آیا تنشهای منطقهای در یمن، درگیری خاموش را دوباره شعلهور میکند
تنظیم: سمیە توحیدی
آنچه در ظاهر بر سر یک پرواز و یک باند فرودگاه رخ داد، در واقع رویارویی بر سر کنترل کریدورهای راهبردی انتقال قدرت در یمن است. تهران تلاش میکند محدودیت چندساله بر ایجاد پل هوایی مستقیم به صنعا را بشکند و مسیر پشتیبانی از حوثیها را بازتعریف کند. در مقابل، ریاض این اقدام را نه یک پرواز غیرنظامی، بلکه تلاشی برای تغییر موازنه نظامی و تثبیت نفوذ ایران در مهمترین جبهه جنوبی شبهجزیره عربستان ارزیابی میکند.
حوثیهای یمن روز سهشنبه ۱۴ ژوئیه اعلام کردند یک پهپاد شناسایی متعلق بە عربستان سعودی را سرنگون کردهاند. این خبر یک روز پس از نخستین حملات متقابل دو طرف، پس از چند سال آتشبس، منتشر شد.
حوثیها روز دوشنبه نیز چند موشک و پهپاد را به سوی فرودگاه بینالمللی أبها در جنوب عربستان شلیک کرده بودند.
این حملات در واکنش به حملهای انجام شد که فرودگاه صنعا، پایتخت تحت کنترل حوثیها را اندکی پیش از فرود یک فروند هواپیمای ایرباس متعلق به شرکت هواپیمایی ایرانی ماهانایر، که با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مرتبط دانسته میشود هدف قرار داد.
این هواپیما که حامل هیأتی در بازگشت از تهران بود ناچار شد مسیر خود را به سوی شهر بندری الحدیده در ساحل دریای سرخ تغییر دهد.
در حالی که دولت یمن، که از سوی جامعه بینالمللی به رسمیت شناخته میشود و کنترل جنوب این کشور را در دست دارد، مسئولیت حمله به باندهای فرودگاه را بر عهده گرفته است، نگاهها به سوی حامی اصلی آن، یعنی عربستان سعودی، معطوف شده است.
توماس جونو، استاد علوم سیاسی دانشگاه اتاوا و پژوهشگر وابسته به مرکز مطالعات راهبردی صنعا، میگوید:
دولت یمن توانایی هوایی لازم برای اجرای چنین حملهای را ندارد. عربستان تلاش میکند این تصور را ایجاد کند که دیگر در میدان حضور ندارد، اما واقعیت همیشه چنین نیست.
این رویارویی، خطرناکترین تشدید تنش فرامرزی میان دو طرف از سال ۲۰۲۲ تاکنون به شمار میرود و میتواند آتشبس غیررسمیای را که از زمان میانجیگری چین میان ریاض و تهران، حامی منطقهای حوثیها، برقرار بود، با خطر مواجه کند.
تحمیل واقعیت موجود
چند روز پیش از حمله به فرودگاه، یک هیأت حوثی که برای شرکت در مراسم تشییع علی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی ایران به ایران رفته بود، پیشنهاد بازگشت به صنعا را از طریق یک کشور ثالث یا با هواپیمای شرکت هواپیمایی یمنیه کە تحت کنترل دولت مستقر در جنوب است، نپذیرفت.
این پیشنهاد در چارچوب میانجیگری عمان برای تسهیل بازگشت هیأت با یک هواپیمای یمنی ارائه شده بود. مقامهای حوثی اصرار داشتند که یک هواپیمای ایرانی آنها را مستقیماً به صنعا بازگرداند.
فارع المسلَمی، پژوهشگر اندیشکده بریتانیایی چتم هاوس، در اینباره میگوید: عربستان در ابتدا با بازگشت این هیأت با هواپیمای ایرانی موافقت کرده بود، مشروط بر اینکه هواپیما هنگام توقف در یک فرودگاه واسطه، از سوی طرفی ثالث بازرسی شود. اما ایرانیها تصور کردند میتوانند بهسادگی واقعیت موجود را تحمیل کنند و هواپیما را در صنعا به زمین بنشانند.
در سوم ژوئیە نیز یک هواپیمای ایرانی در فرودگاە صنعا بر زمین نشستە بود. دولت قانونی یمن که از حمایت عربستان سعودی برخوردار است، در آن زمان اعلام کردە بود کە این هواپیما هنگام عبور از نزدیکی حریم هوایی عمان، دستگاه فرستنده شناسایی (ترانسپوندر) خود را خاموش کرده بود تا شناسایی نشود.
