حزب کارگر، از معماری دولت اسرائیل تا بازیگری در حاشیه
علی‌اصغر فریدی
انتخابات ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ اسرائیل بار دیگر تشکیل دولت را به معادله‌ای دشوار تبدیل کرده است. طبق آخرین نتایج، بلوک بنیامین نتانیاهو ۵۳ کرسی و اردوگاه گادی آیزنکوت ۴۸ کرسی دارند و هیچ‌کدام به اکثریت ۶۱ کرسی نرسیده‌اند. در این میان، فهرست «دموکرات‌ها»، حاصل ادغام حزب کارگر و مرتس به رهبری یائیر گولان، با هشت کرسی شریک کوچک اردوگاه مخالف نتانیاهو هستند. دموکرات‌ها، وارث سنتی است که دهه‌ها دولت‌های اسرائیل را رهبری می‌کرد، اما اکنون به‌تنهایی توان شکستن بن‌بست را ندارد.
حزب کارگر در سال ۱۹۴۸ و با نخست‌وزیری بن‌گورین اولین دولت اسرائیل را تشکیل و تا سال ۱۹۷۷ همه دولت‌های اسرائیل را رهبری کرد، این حزب در دوران اوج خود، به تنهایی ۵۶ کرسی، از ۱۲۰ کرسی کنست را در اختیار داشت.
حزب کارگر اسرائیل اما در انتخابات ۲۰۲۲ توانست تنها چهار کرسی رابه دست بیاورد و حالا با نام «دموکرات‌ها» و رهبری یائیر گولان هشت کرسی کسب کرده است.
کسب هشت کرسی، در انتخابات ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ یعنی انتخاباتی که به صحنه رقابت میان گادی آیزنکوت و بنیامین نتانیاهو تبدیل شد، اگرچه دو برابر کرسی‌های حزب کارگر در ۲۰۲۲ است، اما بسیار کمتر از دوران اوج این حزب است.
صهیونیسم کارگری
حزب کارگر اسرائیل، از جنبش صهیونیسم کارگری برخاست. دو جریان اصلی آن یعنی، «هاپوئل هاتسائیر» و «احدوت هاعاووده» که به ترتیب در سال‌های ۱۹۰۵ و ۱۹۱۹ تاسیس شدند، در سال ۱۹۳۰ با هم حزب «مپای» را ساختند. مپای به رهبری دیوید بن‌گوریون نیروی اصلی جامعه یهودی فلسطین پیش از تاسیس اسرائیل شد.
قدرت مپای فقط به رای تکیه نداشت. حزب بر نهادهای بزرگی همچون فدراسیون کارگری هیستادروت که هم اتحادیه بود و هم کارفرما و بیمه‌گر، جنبش کیبوتص‌ها و موشاوها و بخشی از ساختار شبه‌نظامی هاگانا، کنترل داشت که بسیاری از نهادهای دولت آینده را همین جنبش ساخت.
دوران سلطه از سال۱۹۴۸ تا ۱۹۷۷
بن‌گوریون با تاسیس دولت در ۱۹۴۸ نخست‌وزیر شد. پس از او موشه شارت، لوی اشکول، گلدا مایر و اسحاق رابین، نخست‌وزیر شدند. مپای همیشه بزرگ‌ترین حزب بود و با ائتلاف حکومت می‌کرد.
این دوره با اقتصاد دولت‌محور و نقش پررنگ هیستادروت، جذب گسترده مهاجران و گسترش سرزمین‌های تحت کنترل اسرائیل شناخته می‌شود. میلیون‌ها مهاجر، از جمله یهودیان کشورهای عربی و اسلامی، وارد اسرائیل شدند که بسیاری از آنها ابتدا در اردوگاه‌های موقت و شهرک‌های دورافتاده اسکان یافتند. پیروزی اسرائیل در جنگ ۱۹۶۷ نیز به اشغال کرانه باختری، نوار غزه، شبه‌جزیره سینا و بلندی‌های جولان انجامید.
ساختار حزبی هم تغییر کرد. در سال ۱۹۶۵ جناحی به رهبری بن‌گوریون، موشه دایان و شیمون پرز با نام «رافی» جدا شد. در ۱۹۶۸ مپای، احدوت هاعاووده و رافی با هم ادغام شدند و حزب کارگر به شکل امروزی شکل گرفت. در ۱۹۶۹ ائتلافی با حزب مپام به نام «معرخ» ساخته شد و به ۵۶ کرسی رسید، که پیروزی این حزب در تاریخ را رقم زد.
