با حضور حوثیها در پورتسودان، ایران شبکه نظامی خود را گسترش میدهد
- 3 hours ago
- 8 min read
یک گزارش پژوهشی جدیدا منتشرشدە نشان میدهد کە سودان، بهویژه سواحل آن در دریای سرخ به حلقه اتصالی جدیدی در شبکهای نظامی و لجستیکی تبدیل شده است که ایران را به گروه حوثی در یمن پیوند میدهد. بنا بر این گزارش، ایران در این مسیر از جنگ سودان و گشایش حاکمیت مستقر در پورتسودان، که مورد حمایت گروههای اسلامگراست، به روی کمکهای نظامی تهران بهره برده است.
بر اساس این گزارش، روابط موجود دیگر به تامین پهپاد، مهمات و سامانههای راداری برای ارتش سودان محدود نماندە، بلکه گمان میرود به شبکهای گسترش یافته باشد که انتقال سلاح و افراد از طریق دریای سرخ و استفاده از پورتسودان بهعنوان مرکزی برای امور لجستیکی و تامین مالی را دربرمیگیرد.
همچنین احتمال داده شده است کارشناسان حوثی و ایرانی در آموزش نیروهای سودانی برای بهکارگیری پهپادها و ساخت نمونههایی از آنها در داخل سودان مشارکت داشته باشند.
این گزارش را بنیاد آمریکایی سنتری فاندیشن با عنوان از حلقهای حاشیهای تا مرکز شبکه: حوثیها در آفریقا منتشر کرده است.
تیم تهیهکننده گزارش یافتههای خود را بر حدود یکصد مصاحبه با مقامهای نظامی، امنیتی و اطلاعاتی و منابعی در سودان، یمن و کشورهای منطقه و غرب استوار کرده است.
تصاویر ماهوارهای، دادههای ردیابی کشتیها، سوابق بنادر و حملونقل، دادههای ناشناسسازیشده مربوط به جابهجایی تلفنهای همراه و تحلیل فنی سلاحها و پهپادها نیز از دیگر منابع مورد استفاده در این پژوهش بودهاند.
بازگشت ایران بە مسیر جنگ
گزارش بر این باور است که جنگی که در آوریل ۲۰۲۳ در سودان آغاز شد، فرصتی کمهزینه را برای ایران فراهم نمودە است تا نفوذ خود را در کشوری بازیابد که برای دههها یکی از عرصههای فعالیت سیاسی و نظامی تهران در منطقه بود.
تهران پیشتر روابط نزدیکی را با حکومت عمر البشیر، رئیسجمهوری سابق سودان برقرار کرده و با ارتش، دستگاههای امنیتی و سامانه صنایع دفاعی این کشور همکاری داشت. خارطوم در سال ۲۰۱۶ و در چارچوب همسویی منطقهای با عربستان سعودی، روابط دیپلماتیک خود را با ایران قطع کرد.
جمهوری اسلامی ایران و سودان در اکتبر ۲۰۲۳، چند ماه پس از آغاز جنگ میان ارتش و نیروهای پشتیبانی سریع، روابط دیپلماتیک خود را از سر گرفتند.
در آن زمان، ارتش سودان با کمبود شدید پهپاد و توانمندیهای هوایی لازم برای مقابله با استقرار گسترده نیروهای پشتیبانی سریع روبهرو بود.
گزارش همچنین نشان میدهد کە ایران پس از ازسرگیری روابط، تامین پهپادهای مهاجر-۶، مهمات و سامانههای راداری برای ارتش سودان را آغاز کرد و در کنار آن، عناصری از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را برای فعالیت بهعنوان مربی و اپراتور سامانههای نظامی اعزام کرد.
این گزارش بخش مهمی از تحول میدانی را که به ارتش سودان امکان داد در اوایل سال ۲۰۲۵ مناطق وسیعی از خارطوم را بازپس گیرد، به بهبود توانمندیهای پهپادی ارتش، بهویژه سامانههای ایرانی، نسبت میدهد.
این یافتهها تا حدی با آنچه وزارت خزانهداری آمریکا در اکتبر ۲۰۲۴ اعلام کرد، همخوانی دارد. این وزارتخانه در آن زمان اشارە کردە بود کە ارتش سودان دستیابی به تسلیحات، از جمله پهپادهای ایرانی، را در اولویت قرار داده و حمایت نظامی و دیپلماتیک ایران و روسیه به تقویت توانمندیهای ارتش و تضعیف انگیزههای آن برای کاهش تنش کمک کرده است.