این دولت همچنین ایران را متهم کرد که با این پرواز، افسران سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و محمولههای تسلیحاتی را برای تقویت توان نظامی حوثیها منتقل کرده است.
عربستان نیز ورود این هواپیما را اقدامی تنشزا دانست که امنیت منطقه را تهدید میکند و تلاشی برای تغییر موازنه قدرت در یمن، کشوری که ریاض آن را حوزه نفوذ سنتی خود میداند، به شمار میرود.
روز یکشنبه ۱۲ ژوئیه، وزارت امور خارجه دولت حوثیها در مناطق مرکزی و شمالی یمن اعلام کرد سالهای محاصره یمن به پایان رسیده است و به عربستان هشدار داد هرگونه اقدام برای ادامه محدودیتهای اعمالشده بر فرودگاه صنعا، به معنای پایان آتشبس خواهد بود.
بازتعریف قواعد بازی
یک پژوهشگر و دیپلمات پیشین یمنی میگوید: زمانی که حوثیها در سال ۲۰۱۴ کنترل صنعا را در دست گرفتند، توافقی با ایران برای برقراری پروازهای مستقیم میان تهران و صنعا از طریق شرکت ماهانایر و با نرخ ۱۴ پرواز در هفته امضا شد. این توافق روند مداخله نظامی عربستان را تسریع کرد.
ریاض در مارس ۲۰۱۵، پس از آنکه حوثیها عبدربه منصور هادی را از قدرت برکنار کردند، با هدف بازگرداندن او به ریاستجمهوری وارد جنگ شد و از آن زمان تاکنون حریم هوایی یمن را به روی هرگونه پرواز ایرانی بسته است.
توماس جونو در این بارە میگوید: عربستان سالهاست تلاش میکند مانع انتقال حمایتهای ایران به حوثیها شود.
کنترل ریاض بر حریم هوایی یمن، ایران را ناچار کرده است از مسیرهای دریایی استفاده کند که هرچند امکانپذیر است، اما هزینه و پیچیدگی بیشتری دارد.
در مقابل، ایجاد یک پل هوایی مستقیم، توان ایران برای انتقال سلاح و کارشناسان نظامی به حوثیها را بهطور چشمگیری افزایش خواهد داد.
او در ادامه میافزاید: چرا اکنون؟ به احتمال زیاد، ایران و حوثیها تصور میکنند در موقعیت برتر قرار گرفتهاند. جنگی که علیه تهران به راه افتادە است از نگاه آنها برای واشنگتن یک شکست محسوب میشود و اکنون میخواهند از این فرصت برای بازتعریف قواعد بازی در یمن به سود خود استفاده کنند.
لوموند در ادامه گزارش خود بر این باور است کە اختلافهای نهفته میان عربستان و ایران همچنان فراوان است و اگر اجازه داده میشد این هواپیما بدون واکنش در صنعا فرود بیاید، در ریاض بهعنوان نشانهای از ضعف تعبیر میشد.
فارع المسلَمی در پایان میگوید: تصور نمیکنم عربستان و حوثیها در حال آزمودن یکدیگر باشند؛ همانگونه که ایران و عربستان نیز چنین وضعیتی ندارند. توافقهای نانوشته برای جلوگیری از تشدید تنش، زمانی فروپاشید که ایران در هفتههای اخیر عربستان را هدف حمله قرار داد.
او میافزاید: اگر تهران در پی تقویت نفوذ خود در یمن است، ریاض نیز پیام روشنی فرستاده است؛ ما ممکن است در جنگ شما با ایالات متحده بیطرف بمانیم، اما در یمن بیطرف نخواهیم بود.
اگر الگوی رفتار بازیگران در یک دهه گذشته ملاک قرار گیرد، احتمال تداوم فشار متقابل بر مسیرهای هوایی و دریایی یمن بیش از بازگشت سریع به آتشبس است. با این حال، میزان گسترش بحران بیش از آنکه به تصمیم حوثیها یا دولت یمن وابسته باشد، به نحوه مدیریت رقابت تهران و ریاض و همچنین مسیر تقابل ایران و آمریکا بستگی خواهد داشت.
در صورتی که ایران بر ایجاد پل هوایی مستقیم به صنعا اصرار کند و عربستان نیز آن را تهدیدی علیه موازنه امنیتی خود بداند، احتمال افزایش برخوردهای محدود و کنترلشده وجود دارد؛ هرچند هیچیک از طرفها، بر اساس الگوی رفتاری سالهای اخیر، نشانهای از تمایل به یک جنگ فراگیر در یمن بروز ندادهاند.
