ریزگردها در شرق ایران؛ زندگی زیر سایه طوفان خاک

شرق ایران سال‌هاست با پدیده‌ای روبه‌رو است که نفس مردم را بند آورده است. ریزگردها و طوفان‌های شن که ریشه در خشکی تالاب هامون و کمبود منابع آبی دارند، اکنون به یکی از مهم‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی و اجتماعی استان سیستان و بلوچستان تبدیل شده‌اند.

تالاب هامون زمانی از بزرگ‌ترین تالاب‌های آب شیرین جهان بود و نقشی حیاتی در زندگی مردم منطقه داشت. اما این تالاب اما امروز به بیابانی بدل شده و بستری برای برخاستن ریزگردهاست. چهار کریدور فرسایشی در دشت سیستان هر سال در فصل تابستان با وزش بادهای ۱۲۰ روزه، حجم زیادی از خاک و ماسه را در هوا پخش می‌کنند.

کارشناسان می‌گویند خشک‌سالی‌های پیاپی، سدسازی‌های گسترده در بالادست رود هیرمند در افغانستان و نبود مدیریت پایدار منابع آب در ایران، از دلایل اصلی این وضعیت است. نتیجه آن است که شرق ایران به یکی از کانون‌های دائمی گرد و غبار بدل شده است.

سلامت در معرض تهدید

مقامات محلی بارها درباره پیامدهای بهداشتی این بحران هشدار داده‌اند. تنها در یکی از موج‌های شدید گرد و غبار در تابستان سال گذشته، بیش از ۱۵۸۰ نفر به مراکز درمانی استان مراجعه کردند. از این تعداد، دست‌کم ۱۰۲ نفر بستری شدند و بقیه به صورت سرپایی درمان شدند.

در موجی دیگر، آمار رسمی از مراجعه ۱۳۰۰ نفر به بیمارستان‌ها خبر داد که نزدیک به ۲۰۰ نفر نیاز به بستری داشتند. در شهرهای کوچک‌تر هم ظرف دو روز طوفان، بیش از ۱۲۴ نفر با مشکلات تنفسی و قلبی روانه مراکز درمانی شدند.

پزشکان هشدار می‌دهند که کودکان، سالمندان و بیماران قلبی و ریوی بیشترین آسیب را می‌بینند. بیماری‌های مزمن تنفسی، آسم و حملات قلبی از پیامدهای مستقیم تنفس ذرات معلق ریز هستند.

بحران ریزگردها نه تنها سلامت بلکه زندگی روزمره مردم را نیز مختل کرده است؛ در بسیاری از روزها مدارس و ادارات تعطیل می‌شوند و در شهرستان هامون طوفان‌های شدید بارها شبکه برق را از کار انداخته و دست‌کم ۱۱ پایه برق فشار قوی را تخریب کرده است.

کشاورزی که منبع اصلی درآمد خانواده‌های بلوچستان است، به دلیل فرسایش خاک و پوشیده شدن مزارع از شن در آستانه نابودی قرار گرفته است.

موج مهاجرت هم پیامد دیگری است. بسیاری از روستاها در بلوچستان به‌خاطر شدت گرد و خاک خالی از سکنه شده‌اند و خانواده‌ها به شهرهای بزرگ‌تر مهاجرت کرده‌اند.

راه‌حل‌های دشوار

دولت ایران در سال ۱۳۹۶ «قانون هوای پاک» را تصویب کرد و ۲۰ دستگاه اجرایی را مسئول مقابله با آلودگی هوا از جمله ریزگردها دانست. اما اجرای این قانون در استان‌های شرقی با چالش‌های فراوان روبه‌رو است.

کارشناسان معتقدند تنها راه پایدار برای مقابله با ریزگردها، احیای تالاب هامون و تأمین حقابه هیرمند است. اما مذاکرات با افغانستان بر سر آب تاکنون نتیجه روشنی نداشته است.

در کنار این، پروژه‌های کاشت پوشش گیاهی و نهال‌کاری در حاشیه کانون‌های گرد و غبار آغاز شده، اما به گفته فعالان محیط زیست، این اقدامات پراکنده و محدود بوده و تا کنون نتوانسته است از شدت بحران بکاهد.

ساکنان شرق ایران امروز بیش از هر زمان دیگری درگیر بحران محیط زیستی هستند. زندگی روزمره زیر سایه طوفان‌های خاک، تهدید سلامت هزاران نفر و مهاجرت اجباری خانوارها تصویری نگران‌کننده از آینده منطقه ترسیم کرده است.

کارشناسان هشدار می‌دهند اگر مدیریت منابع آب و احیای تالاب‌ها به‌سرعت در دستور کار قرار نگیرد، بحران ریزگردها در شرق ایران به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و انسانی بدل خواهد شد.