یک تشکیلات اسلامگرا در داخل ارتش
بر اساس گزارش یاد شدە، حمایت ایران تنها از طریق نهادهای نظامی سودان منتقل نشده است، بلکه از طریق یک تشکیلات بانفوذ در داخل ارتش نیز جریان یافته است که با عناصری از جنبش اسلامی مرتبط است.
این جنبش در دوره عمر البشیر بر سودان حاکم بود و برخی اعضای آن پس از سقوط حکومت در سال ۲۰۱۹ نیز موقعیتهای تاثیرگذار خود را در دستگاههای نظامی و امنیتی حفظ کردند.
گزارش، سامانه صنایع دفاعی سودان را در مرکز این شبکه قرار میدهد و اعتقاد دارد کە مدیرکل آن، میرغنی ادریس سلیمان، نقشی محوری در خرید تسلیحات و توسعه صنایع نظامی ایفا کرده است.
ایالات متحده در اکتبر ۲۰۲۴ میرغنی ادریس را تحریم کرد و او را به هدایت تلاشهای ارتش برای دستیابی به تسلیحات، از جمله تجهیزات و پهپادهای ایرانی، متهم کرد. آمریکا همچنین سامانه صنایع دفاعی را بازوی اصلی ارتش سودان در زمینه تولید و تسلیح دانست.
گزارش همچنین اشارە نمودە است کە شبکه اسلامگرا در داخل ارتش، بخشی از حمایت نظامی ایران را به گروههای مسلحی هدایت کرده است که در کنار ارتش میجنگند.
در راس این گروهها تیپ البراء بن مالک قرار دارد که وزارت خزانهداری آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۵ آن را تحریم کرد و اعلام کرد این گروه از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آموزش و سلاح دریافت کرده است.
وزارت خزانهداری آمریکا همچنین اعلام کرد اعضای این گروه در بازداشتهای خودسرانه، شکنجه و اعدامهای میدانی افرادی که به ارتباط با نیروهای پشتیبانی سریع مظنون بودهاند، دست داشتهاند.
به نوشته گزارش، این حلقه اهمیت ویژهای دارد، زیرا به ایران امکان میدهد نفوذی را ایجاد کند که تنها به روابط رسمی با فرماندهی ارتش متکی نباشد، بلکه بر ارتباط مستقیم با یک گروه مسلح ایدئولوژیک در داخل ائتلاف نظامی حاکم نیز استوار باشد.
حوثیها وارد سودان میشوند
گزارش همچنین در بخش دیگری، بر اساس یافتەهای میدانی اعلام نمودە است کە حوثیها در اواسط سال ۲۰۲۴، بهعنوان شریک کوچکتر ایران، به این روند پیوستند و پس از آن، نقش آنها بهتدریج در عملیات انتقال، آموزش و خدمات لجستیکی گسترش یافت.
بر اساس مصاحبههایی که پژوهشگران با مقامهای یمنی، غربی و منطقهای انجام دادهاند، حوثیها دستکم سه محموله سلاح سبک و کوچک را به نمایندگی از ایران به ارتش سودان منتقل کردهاند.
چندین منبع به تهیهکنندگان گزارش گفتهاند عناصری از حوثیها در پورتسودان حضور دارند و از این شهر بهعنوان مرکزی برای انتقال، تامین مالی و مدیریت خدمات لجستیکی استفاده میکنند.
به گفته این منابع، سلاح و افراد در هر دو جهت میان سواحل سودان و مناطق تحت کنترل حوثیها در یمن جابهجا میشوند.
کشتیهایی که دستگاههای ردیابی را خاموش میکنند
تهیهکنندگان گزارش برای بررسی روایتهای مربوط به انتقال سلاح از طریق دریای سرخ، اظهارات منابع را با دادههای سامانه شناسایی خودکار کشتیها (AIS)، تصاویر ماهوارهای و سوابق بنادر مقایسه کردند.
در یکی از موارد، پژوهشگران کشتیای را رصد کردند که پیشتر بهطور منظم در یک مسیر تجاری میان جده و پورتسودان فعالیت میکرد، اما در ماههای مه و ژوئن ۲۰۲۵ دستگاه ردیابی خود را در نزدیکی سواحل سودان خاموش کرد.
