موشک‌هایی که به مکه نرسیدند، اما به افکار عمومی رسیدند
علی‌اصغر فریدی
اتهام هدف‌گیری مکه از سوی حوثی‌های وابستە بە جمهوری اسلامی ایران، فراتر از یک مناقشه نظامی، با مشروعیت سیاسی و مذهبی جنگ یمن پیوند دارد. عربستان با برجسته‌کردن تهدید علیه مقدسات اسلامی، می‌تواند مداخله نظامی خود را در چارچوب دفاع از حرمین شریفین بازتعریف کند و حمایت منطقه‌ای جلب کند. در مقابل، حوثیها با رد این اتهام، می‌کوشند از تبعات هزینه سنگین سیاسی و مذهبی آن جلوگیری کنند. بااین‌حال، فقدان شواهد مستقل درباره مقصد موشک‌ها، امکان تفکیک تهدید واقعی از بهره‌برداری سیاسی را محدود کرده و مانع داوری قطعی درباره روایت طرفین می‌شود.
از آغاز مداخله نظامی ائتلاف به رهبری عربستان سعودی در یمن در سال ۲۰۱۵، چند بار خبر رهگیری موشک‌هایی منتشر شده که گفته شده به‌سوی مکه شلیک شده بودند. ریاض و متحدانش شلیک‌کننده را حوثیها معرفی کرده‌اند، اما حوثیها هر بار هدف‌گیری شهر مقدس را رد کرده‌اند.
در اکتبر ۲۰۱۶ ائتلاف نظامی بە رهبری عربستان سعودی اعلام کرد یک موشک بالستیک را که از استان صعده در شمال یمن شلیک شده بود، در فاصلە حدودا شصت‌وپنج کیلومتر مانده به مکه رهگیری و نابود کرده است.
بنا بر گزارش‌ها، به‌دنبال آن جنگنده‌های سعودی محل پرتاب را بمباران کردند. در ژوئیه ۲۰۱۷ نیز رخدادی مشابه گزارش شد.
سومین مورد در مه ۲۰۱۹ بود، هنگامی که ائتلاف گفت دو موشک را در آسمان میان جده و طائف، که هر دو در استان مکه قرار دارند، سرنگون کرده است.
نکته مهم این است که در مورد ۲۰۱۹ سخنگوی رسمی ائتلاف درباره هدف احتمالی موشک‌ها یا شلیک‌کننده توضیح نداد.
اما در مقابل تصریح به اینکه هدف این موشک مکه بود، از سوی رسانه‌های وابسته به عربستان و وزیر اطلاع‌رسانی دولت تبعیدی یمن مطرح شد.
روایت ائتلاف و دولت یمن
مقام‌های سعودی و یمنی این رخدادها را تلاشی برای حمله به مقدس‌ترین شهر مسلمانان توصیف کردند. وزیر اطلاع‌رسانی دولت تبعیدی یمن آن را جنایتی تروریستی و به دستور ایران قلمداد کرد.
سخنگوی نیروهای ائتلاف نیز در ۲۰۱۶ گفتە بود کە موشک از داخل یک مسجد در صعده شلیک و حوثیها از ایران فناوری تغییر موشک گرفته‌اند. در همین فضا، برخی تحلیلگران سعودی خواستار برخورد بازدارنده با تهران شدند.
این روایت از نظر عربستان یک کارکرد روشن دارد: جنگ یمن را از یک درگیری سیاسی و منطقه‌ای به دفاع از مقدسات اسلامی ارتقا می‌دهد.
روایت حوثیها
حوثیها تاکنون در سه مورد هدف‌گیری مکه را رد کردەاند. در ۲۰۱۶ سخنگوی نظامی آنها اعلام نمود کە یک موشک به فرودگاه جده اصابت کردە و رزمندگان تحت امرش مراقب‌اند اماکن مقدس و مناطق غیرنظامی آسیب نبینند.
در ۲۰۱۹ سخنگوی آنها گفت اگر پشت این شلیک بودند، از اعلام مسئولیت ابایی نداشتند. آنها همچنین این اتهام را تاکتیکی برای جلب حمایت از جنگ عربستان علیه مردم یمن خواندند. ایران نیز ادعای هدف‌گیری مکه را بی‌اساس توصیف کرد.
