تأملی پیرامون بازتولید فرهنگ اقتدارگرایانه در جامعه ایران
نصرالله لشنی
یکی از پدیده‌های قابل تأمل در فضای سیاسی ایران، شباهت برخی رفتارهای سیاسی در میان بخش‌هایی از دو جریان سلطنت‌طلب و نیروهای ارزشی جمهوری اسلامی است. این شباهت‌ها در مواجهه با مخالفان، نوع رابطه با رهبر سیاسی، تحمل تکثر و شیوه‌ی استفاده از زبان و ابزارهای تخریب خود را نشان می‌دهند. پرسش اصلی اما صرفاً این نیست که این دو گروه در چه رفتارهایی به یکدیگر شباهت دارند. پرسش مهم‌تر این است که چرا بخشی از نیروهایی که در دو سوی منازعه‌ی سیاسی قرار گرفته‌اند، به الگوهای مشابهی از رفتار سیاسی گرایش پیدا می‌کنند؟
برای پاسخ به این پرسش باید از سطح رفتارهای آشکار فراتر رفت و به زمینه‌های اجتماعی، تاریخی و فرهنگی‌ای پرداخت که میتوانند چنین الگوهایی را در میان جریان‌های سیاسی مختلف بازتولید کنند.
شباهت‌های رفتاری در یک نگاه
در بخشی بزرگ از هواداران این دو جریان به‌ظاهر متضاد می‌توان نمونه‌هایی از رفتارهای مشابه زیر را مشاهده کرد:
۱. حذف‌گرایی سیاسی: به‌جای پذیرش حق حضور و فعالیت مخالف، خواهان حذف، سرکوب یا بی‌اعتبار کردن او هستند.
۲. خشونت کلامی: فحاشی، تحقیر، تهدید و تخریب شخصیت را به ابزار معمول منازعه‌ی سیاسی تبدیل می‌کنند.
۳. زن‌ستیزی: از توهین‌های جنسی، تحقیر ظاهر و بدن زنان و حملات جنسیت‌زده برای خاموش کردن زنان و حتی مردان مخالف استفاده می‌کنند.
۴. رهبرپرستی: رهبر یا چهره‌ی محوری جریان را فراتر از نقد قرار می‌دهند و انتقاد از او را به‌منزله‌ی خیانت تلقی می‌کنند.
۵. انحصار حقیقت و وطن: خود را تنها نماینده‌ی واقعی مردم، ایران یا منافع ملی می‌دانند.
۶. قبیله‌گرایی سیاسی: وفاداری به اردوگاه سیاسی را بر شایستگی، استقلال فکری و داوری انتقادی مقدم می‌شمارند.
۷. توطئه‌اندیشی: مخالفت‌ها را به عوامل پنهان، نفوذی‌ها یا دشمنان سازمان‌یافته نسبت می‌دهند.
۸. آرمانی‌سازی گذشته: گذشته‌ی سیاسی مطلوب خود را بی‌اعتنا به تناقض‌ها و ناکامی‌های تاریخی آن تصویر می‌کنند.
۹. استاندارد دوگانه: رفتاری را که در اردوگاه مقابل محکوم می‌کنند، در اردوگاه خود توجیه‌پذیر می‌دانند.
۱۰. مخالفت با تکثر: حضور و بیان دیدگاه‌های متفاوت را نه بخشی از زندگی سیاسی، بلکه تهدیدی علیه وحدت و انسجام تلقی می‌کنند.
چرا این شباهت‌ها شکل می‌گیرند؟
در ادامه به برخی از این دلایل اشاره می‌شود:
نخستین نکته این است که حکومت و مخالفان آن، دو پدیده‌ی کاملاً جدا از جامعه‌ای نیستند که در آن شکل گرفته‌اند. هر دو در یک بستر تاریخی، اجتماعی و فرهنگی رشد می‌کنند و به درجات متفاوت از تجربه‌های سیاسی، نهادها، ارزش‌ها و عادت‌های همان جامعه تأثیر می‌پذیرند.
این نکته به معنای آن نیست که جامعه ایران ذاتاً اقتدارگراست یا همه شهروندان حامل چنین فرهنگی هستند.
