تلاش عربستان، قطر و عمان برای مهار تنش واشنگتن–تهران؛ هراس خلیج فارس از جنگی فراگیر

در بحبوحه تشدید تنش‌ها میان ایالات متحده آمریکا و ایران، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس تلاش‌های دیپلماتیک فشرده‌ای را برای مهار بحران و جلوگیری از بروز جنگی فراگیر آغاز کرده‌اند. این تلاش‌ها بازتاب‌دهنده نگرانی عمیق این کشورها از پیامدهای امنیتی، اقتصادی و سیاسی هرگونه رویارویی نظامی جدید میان تهران و واشنگتن است.

طی روزهای گذشته عربستان سعودی، قطر و عمان با افزایش تماس‌ها با واشنگتن و نیز ارتباطات موازی با تهران، کوشیده‌اند دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا را از گزینه حمله نظامی به ایران منصرف کنند. یک مقام ارشد سعودی به خبرگزاری فرانسه گفته است که این کشورها در «لحظاتی بسیار حساس» به آمریکا هشدار داده‌اند که هرگونه اقدام نظامی علیه ایران می‌تواند به«"واکنش‌های خطرناک و زنجیره‌ای» در سراسر منطقه منجر شود و کنترل اوضاع را از دست همه طرف‌ها خارج کند.

این تحرکات دیپلماتیک در شرایطی انجام می‌شود که لحن واشنگتن در هفته‌های اخیر به‌طور بی‌سابقه‌ای تند شده و گزارش‌هایی از آمادگی کامل نظامی آمریکا برای اجرای یک حمله سریع علیه ایران منتشر شده است.

همزمان، اسرائیل نیز در وضعیت آماده‌باش قرار گرفته و خود را برای پیامدهای احتمالی یک حمله آمریکا و پاسخ متقابل ایران آماده کرده است.

علاوه بر کشورهای عربی گفته می‌شود که نتانیاهو نیز خواستار تعویق حمله به ایران شده است و از اعضایکابینه خود نیز خواسته است تا در این رابطه با رسانه‌ها گفت‌وگو نکنند.

نگرانی اصلی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، فراتر از ملاحظات سیاسی، به پیامدهای مستقیم امنیتی و اقتصادی جنگ بازمی‌گردد.

دولت‌های عربی بیم آن دارند که در صورت حمله آمریکا، خاک و منافع آنها به دلیل حضور پایگاه‌ها و نیروهای آمریکایی، به هدف واکنش‌های ایران یا نیروهای هم‌پیمان آن در منطقه تبدیل شود.

یک مقام خلیجی گفته است پیام روشنی که هم‌زمان به تهران منتقل شده، این بوده که هرگونه حمله به منافع آمریکا در خاک کشورهای عربی منطقه، تبعات مستقیمی بر روابط ایران با همسایگان عربش خواهد داشت.

در کنار ملاحظات امنیتی، اقتصاد و انرژی نیز در قلب این نگرانی‌ها قرار دارد.

کشورهای خلیج فارس هشدار داده‌اند که جنگ می‌تواند بازارهای جهانی نفت را به‌شدت متلاطم کند و امنیت کشتیرانی در آبراه‌های حیاتی مانند تنگه هرمز را به خطر اندازد، سناریویی که نه‌تنها به مصرف‌کنندگان جهانی، بلکه به خود تولیدکنندگان انرژی نیز آسیب جدی وارد می‌کند.

گفته می‌شود، ریاض به واشنگتن اعلام کرده است که حاضر به مشارکت در هیچ درگیری نظامی علیه ایران نیست و اجازه استفاده از حریم هوایی خود برای حملات را نخواهد داد.

این فشارهای دیپلماتیک ظاهراً بی‌تأثیر نبوده است. دونالد ترامپ شامگاه چهارشنبه لحن خود را تعدیل کرد و گفت اطلاعاتی از «منبعی قابل اعتماد در آن سوی ماجرا» دریافت کرده است که نشان می‌دهد کشتار در ایران متوقف شده است و اعدام‌های جدیدی در کار نیست.

هرچند او همچنان تأکید کرد که همه گزینه‌ها روی میز باقی می‌ماند، اما این عقب‌نشینی نسبی به‌عنوان نشانه‌ای از اثرگذاری تلاش‌های کشورهای عربی تفسیر شده است.

واکنش رسمی واشنگتن محتاطانه بوده است. کاخ سفید اعلام کرده است که تحولات ایران را با «نگرانی شدید» زیر نظر دارد و رئیس‌جمهور آمریکا از طریق گزارش‌های اطلاعاتی و کانال‌های دیپلماتیک به‌طور مستمر در جریان اوضاع قرار می‌گیرد.

سخنگوی کاخ سفید گفته است که آمریکا استفاده از خشونت علیه غیرنظامیان را غیرقابل قبول می‌داند و در عین حال، پیش از هر تصمیمی در حال ارزیابی دقیق همه گزینه‌هاست.

رویکرد و موضع کشورهای عربی نشان‌دهنده تغییری معنادار در سیاست منطقه‌ای آنهاست، رویکردی مبتنی بر واقع‌گرایی و تلاش برای جلوگیری از جنگ، نه تشدید آن.

این کشورها به زعم خود می‌کوشند هم‌زمان با حفظ روابط خود با آمریکا، از طریق دیپلماسی فعال، مانع تصمیم‌هایی شوند که می‌تواند خاورمیانه را وارد چرخه‌ای تازه از بی‌ثباتی و خشونت کند، چرخه‌ای که به باور آنها، نتنها هیچ برنده‌ای نخواهد داشت، بلکه منافع بلندمدت و کوتاه مدت آنها را نیز با مخاطره مواجه خواهد کرد.