زرادخانه موشک‌های بالستیک ایران چە تاثیری بر آیندە گفتگوها خواهد گذارد؟

توان موشکی بالستیک جمهوری اسلامی ایران، شامل موشک‌های سجیل، عماد و خرمشهر با برد ۱۳۰۰ تا ۲۵۰۰ کیلومتر، نقش تعیین‌کننده‌ای در مذاکرات هسته‌ای مسقط دارد. تهران تأکید کرده است کە برنامه موشکی این کشور جزو خطوط قرمز بە شمار می رود.از سوی دیگر، این زرادخانه به ایران اهرمی را برای چانه‌زنی و تضمین امتیازات دیپلماتیک بە دست می‌دهد. کارشناسان بر این باورند کە توان موشکی ایران محدودیت‌های عملی و استراتژیک برای توافق احتمالی ایجاد کرده و هر گونە پیشرفت دیپلماتیک باید به لحاظ امنیتی بازدارنده باشد.

در حالیکە گفتگوهای ایران و آمریکا در عمان در جریان بودە و یکی از رئوس مذاکرات بحث در رابطە با توانمندیهای موشکی ایران است، این کشور، همواره هشدار داده است که برنامه موشکی بالستیک خط قرمز هرگونه مذاکره‌ای به شمار می‌رود.

آخرین آزمون عملی قابلیت‌های موشکی ایران در جریان جنگ ۱۲روزه با اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ رخ داد که طی آن تهران موشک‌های بالستیک خود را به سمت اسرائیل شلیک کرد.

این حملات به کشته شدن ده‌ها نفر و ویرانی ده‌ها ساختمان و بلوک آپارتمانی در مرکز و شمال این کشور انجامید.

بر اساس تحلیلی از مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) و پروژه تهدیدات حیاتی وابسته به اندیشکده AEI، اسرائیل ، احتمالاً حدود یک‌سوم موشک‌اندازهای ایران را، در طول جنگ ۱۲ روزه، نابود کرده است.

با این حال، مقام‌های ایرانی بارها اعلام کرده‌اند که تهران از خسارات واردشده در طول جنگ عبور و قابلیت‌های موشکی آن حتی نسبت به گذشته بهبود یافته است.

موشک‌های بالستیک سلاحی با نیروی پیشران راکتی هستند که در مرحله صعود اولیه هدایت می‌شوند، اما در بخش عمده مسیر پرواز، تحت تأثیر جاذبه و در قالب سقوط آزاد حرکت می‌کنند.

این موشک‌ها کلاهک‌هایی شامل مواد منفجره متعارف یا مهمات بالقوه بیولوژیکی، شیمیایی یا هسته‌ای را حمل می‌کنند و بسته به نوع آنها، در رده‌های برد کوتاه تا برد بین‌قاره‌ای طبقه‌بندی می‌شوند.

قدرت‌های غربی زرادخانه بالستیک ایران را هم به‌عنوان تهدیدی متعارف علیه ثبات خاورمیانه و هم به‌مثابه سازوکاری بالقوه برای حمل سلاح هسته‌ای، در صورت توسعه آن توسط تهران، ارزیابی می‌کنند.

ایران هرگونه قصد برای ساخت بمب اتمی را رد کرده است.

انواع و برد موشک‌های ایران

به گفته دفتر مدیر اطلاعات ملی ایالات متحده آمریکا، ایران بزرگ‌ترین ذخایر موشک‌های بالستیک خاورمیانه را در اختیار دارد.

موشک‌های ایرانی به‌طور رسمی دارای سقف برد خودخواسته ۲۰۰۰ کیلومتر (۱۲۴۰ مایل) هستند، بردی که مقام‌های ایرانی در گذشته گفته‌اند برای پوشش فاصله تا اسرائیل و دفاع از کشور کافی است.

بسیاری از پایگاه‌های موشکی ایران در داخل و اطراف تهران قرار دارند. دست‌کم پنج شهر موشکی زیرزمینی شناخته‌شده نیز در استان‌هایی مانند کرمانشاه، سمنان و همچنین در نزدیکی سواحل خلیج فارس وجود دارد.

بر اساس گزارش مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS)، این زرادخانه شامل چندین موشک دوربرد است که توانایی رسیدن به اسرائیل را دارند. موشک سجیل با برد دو هزار کیلومتر، عماد با برد ۱۷۰۰ کیلومتر، قدر با برد ۲۰۰۰ کیلومتر، شهاب-۳ با برد ۱۳۰۰ کیلومتر، خرمشهر با برد ۲۰۰۰ کیلومتر و هویزه با برد ۱۳۵۰ کیلومتر در این ردە دستە بندی شدەاند.

خبرگزاری ایسنا در آوریل ۲۰۲۵ تصاویری را منتشر کرد که بنا بر ادعای این رسانه، ۹ موشک ایرانی قادر به رسیدن به اسرائیل را نشان می‌داد.

در میان آنها، موشک سجیل با سرعت بیش از ۱۷ هزار کیلومتر (۱۰۵۰۰ مایل) در ساعت و برد ۲۵۰۰ کیلومتر، خیبر با برد ۲۰۰۰ کیلومتر و حاج‌قاسم با برد ۱۴۰۰ کیلومتر ذکر شده بود.