سخن بر سر وجود و تداوم برخی الگوهای تاریخی در فرهنگ سیاسی, الگوهایی مانند تمرکز قدرت، انتظار ظهور یک منجی سیاسی، شخص‌محوری، بی‌اعتمادی به رقابت و دشواری پذیرش مخالف است.
جامعه‌ای که در بخش مهمی از تاریخ سیاسی خود با قدرت متمرکز، نهادهای ضعیف و محدودیت مشارکت مستقل روبه‌رو بوده، ممکن است این تجربه‌ها را نه‌فقط در ساختار حکومت، بلکه در شیوه سازمان‌یابی نیروهای مخالف نیز بازتولید کند.
به بیان دیگر، ممکن است فردی با حکومت مستقر مخالف باشد، اما در تصور خود از قدرت، رهبری، اطاعت و برخورد با مخالف، همچنان از همان الگوهایی تأثیر پذیرفته باشد که در ساختار سیاسی موجود تجربه کرده است.
از این منظر، تغییر موضع سیاسی لزوماً به معنای تغییر عمیق عادت‌های سیاسی نیست. فرد ممکن است از یک ایدئولوژی به ایدئولوژی دیگری روی بیاورد، اما همچنان با همان الگوی ذهنی درباره اقتدار، رهبری و مخالف سیاسی رفتار کند.
مخالفت با قدرت، الزاماً به معنای مخالفت با منطق قدرت نیست
یکی از مهم‌ترین دلایل این شباهت‌ها، تفاوت میان مخالفت با یک حاکم یا حکومت و مخالفت با شیوه‌ی اعمال قدرت است.
ممکن است فردی با سیاست‌های جمهوری اسلامی مخالف باشد، اما همچنان تصور کند جامعه برای اداره به رهبری مقتدر و فراتر از نقد نیاز دارد، ممکن است خواهان تغییر حکومت باشد، اما برای مخالفان سیاسی خود حق برابر در مشارکت و رقابت قائل نباشد.
در چنین وضعیتی، آنچه تغییر کرده، صاحب قدرت است، نه لزوماً تصور فرد از قدرت.
این تمایز برای فهم رفتار سیاسی اهمیت اساسی دارد. مخالفت با استبداد زمانی به یک نگرش دموکراتیک تبدیل می‌شود که فرد نه‌فقط با استبداد علیه خود، بلکه با حق اعمال استبداد علیه دیگران نیز مخالف باشد.
به همین دلیل، نمی‌توان صرف مخالفت با حکومت مستقر را نشانه پایبندی به دموکراسی دانست. معیار مهم‌تر این است که فرد در صورت دستیابی به قدرت، چه حقوقی برای مخالفان خود قائل خواهد شد.
تجربه‌ی اقتدارگرایی می‌تواند الگوهای اقتدارگرایانه را بازتولید کند
حکومت‌های اقتدارگرا فقط از طریق قانون، پلیس، زندان و نهادهای رسمی عمل نمی‌کنند. آن‌ها در طول زمان بر شیوه‌ی مشارکت سیاسی، سازمان‌یابی اجتماعی، اعتماد عمومی و تصور شهروندان از قدرت نیز اثر می‌گذارند.
وقتی رقابت سیاسی آزاد، محدود باشد، نهادهای مستقل ضعیف شوند، احزاب امکان فعالیت پایدار نداشته باشند و انتقال مسالمت‌آمیز قدرت تجربه نشود، جامعه فرصت کمتری برای تمرین قواعد دموکراتیک پیدا می‌کند.
در چنین شرایطی، سیاست ممکن است بیش از آنکه میدان مذاکره، رقابت و سازش باشد، به میدان غلبه، حذف و شکست دادن دشمن تبدیل شود.
این تجربه می‌تواند به نیروهای مخالف نیز منتقل شود. آن‌ها ممکن است در واکنش به حکومت، از همان شیوه‌هایی استفاده کنند که در محیط سیاسی خود آموخته یا بارها مشاهده کرده‌اند.
شیوه‌هایی مثل تمرکز بر رهبر، بی‌اعتمادی به سازمان‌های مستقل، برخورد امنیتی با اختلاف نظر و تصور سیاست به‌مثابه نبردی برای حذف طرف مقابل میتوانند مواردی از این دست باشند.