این کشتی سپس به سوی یمن حرکت کرد و در شرق پایانه نفتی رأس عیسی، در یک لنگرگاه غیررسمی که حوثیها پس از آسیب دیدن تاسیسات بارگیری در بندر حدیده بر اثر حملات آمریکا ایجاد کرده بودند، پهلو گرفت.
تصاویر ماهوارهای نشان دادە است کە پیش از رسیدن کشتی، یک حلقه امنیتی ایجاد و کامیونهایی نیز در نزدیکی لنگرگاه حضور یافتەاند. در حالی که محموله کشتی که حدود سه هزار و ۵۰۰ تن برآورد شده بود، در سوابق رسمی واردات ثبت نشده بود. مقامهای یمنی که تیم پژوهش با آنها مصاحبه کرده است، گفتند این کشتی حامل سلاح بوده است.
گزارش به نقل از منابع سودانی، غربی و امنیتی همچنین میگوید نیرویی وابسته به یکی از گروههای داخل ارتش سودان، در مه ۲۰۲۶ یک محموله سلاح سبک را که گمان میرود از یمن رسیده بود، توقیف کرد.
بنا بر این منابع، این محموله برای متحدان حوثیها در داخل ارتش و همچنین جنبش حماس در نوار غزه در نظر گرفته شده بود.
جابهجایی افراد میان سودان و یمن
ظن و گمانها تنها به جابهجایی کشتیها و سلاح محدود نمیشود. تیم پژوهش برای ردیابی رفتوآمد افراد میان سودان و یمن از دادههای مربوط به جابهجایی تلفنهای همراه استفاده کرده است.
بر اساس گزارش، این تحلیل نشان دادە است کە دستکم یک نفر در اوت ۲۰۲۵ با هواپیما از مصر به پورتسودان سفر کرده و از آنجا به یک نقطه غیررسمی برای پیادهشدن در ساحل دریای سرخ یمن که تحت کنترل حوثیهاست، منتقل شده است.
اگرچه این دادهها هویت این فرد یا ماهیت ماموریت او را مشخص نمیکنند، گزارش منتشرشدە، آنها را قرینهای فنی میداند که روایت منابع درباره استفاده از سواحل سودان برای انتقال افراد و کارشناسان میان دو سوی دریای سرخ را تقویت میکند.
گزارش همچنین به نقل از مقامهای یمنی میگوید آنها مستند کردهاند که در اوایل سال ۲۰۲۴، سه قایق بزرگ ماهیگیری بیش از هفت هزار قبضه سلاح، به همراه گلولههای خمپارهانداز، از بندر حدیده به سودان منتقل کردهاند.
کارشناسان حوثی در سودان؟
گزارش بر این باور است که روابط احتمالا از مرحله انتقال سلاح و خدمات لجستیکی فراتر رفته و به همکاری فنی و انتقال دانش نظامی رسیده است.
این گزارش به نقل از منابع یمنی، غربی و منطقهای و همچنین منابعی مقیم سودان و پورتسودان میگوید حوثیها مهندسان و نیروهای عملیاتی باتجربهای را اعزام کردهاند تا در کنار سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروهای سودانی را برای بهکارگیری و ساخت پهپادهای ایرانی آموزش دهند.
در این زمینه، پهپاد سودانی «سفاروق» مورد توجه قرار گرفته است. سامانه صنایع دفاعی سودان در ژوئیه ۲۰۲۵ و در جریان نمایشگاه بینالمللی صنایع دفاعی استانبول از این پهپاد رونمایی کرد و آن را پهپادی ساخت داخل معرفی کرد که عملا نیز وارد خدمت شده است.
سفاروق و قاصف: شباهتی چشمگیر
گزارش مذکور، مقایسهای فنی را میان پهپاد سودانی «سفاروق» و پهپاد ایرانی «ابابیل-T» انجام داده است. حوثیها ابابیل-T را در یمن با نام «قاصف-2K» تولید و استفاده میکنند. این مقایسه از تطابق تقریبا کامل در طراحی، ابعاد، نوع موتور، مواد بهکاررفته در ساخت و ظرفیت کلاهک جنگی حکایت دارد.