استدلال عقلانیت و هزینه سیاسی
مهم‌ترین دلیل به سود روایت حوثیها، هزینه سنگین چنین اقدامی است. هیچ گروه سیاسی که به مشروعیت در میان مسلمانان نیاز دارد، از حمله به مکه سودی نمی‌برد.
این حمله می‌توانست حتی هواداران احتمالی حوثیها را از آن دور کند و تمامی جهان اسلام را علیه آن متحد سازد. حوثیها در موارد دیگر مسئولیت حمله به شهرها و تأسیسات سعودی را بارها به‌صراحت پذیرفته‌اند، و این نشان می‌دهد پنهان‌کاری درباره عملیات‌های نظامی معمولاً سیاست آنها نیست.
با این همه، این استدلال حکم قطعی نمی‌دهد. گروه‌های مسلح گاه از سر خشم یا سوءمحاسبه اقداماتی را انجام میدهند که به زیانشان است.
افزون بر آن، همین منطق درباره حوثیها صادق است: چون پذیرش چنین حمله‌ای برایشان بسیار گران تمام می‌شود، انگیزه قوی برای انکار هم دارند. پس انکار آنها به‌تنهایی دلیل بی‌گناهی نیست.
جغرافیا و ابهام درباره هدف
استان مکه تنها شهر مکه نیست و جده و طائف را هم دربرمی‌گیرد. فرودگاه بین‌المللی جده و پایگاه هوایی طائف اهدافی نظامی یا زیرساختی‌اند که طبیعی است حوثیها در جنگ با عربستان آنها را در نظر بگیرند.
رهگیری موشک در این استان به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند هدف خود مکه بوده است. ممکن است حوثیها اهداف در منطقه حجاز را زده باشند و روایت سعودی از مسیر یا محل رهگیری، آن را به حمله علیه مکه تبدیل کرده باشد. این تفسیر هم با ادعای حوثیها سازگار است و هم با بهره‌برداری تبلیغاتی ریاض.
بهره‌برداری تبلیغاتی و مشروعیت مداخله
مبنای رسمی مداخله عربستان درخواست دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن بوده است. قاب‌بندی مذهبی، یعنی حمله به حرمین شریفین، لایه‌ای عاطفی بر این مبنای حقوقی می‌افزاید و می‌تواند حمایت کشورهای عربی و مسلمانان را افزایش دهد.
زمان‌بندی برخی ادعاها نیز معنادار بوده است. ادعای ۲۰۱۹ یک هفته پیش از برگزاری دو نشست سران عرب و شورای همکاری خلیج فارس در مکه و در اوج تنش میان ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس مطرح شد.
با این حال، بهره‌برداری تبلیغاتی با ساختگی‌بودن کل ماجرا یکی نیست. ممکن است ائتلاف واقعاً مسیر موشک را تهدیدی برای مکه دانسته و هم‌زمان از آن بهره سیاسی برده باشد.
محدودیت‌های شواهد
بخش بزرگی از آنچه درباره این رخدادها منتشر شده، بر اظهارات طرف‌های درگیر استوار است. شواهد مستقل علنی، مانند داده‌های پرواز موشک یا ارزیابی بازرسان بی‌طرف، کمیاب است.
درباره مدینه نیز، در بررسی منابع این گزارش، ادعای مستند و جداگانه‌ای پیدا نشد و تمرکز گزارش‌ها بر مکه بوده است.
اما در این میان آنچه کە ثابت شده است حاکی از این است که صرفا موشک‌هایی به‌سوی بخش‌هایی از غرب عربستان شلیک و رهگیری شده‌اند.
آنچه کە ثابت نشده، این است که هدف عمدی آنها خود مکه بوده است. هزینه سیاسی سنگین چنین حمله‌ای، وجود اهداف نظامی در جده و طائف، و روشن‌نبودن موضع رسمی ائتلاف درباره هدف، روایت حمله عمدی به مکه را ضعیف‌تر از روایت شلیک به اهداف منطقه‌ای و بهره‌برداری تبلیغاتی از آن نشان می‌دهد.
اما چون هر دو طرف انگیزه روشنی برای بزرگ‌نمایی یا انکار دارند و شواهد مستقل اندک است، این یک ارزیابی احتمالی است و نه حکم قطعی.