زلزله ۱۹۷۷
جنگ یوم‌کیپور در سال ۱۹۷۳ به اعتبار حزب کارگر اسرائیل لطمه زد. غافلگیری اولیه ارتش و تلفات سنگین باعث انتقاد شدید شد.
گلدا مایر پس از گزارش کمیسیون آگرانات استعفا داد و رابین نخست‌وزیر شد. چند رسوایی دیگر هم به اعتبار حزب لطمه زد، از جمله پرونده حساب بانکی همسر رابین در خارج که او را وادار به کناره‌گیری از نامزدی کرد و شیمون پرز جایگزین او شد.
در ۱۹۷۷ حزب لیکود به رهبری مناحم بگین برای نخستین بار برنده شد. اسرائیلی‌ها این رویداد را «ماهاپاخ» یعنی دگرگونی می‌نامند.
این پیروزی فقط یک تغییر دولت نبود. بخشی از رای‌دهندگان شرقی که از نخبگان اشکنازی حزب کارگر ناراضی بودند، به لیکود رای دادند و پایان انحصار قدرت حزب کارگر را رقم زدند.
رقابت با لیکود و اوج دوباره اسلو
در دهه ۸۰ کارگر و لیکود رقابت نزدیک داشتند. در سال ۱۹۸۴ هیچ‌کدام اکثریت نیاوردند و دولت وحدت ملی با نخست‌وزیری چرخشی تشکیل شد. ابتدا شیمون پرز و بعد اسحاق شامیر نخست وزیر شدند. در سال ۱۹۸۸ لیکود دوباره پیروز شد.
در سال ۱۹۹۲ رابین با ۴۴ کرسی به نخست‌وزیری بازگشت. دولت او در ۱۹۹۳ با سازمان آزادی‌بخش فلسطین توافق اسلو را امضا کرد و در ۱۹۹۴ با اردن صلح کرد. توافق اسلو در داخل مخالفان تندی داشت و رابین در نوامبر ۱۹۹۵ به دست یک افراطی یهودی ترور شد.
شیمون پرز نخست‌وزیر شد، اما در زمستان سال ۱۹۹۶ مجموعه‌ای از عملیات‌های انتحاری حمایت عمومی از روند صلح را کاهش داد. در انتخابات ۱۹۹۶ بنیامین نتانیاهو با اختلافی بسیار اندک پیروز شد.
ایهود باراک و انتفاضه دوم
ایهود باراک در سال ۱۹۹۹ نخست‌وزیر شد و در سال ۲۰۰۰ در کمپ دیوید با یاسر عرفات مذاکره کرد. مذاکرات بی‌نتیجه ماند و کمی بعد انتفاضه دوم آغاز شد. موجی از عملیات انتحاری در شهرهای اسرائیل رخ داد.
در سال ۲۰۰۱ آریل شارون با اختلاف بزرگی ایهود باراک را شکست داد. این آخرین بار بود که حزب کارگر دولت را رهبری کرد.
حزب کارگر در سال‌های بعد بارها به‌عنوان شریک کوچک وارد دولت‌های لیکود و کادیما شد. رهبران پیاپی عوض شدند: میتسنا، پرز، عمیر پرتس، ایهود باراک، شلی یحیموویچ، اسحاق هرتسوگ، آوی گبای، دوباره عمیر پرتس و مرابو میکائیلی.
در سال ۲۰۰۵ آریل شارون از لیکود جدا شد و کادیما را تاسیس کرد که بخشی از رای‌های میانه را جذب کرد. در سال ۲۰۱۱ باراک با گروهی از نمایندگان از حزب کارگر جدا شد و حزب «استقلال» را ساخت. در انتخابات سال ۲۰۱۵ هرتسوگ با تسیپی لیونی ائتلاف «اردوگاه صهیونیستی» را تشکیل داد و ۲۴ کرسی گرفت، اما نتانیاهو نخست‌وزیر ماند.
در چهار انتخابات در فاصله سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱، حزب کارگر بین ۶ تا ۷ کرسی داشت. در ۲۰۲۰ عمیر پرتس با وجود قول قبلی خود، به دولت وحدت نتانیاهو و گانتس پیوست و این تصمیم رای‌دهندگان را ناراضی کرد.
