ساکنان در برابر شهر ماشینی: نقد و بررسی فیلم مستند سوریار در مجله اوربانیسم
مجلهٔ فرانسوی اوربانیسم (Urbanisme)، از نشریات باسابقه حوزه شهرسازی و مطالعات شهری فرانسه، در بخش سینمای شمارهٔ نوامبر و دسامبر ۲۰۲۶ خود، نقدی بر مستند «سوریار» (Sûryar)، ساخته زانیار عمرانی، مستندساز کرد، منتشر کرده است. این نقد با بررسی این فیلم، به تناقض‌های اجتماعی و سیاسی توسعهٔ شهری در حومهٔ پاریس می‌پردازد.
مجله اوربانیسم که انتشار آن از آوریل ۱۹۳۲ آغاز شده است، بیش از ۹ دهه است که تحولات شهرها، سیاست‌های شهری، معماری، برنامه‌ریزی فضایی و پیامدهای اجتماعی توسعه شهری را دنبال می‌کند. این نشریه با گردآوردن دیدگاه‌های پژوهشگران، دانشگاهیان، متخصصان و فعالان حوزه شهر، از جمله نشریات شناخته‌شده و مرجع در زمینه مطالعات شهری در فرانسه و جهان به شمار می‌رود.
شماره ۴۵۲ این مجله با عنوان محوری «?Sûreté/Sécurité – Quelles réponses urbaines» (امنیت و ایمنی: شهرها چه پاسخ‌هایی دارند؟) به بررسی رابطه میان امنیت، سیاست‌گذاری و سازمان‌دهی فضاهای شهری اختصاص دارد.
پرونده اصلی این شماره موضوعاتی از جمله اصلاح ساختار پلیس‌های شهری، مارسی به‌عنوان آزمایشگاهی برای ترمیم و بازسازی شهری، تأثیر مبلمان ضدورود بر منظر شهر و گسترش دوربین‌های نظارتی را بررسی می‌کند.
همچنین گفت‌وگویی مشترک با توما ژوسکیام، نویسنده کتاب «Circulez, la ville sous surveillance»، و مارتن دراگو از سازمان La Quadrature du Net با عنوان «اثربخشی دوربین‌های نظارتی یک توهم کامل است» در این شماره منتشر شده است.
وضعیت فضاهای عمومی چین در برابر نظارت تصویری و راهکارهای شهری برای مقابله با آتش‌سوزی‌های جنگلی نیز از دیگر موضوعات آن است.
اریک امانو، از بنیان‌گذاران مجموعه La Condition Urbaine، مهمان این شماره است و مجموعه دیوارنگاره‌های شهری هنرمندان Murmure نیز در بخش تصویری آن منتشر شده است.
روایت یک پناهنده کُرد از پشت صحنه توسعه کلان‌شهری پاریس
در بخش سینمای شماره ۴۵۲، لوکاس بودیه در مطلبی به معرفی و نقد فیلم مستند سوریار پرداخته است، فیلمی که با تمرکز بر زندگی کیومرث جهانزاد، پناهنده کُرد به سراغ سویه‌های کمتر دیده‌شده توسعه شهری در منطقه پاریس می‌رود.
بودیه سوریار را روایتی از سوی دیگر توسعه کلان‌شهری و سازوکارهای تولید کلان‌شهر می‌داند. این اثر وعده‌های توسعه، نوسازی و رشد اقتصادیِ پروژهٔ «گراند پاریس» (Grand Paris) را در کنار پیامدهای آن برای زندگی ساکنان و مهاجران بررسی می‌کند و به تجربهٔ گروه‌هایی می‌پردازد که سهم اندکی از دستاوردهای این پروژه دارند.
در این خوانش، زندگی کیومرث جهانزاد روایت‌های گوناگونی از جامعهٔ فرانسه را به هم پیوند می‌دهد، از تجربهٔ پناهندگی و حاشیه‌نشینی تا حضور در جنبش اعتراضی جلیقه‌زردها و مواجهه با سیاست‌های شهری و امنیتی.