انجمن کنترل تسلیحات کە در واشنگتن مستقر است بر این باور است کە زرادخانه موشکهای بالستیک ایران شامل شهاب-۱ با برد تقریبی ۳۰۰ کیلومتر، ذوالفقار با برد ۷۰۰ کیلومتر، شهاب-۳ با برد ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ کیلومتر، عماد-۱ (در حال توسعه) با برد تا ۲۰۰۰ کیلومتر و نسخه‌ای در حال توسعه از سجیل با برد مورد انتظار ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ کیلومتر است.

استراتژی موشکی و توسعه

جمهوری اسلامی ایران تأکید می‌کند که موشک‌های بالستیکش نقش بازدارنده و تلافی‌جویانه‌ حیاتی را در برابر ایالات متحده، اسرائیل و دیگر اهداف بالقوه منطقه‌ای ایفا می‌کنند.

بر اساس گزارش سال ۲۰۲۳ بهنام بن‌طالب‌لو، عضو ارشد بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، ایران همچنان به توسعه انبارهای موشکی زیرزمینی مجهز به سامانه‌های حمل‌ونقل و شلیک، و نیز مراکز تولید و ذخیره‌سازی زیرزمینی ادامه می‌دهد.

در این گزارش آمده است که ایران در سال ۲۰۲۰ برای نخستین‌بار یک موشک بالستیک را از زیر زمین شلیک کرد. این گزارش می‌افزاید:

سال‌ها مهندسی معکوس و تولید کلاس‌های مختلف موشکی، به ایران امکان داده است تا با استفاده از مواد کامپوزیتی سبک‌تر، کشش بدنه و برد موشک‌ها را افزایش دهد.

خبرگزاری رسمی ایرنا گزارش داده است که ایران در ژوئن ۲۰۲۳ از آنچه نخستین موشک بالستیک مافوق صوت ساخت داخل خوانده می‌شود، رونمایی کرد.

موشک‌های مافوق صوت دست‌کم پنج برابر سریع‌تر از صوت حرکت می‌کنند و مسیر پروازی پیچیده‌ای دارند که رهگیری آنها را دشوار می‌سازد.

به گفته انجمن کنترل تسلیحات، برنامه موشکی ایران تا حد زیادی بر طرح‌های کره شمالی و روسیه استوار است و از کمک‌های چین نیز بهره برده است. ایران همچنین موشک‌های کروز مانند Kh-55، یک سلاح هواپرتاب با قابلیت حمل کلاهک هسته‌ای و بردی تا ۳۰۰۰ کیلومتر، در اختیار دارد.

حملات منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران در ژوئن ۲۰۲۵ با شلیک موشک به پایگاه هوایی العدید آمریکا در قطر، به مشارکت ایالات متحده در جنگ هوایی اسرائیل علیه ایران پاسخ داد.

تهران پیشاپیش درباره این حمله هشدار داده بود و گزارشی از تلفات منتشر نشد. واشنگتن ساعاتی بعد آتش‌بس را اعلام کرد.

سپاه پاسداران ایران در ژانویه ۲۰۲۴ اعلام کرد با استفاده از موشک به آنچه مقر جاسوسی اسرائیل در اقلیم کردستان عراق خوانده شد حمله کرده و همچنین مواضعی از شبه‌نظامیان داعش را در سوریه هدف قرار داده است. تهران همچنین از حملات موشکی به دو پایگاه یک گروه شبه‌نظامی بلوچ در پاکستان خبر داد.

عربستان سعودی و ایالات متحده معتقدند ایران پشت حمله پهپادی و موشکی به تأسیسات نفتی مهم عربستان در سال ۲۰۱۹ قرار داشته است؛ ادعایی که تهران آن را رد می‌کند.

در سال ۲۰۲۰ نیز جمهوری اسلامی در واکنش به حمله پهپادی آمریکا که به کشته شدن قاسم سلیمانی انجامید، موشک‌هایی را به سمت نیروهای تحت رهبری ایالات متحده در عراق، از جمله پایگاه هوایی عین‌الاسد، شلیک کرد.

بە نظر می رسد در جریان مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا در مسقط، توانمندی‌های موشکی بالستیک ایران به عنوان عامل بازدارنده اصلی، چشم‌انداز مذاکرات آینده را تحت تأثیر قرار داده باشد.

اگرچە تهران بارها تأکید کرده است کە برنامه موشکی این کشور خط قرمز بودە و این موضوع می‌تواند محدودیت‌های عملی و فنی برای پیشرفت مذاکرات ایجاد کند، اما کارشناسان معتقدند که زرادخانه شامل موشک‌های سجیل، عماد و خرمشهر با برد ۱۳۰۰ تا ۲۵۰۰ کیلومتر، امکان فشار دیپلماتیک مستقیم بر واشنگتن و طرف‌های منطقه‌ای را فراهم می‌آورد.

حضور این توانمندی‌ها، باعث می‌شود هر توافق بالقوه با ایران ناگزیر به لحاظ فنی و استراتژیک بازدارنده بودە و چانه‌زنی درباره محدودیت‌ها و تعهدات موشکی بخش جدایی‌ناپذیر مذاکرات آینده باشد.

تحلیلگران می‌گویند آمریکا و هم‌پیمانانش در عمان لازم است استراتژی مذاکرات را طوری تنظیم نمایند که بتواند مانع نگرانی در آیندە شود. با این وجود، بە نظر می رسد کە ایران از این اهرم برای تضمین امتیازات دیپلماتیک بهره خواهد برد.

کارشناسان حضور پیش بینی ناشدە برد کوپر، فرماندە سنتکام در مذاکرات امروز ایران و آمریکا را در این راستا تفسیر می کنند.