در ۲۰۲۱ میکائیلی کارگر را وارد دولت بنت-لاپید کرد. در ۲۰۲۲ پیشنهاد ادغام با مرتس را رد کرد. نتیجه این شد که حزب کارگر ۴ کرسی گرفت و مرتس با ۳٫۱۶ درصد زیر آستانه ۳٫۲۵ درصد ماند و هیچ کرسی‌ای به دست نیاورد.
چرا حزب کارگر اسرائیل ضعیف شد؟
نخستین عامل، تضعیف باور به فرمول «زمین در برابر صلح» بود. ناکامی روند اسلو، موج حملات انتحاری حماس و دیگر گروه‌ها در دهه ۱۹۹۰، انتفاضه دوم و سپس قدرت‌گیری حماس پس از خروج اسرائیل از غزه، اعتماد بخش بزرگی از اسرائیلی‌ها به این رویکرد را کاهش داد.
عامل دوم تحولات جمعیتی بود. رای‌دهندگان شرقی، مهاجران روسی‌زبان و جمعیت رو به رشد جامعه حریدی و مذهبی اسرائیل، بیشتر به راست یا احزاب فرقه‌ای رای دادند. کارگر نتوانست پیوند قدیمی با این گروه‌ها را احیا کند.
عامل سوم افول ایدئولوژی اقتصادی بود. با لیبرالی‌شدن اقتصاد، هویت دولت‌محور حزب جذابیت پیشین را از دست داد و خود حزب هم در دهه‌های ۹۰ و ۲۰۰۰ بین اقتصاد بازار و سوسیال‌دموکراسی مردد بود.
عامل چهارم ضعف رهبری و انسجام بود. رهبران متعدد، انشعاب‌ها از جمله رافی، استقلال و همچنین تصمیم‌های ائتلافی ضد و نقیض باعث شد حزب خط مشی روشنی نداشته باشد.
عامل پنجم رقبای جدید بودند. احزاب مرکز مانند کادیما، یش عتید و بعدها آبی-سفید بخشی از رأی‌دهندگان میانه‌رو را جذب کردند. در واقع می‌توان گفت، رای چپ‌میانه از بین نرفت، بلکه به این احزاب منتقل شد.
منتقدان چپ بخشی از مسئولیت را متوجه خود رهبران حزب می‌دانند و از جمله به شیوه مدیریت مذاکرات کمپ دیوید اشاره می‌کنند. منتقدان راست نیز می‌گویند حزب از واقعیت امنیتی کشور فاصله گرفت. برخی نیز ترکیبی از هر دو دسته عوامل را دلیل افول حزب کارگر اسرائیل می‌دانند.
ادغام و احیا: دموکرات‌ها
در سال ۲۰۲۴ یائیر گولان، ژنرال سابق و معاون پیشین رئیس ستاد ارتش، با ۹۵ درصد آرا رهبر حزب کارگر شد. او خود را نماد بازسازی چپ معرفی کرد و کارگر و مرتس را یکی کرد. حزب جدید «دموکرات‌ها» نام گرفت.
از نکات مهم این دوره، عضوگیری بود. حدود ۱۱۴ هزار عضو در پیش‌انتخابی ۲۰۲۶ حق رای داشتند. پیش‌انتخابی با مشارکت بالا و ورود چهره‌هایی از جنبش اعتراضی علیه اصلاحات قضایی نتانیاهو برگزار شد.
حزب خود را «خانه گسترده لیبرال دموکرات‌ها» معرفی می‌کند و از پایان اشغال کرانه باختری، راه‌حل دو دولتی، دفاع از استقلال قضایی، همکاری یهودی عربی و تشکیل دولتی جایگزین نتانیاهو حرف می‌زند.
حزب کارگر اسرائیل از تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸ تا ۱۹۷۷، رهبری دولت‌های این کشور را در دست داشت. افول این حزب حاصل مجموعه‌ای از عوامل بود، از ناکامی فرایند صلح و خشونت‌های دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ تا تحولات جمعیتی و اقتصادی، ظهور رقبای مرکزگرا و ضعف رهبری.
اگرچه ادغام با مرتس و تشکیل حزب «دموکرات‌ها» گامی برای بازسازی حزب کارگر محسوب می‌شود، اما نفوذ و وزن سیاسی آن همچنان با دوران اوج‌اش فاصله زیادی دارد.