البته این فرایند جبری نیست. تجربه‌ی زندگی در یک نظام اقتدارگرا می‌تواند به مقاومت در برابر اقتدارگرایی نیز بینجامد. بسیاری از مخالفان حکومت دقیقاً به دلیل تجربه‌ی سرکوب، به ارزش آزادی و حقوق مخالفان پایبندتر می‌شوند. بنابراین، سخن از یک امکان اجتماعی و تاریخی است، نه یک سرنوشت محتوم.
قطبی‌شدن سیاسی، دشمن را جایگزین رقیب می‌کند
یکی دیگر از سازوکارهای مهم، قطبی‌شدن عاطفی است؛ مفهومی در روان‌شناسی سیاسی که به افزایش احساس منفی و خصومت نسبت به اردوگاه سیاسی مقابل اشاره دارد.
در وضعیت قطبی‌شده، افراد فقط با دیدگاه سیاسی مخالف اختلاف ندارند؛ هویت، شخصیت و حتی ارزش اخلاقی طرف مقابل را نیز نفی می‌کنند.
در این شرایط، مخالفت سیاسی به‌تدریج به دشمنی هویتی تبدیل می‌شود. فرد مخالف دیگر کسی نیست که باید با او رقابت کرد یا درباره اختلاف‌ها با او گفت‌وگو کرد؛ او به تهدیدی علیه موجودیت گروه تبدیل می‌شود.
وقتی چنین تصوری شکل بگیرد، توهین، تحقیر، حذف و حتی تهدید میتوانند در ذهن کنشگران توجیه‌پذیر شوند. آنان ممکن است تصور کنند چون هدفشان نجات کشور یا شکست یک دشمن بزرگ است، استفاده از هر وسیله‌ای مجاز خواهد بود.
این سازوکار می‌تواند در اردوگاه‌های سیاسی متفاوت عمل کند. دشمنان سیاسی ممکن است متفاوت باشند، اما منطق مواجهه با دشمن می‌تواند یکسان شود.
سیاست شخص‌محور و نیاز به رهبر نجات‌بخش
در بخشی از فرهنگ سیاسی ایران، تصور سیاست همچنان با حضور یک شخصیت نجات‌بخش و مقتدر گره خورده است؛ شخصیتی که قرار است بحران را حل کند، جامعه را متحد سازد و کشور را از وضعیت موجود بیرون ببرد.
این الگو فقط به یک جریان یا دوره‌ی تاریخی محدود نیست. در موقعیت‌های بحرانی، هنگامی که اعتماد عمومی به نهادها پایین است و چشم‌انداز روشنی از آینده وجود ندارد، تمایل به تکیه بر چهره‌های قدرتمند می‌تواند افزایش یابد.
مشکل زمانی آغاز می‌شود که رهبر سیاسی از جایگاه یک کنشگر یا نماینده‌ی سیاسی فراتر می‌رود و به معیاری برای تشخیص حقیقت و وفاداری تبدیل می‌شود. در این وضعیت، نقد رهبر به معنای مخالفت با کل جنبش تلقی می‌شود و هواداران به‌جای ارزیابی مستقل عملکرد او، از او دفاع هویتی می‌کنند.
چنین رابطه‌ای می‌تواند در هر جریان سیاسی شکل بگیرد؛ حتی در جریانی که شعار آزادی و دموکراسی می‌دهد. زیرا شعار دموکراتیک به‌تنهایی مانع شکل‌گیری رابطه اقتدارگرایانه میان رهبر و پیروان نمی‌شود.
ضعف نهادهای دموکراتیک و دشواری تمرین تکثر
دموکراسی صرفاً مجموعه‌ای از ارزش‌ها و شعارها نیست، بلکە گونەای از تجربه نهادی و اجتماعی است. افراد و گروه‌ها باید بیاموزند که چگونه با وجود اختلاف، در کنار یکدیگر فعالیت کنند، قواعد مشترک را بپذیرند و شکست در رقابت سیاسی را تحمل کنند.