فیلم از خلال این زندگی فردی، تناقض میان تصویر رسمی توسعه و واقعیت اجتماعی کسانی را آشکار می‌کند که در جریان تغییرات گسترده شهری، اغلب به حاشیه رانده می‌شوند.
نقد منتشرشده در اوربانیسم به موضوعاتی چون تخلیه اردوگاه‌ه‌ای مهاجران، وضعیت اسکان افراد بی‌خانمان، جنبش جلیقه‌زردها، برخورد پلیس با معترضان و تهدید باغ‌های کارگری اوبرویلیه (Aubervilliers) در پی پروژه‌های عمرانی مرتبط با گراند پاریس و بازی‌های المپیک ۲۰۲۴ پاریس اشاره می‌کند.
باغ‌های کارگری اوبرویلیه، با قدمتی نزدیک به یک قرن، یکی از نمونه‌های این مناقشه بر سر توسعهٔ شهری‌اند. با پیشبرد طرح‌های ساخت مرکز آبی المپیک و ایستگاه «گراند پاریس اکسپرس»، این باغ‌ها در معرض از دست دادن بخشی از زمین‌هایشان قرار گرفتند.
از نگاه نویسنده نقد، اهمیت سوریار در این است که فیلم به تصاویر درگیری‌های خیابانی و مواجهه معترضان با نیروهای پلیس محدود نمی‌شود، بلکه تلاش می‌کند ریشه‌های اجتماعی و سیاسی خشم، نارضایتی و احساس طردشدگی را به تصویر بکشد.
در واقع، فیلم به جای آنکه صرفاً لحظه‌های رویارویی در خیابان را ثبت کند، مخاطب را به شناخت شرایطی دعوت می‌کند که این اعتراض‌ها و تنش‌ها در بستر آن شکل گرفته‌اند.
بودیه همچنین به حضور صداها و دیدگاه‌های متفاوت در فیلم توجه می‌کند؛ از معترضان و ساکنان مناطق شهری گرفته تا نیروهای پلیس.
از نظر او، تلاش فیلم برای شنیده‌شدن این صداها، به روایت آن ابعادی فراتر از ثبت یک جنبش اعتراضی می‌بخشد و امکان مواجهه با پیچیدگی‌های اجتماعی و سیاسی شهر را فراهم می‌کند.
از شهر توسعه‌یافته تا شهرِ ساکنان
نویسنده در جمع‌بندی نقد خود می‌گوید سوریار با زبان تصویر، خوانشی سیاسی از کلان‌شهر را ارائه می‌دهد. فیلم زندگی روزمره کسانی را در مرکز توجه قرار می‌دهد که در روایت‌های رسمی از پیشرفت، توسعه و نوسازی شهری کمتر دیده می‌شوند.
از این منظر، شهر فضایی اجتماعی است که در آن مناسبات قدرت و نابرابری‌ها شکل می‌گیرند. همین مناسبات بر حق دسترسی به فضاهای عمومی و امکان مشارکت در تصمیم‌گیری دربارهٔ آیندهٔ شهر اثر می‌گذارند.
تقابل میان منطق پروژه‌های بزرگ توسعه شهری و حق ساکنان برای زندگی، ماندن و مشارکت در شکل‌دادن به محیط پیرامون خود، یکی از محورهای اصلی خوانش بودیه از این مستند است.
لوکاس بودیه در پایان، مضمون اصلی فیلم را با عبارت فرانسوی «Habitants versus ville-machine» جمع‌بندی می‌کند، عبارتی که می‌توان آن را «ساکنان در برابر شهر ماشینی» ترجمه کرد.
این تعبیر، چکیده تقابل محوری فیلم است: تقابل میان شهری که بر اساس منطق پروژه‌های بزرگ و سازوکارهای توسعه بازسازی می‌شود و انسان‌هایی که می‌خواهند در ساختن آینده آن، حق حضور و صدای خود را حفظ کنند.