طول سفاروق ۲.۸۸ متر است، در حالی که طول ابابیل-T به ۲.۹۰ متر میرسد. دهانه بال سفاروق ۳.۳۰ متر است، در مقایسه با ۳.۲۵ تا ۳.۳۰ متر برای پهپاد ایرانی.
هر دو پهپاد از یک موتور پیستونی ملخی با توان حدود ۲۵ اسب بخار استفاده میکنند و از مواد کامپوزیتی ساخته میشوند. سفاروق همچنین کلاهکی جنگی با وزن بین ۲۰ تا ۴۰ کیلوگرم حمل میکند، در حالی که وزن کلاهک ابابیل-T بین ۳۰ تا ۴۰ کیلوگرم است.
به گفته کارشناسان تسلیحاتی که تهیهکنندگان گزارش با آنها مشورت کردهاند، احتمالا سفاروق نسخهای از ابابیل-T است.
گزارش اشاره دارد کە که حوثیها از تجربهای طولانی در ساخت این نوع پهپاد با استفاده از قطعاتی برخوردار هستند که از بازارهای جهانی خریداری میشوند. از این رو، از نظر فنی، آنها از گزینههای احتمالی برای آموزش گروههای سودانی در زمینه تولید و بهکارگیری این پهپادها به شمار میروند.
منافعی فراتر از اختلاف مذهبی
همکاری حوثیها، که پیرو مذهب زیدی هستند، با اسلامگرایان سنی در داخل ارتش سودان پرسشهایی را مطرح میکند، بهویژه از آن جهت که ارتش سودان پیشتر نیروهایی را برای مشارکت در ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی علیه حوثیها در یمن اعزام کرده بود.
با این حال، گزارش بر این باور است که منافع نظامی و سیاسی کنونی بر اختلافات مذهبی غلبه کردهاند، همانگونه که در روابط حوثیها با گروههای دیگری در منطقه نیز رخ داده است.
بر اساس گزارش، گروه اسلامگرا در داخل ارتش برای حفظ نفوذ خود در ائتلاف نظامی به سلاح، فناوری و حمایت خارجی نیاز دارد، آن هم در شرایطی که با تحریمها و فشارهای بینالمللی فزایندهای روبهرو است.
در مقابل، حوثیها پس از آنکه مسیرهای سنتی قاچاق از طریق خلیج عدن و بابالمندب بیش از پیش تحت نظارت قرار گرفته و با عملیات رهگیری مواجه شدهاند، به مسیرهای جدید و امن نیاز دارند.
گزارش همچنین به پیوندهای تاریخیای اشاره میکند که به دهه ۱۹۹۰ بازمیگردد که در جریان آن حسین الحوثی، بنیانگذار این جنبش، چندین سال در سودان زندگی کرد.
این گزارش به نقل از یک مقام یمنی میگوید الحوثی در آن دوره با سفارت ایران در خارطوم ارتباط برقرار کرد و سفارت نیز به ترتیب دادن سفر او به ایران کمک کرد. او سپس با دیدگاهی رادیکالتر به یمن بازگشت.
گزارش همچنین روایتهایی را نقل میکند که از حضور عناصر مرتبط با حوثیها در سودان طی شش جنگی حکایت دارند که این جنبش بین سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۰ علیه دولت یمن انجام داد.
اهمیت این همکاری نه در ارسال چند محموله سلاح یا حتی تولید پهپاد، بلکه در شکلگیری احتمالی یک معماری شبکهای قدرت در دریای سرخ با مدیریت جمهوری اسلامی ایران است. ایران فناوری و ظرفیت پشتیبانی میآورد، حوثیها تجربه جنگ نامتقارن و شبکههای انتقال را عرضه میکنند و بازیگران سودانی جغرافیا، زیرساخت و دسترسی به ساحل آفریقا را فراهم میکنند.
در چنین الگویی، پورتسودان صرفاً مقصد کمک نظامی نیست، بلکه میتواند حلقهای برای پیوند تهران، یمن، شاخ آفریقا و عمق آفریقایی دریای سرخ باشد.
انتقال دانش ساخت پهپاد نیز این شبکه را از وابستگی صرف به ارسال سلاح به سمت تکثیر ظرفیت نظامی در محل سوق میدهد. اگر این روند تثبیت شود، کنترل مسیرها، بنادر و شرکای محلی میتواند به اندازه استقرار مستقیم نیروی نظامی اهمیت راهبردی پیدا کند.