این مهارت‌ها معمولاً از طریق تجربه‌ی نهادهای مستقل، احزاب پاسخ‌گو، رسانه‌های آزاد، تشکل‌های مدنی و رقابت سیاسی واقعی تقویت می‌شوند.
وقتی این نهادها ضعیف باشند یا فرصت فعالیت پایدار نداشته باشند، اختلاف سیاسی به‌سادگی به نزاع شخصی و هویتی تبدیل می‌شود. گروه‌ها ممکن است به‌جای حل اختلاف از طریق قواعد مشترک، در پی حذف یکدیگر برآیند.
از همین رو، مسالە صرفا نگرش فردی نیست، بلکە کیفیت نهادهایی است که رفتار سیاسی را شکل می‌دهند. جامعه‌ای که از فرصت اندکی برای تمرین دموکراسی برخوردار بودە است، ممکن است حتی در جریان‌های مخالف حکومت نیز با دشواری در پذیرش قواعد دموکراتیک روبه‌رو شود.
شبکه‌های اجتماعی و پاداش دادن به رفتارهای تهاجمی
شبکه‌های اجتماعی نیز میتوانند این گرایش‌ها را تشدید کنند. در بسیاری از محیط‌های آنلاین، محتوای خشم‌آلود، توهین‌آمیز و تحریک‌کننده ظرفیت بالایی برای جلب توجه و برانگیختن واکنش دارد.
در چنین فضایی، کنشگری که با تندترین زبان به مخالف حمله می‌کند ممکن است بیشتر دیده شود و از سوی بخشی از هواداران تشویق شود. در مقابل، فردی که بر گفت‌وگو، احتیاط، استدلال و پذیرش پیچیدگی تأکید می‌کند، ممکن است کم‌اثر یا حتی سازشکار تلقی شود.
به این ترتیب، فضای رسانه‌ای می‌تواند به تقویت نوعی رقابت بر سر تندروی منجر شود که در آن هر گروه تلاش می‌کند وفاداری خود را با شدت حمله به دشمن نشان دهد.
این سازوکار مختص ایران نیست، اما در فضای سیاسی قطبی‌شده و فاقد نهادهای میانجی قدرتمند می‌تواند آثار مخربی داشته باشد.
مسالە اصلی تغییر حکومت است یا تغییر فرهنگ سیاسی؟
اگر مسئله ایران فقط به جابه‌جایی صاحبان قدرت محدود شود، ممکن است بخش مهمی از مسئله حل‌نشده باقی بماند.
تغییر حکومت، بدون تغییر در تصور جامعه از قدرت، مخالف، آزادی و تکثر، لزوماً به دموکراسی منتهی نمی‌شود. ممکن است ساختار سیاسی تغییر کند، اما برخی از عادت‌های اقتدارگرایانه در قالبی تازه ادامه پیدا کنند.
دموکراسی فقط به معنای کنار رفتن یک حکومت و روی کار آمدن حکومتی دیگر نیست. دموکراسی بە معنای پذیرفتن حق مخالف برای حضور، سازمان‌یابی و رقابت؛ یعنی محدود بودن قدرت رهبر و حاکم؛ یعنی امکان نقد بدون ترس؛ و یعنی پذیرفتن اینکه هیچ جریان سیاسی مالک انحصاری کشور و حقیقت نیست.
آزمون دموکراتیک هر جریان سیاسی را نه فقط در شعارهایی که علیه حکومت مستقر می‌دهد، بلکه در رفتارش با مخالفان، منتقدان و حتی اعضای ناراضی اردوگاه خودش باید جست‌وجو کرد.
ممکن است حکومتی تغییر کند، اما اگر منطق سیاسی‌ای که اقتدارگرایی را بازتولید می‌کند در بخشی از جامعه و نیروهای سیاسی باقی بماند، همان منطق می‌تواند با نام، پرچم و ایدئولوژی دیگری بازگردد.
بنابراین، مسالە اساسی فقط این نیست که چه کسی قدرت را در دست می‌گیرد. مسالە این است که قدرت چگونه محدود می‌شود، مخالف چگونه به رسمیت شناخته می‌شود و جامعه تا چه اندازه می‌تواند از منطق حذف و اطاعت فاصله بگیرد.
