این شهرستان دو برابر استاندارد کشوری است و بدون همراهی مردم نمی‌توان از بحران عبور کرد.

اما فعالان اجتماعی و ساکنان محلی معتقدند که دولت و نهادهای مجری سدسازی نمی‌توانند تمام بار بحران را بر دوش مردم بیندازند. یک کشاورز اهل روستای اطراف اسفراین می‌گوید:

زمانیکە سد ساخته شد، به ما گفتند آب کافی برای کشاورزی تامین می‌شود. حالا نه آب سد به ما می‌رسد، نه قنات‌ها مثل گذشته جاری هستند. نتیجه این است که ما مجبوریم یا کشت خود را رها کنیم یا از آب آلوده استفاده کنیم.

مقامات محلی برای مقابله با بحران فعلی اقداماتی مانند حفر یک حلقه چاه جدید و تکمیل طرح‌های آبرسانی مجتمع شهید قرایی را در دستور کار قرار داده‌اند.

اما کارشناسان می‌گویند این اقدامات تنها نوش‌دارویی کوتاه‌مدت هستند و ریشه بحران را برطرف نمی‌کنند.

به گفته علی رستمی، کارشناس منابع آب، ایران در بسیاری از نقاط با الگوی تکراری مواجه است. ابتدا سد ساخته می‌شود تا به ظاهر مشکل آب را حل کند، اما چند سال بعد، همان سد به عامل اصلی نابودی منابع طبیعی و بروز بحران تبدیل می‌شود. وقتی ذخایر کاهش می‌یابد، راهکار موقتی مثل حفر چاه یا انتقال آب ارائه می‌شود، در حالی که این چرخه هیچ‌گاه پایدار نیست.

نقش سپاه در سیاست‌های آبی

بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد کە بخش بزرگی از پروژه‌های سدسازی در ایران طی دو دهه اخیر توسط قرارگاه خاتم‌الانبیای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اجرا شده است.

این نهاد به عنوان بازوی اقتصادی سپاه در حوزه‌های نفت، گاز، راه‌سازی و سدسازی فعالیت گسترده‌ای دارد. در بسیاری از موارد، طرح‌های سدسازی بدون ارزیابی زیست‌محیطی، بدون شفافیت مالی و بدون توجه به ظرفیت اکولوژیک مناطق انجام شده‌اند.

منتقدان می‌گویند این سیاست‌ها نه تنها بحران آب را حل نکرده است بلکه باعث افزایش نابرابری در توزیع منابع شده است.

مناطقی که در بالادست سد قرار دارند از آب بهره‌مند می‌شوند، اما روستاها و شهرهای پایین‌دست با خشکسالی، نابودی کشاورزی و حتی مهاجرت اجباری مواجه می‌شوند.

وضعیت اسفبار منابع آبی در اسفراین با جمعیت ۱۲۰ هزار نفری، تنها نمونه‌ای از پیامدهای سیاست‌های شکست‌خورده در حوزه مدیریت آب است.

بحرانهای مشابه در مناطق کردستان، از آدربایجان غربی گرفتە تا ایلام و نیز استان‌های اصفهان، خوزستان، سیستان و بلوچستان و فارس نیز مشاهده می‌شود.

کارشناسان هشدار می‌دهند اگر سیاستهای سدسازی بی‌رویه متوقف نشود و اصلاحات اساسی در مدیریت منابع آب انجام نگیرد، بحران کنونی می‌تواند به یک تهدید امنیتی برای کشور تبدیل شود.

بحران آب در اسفراین بار دیگر این پرسش را مطرح می‌کند که آیا سدسازی به سبک کنونی واقعا راه‌حلی برای مدیریت منابع آب ایران است یا ابزاری اقتصادی و سیاسی برای نهادهایی که منافع کوتاه‌مدت را بر پایداری زیست‌محیطی ترجیح می‌دهند.