اخوان المسلمین سودان بر سر دو راهی قرار گرفته است
- 1 day ago
- 4 min read
تنظیم: سمیە توحیدی
سودان در سایه ادامه جنگ و ورود آن به چهارمین سال، مرحلهای بسیار پیچیده را تجربه میکند که با تغییر سریع ائتلافهای نظامی و سیاسی همراه شده است. با پیوستن گروههای جداشده از نیروهای پشتیبانی سریع به ارتش سودان و حضور نیروهای مشترک وابسته به جنبشهای مسلح، نیروهای سپر سودان و نیز گروههای نزدیک به جریان اسلامگرا، بهتدریج نقشه تازهای از موازنه قدرت در اردوگاه مخالف نیروهای پشتیبانی سریع شکل میگیرد.
وضعیت کنونی سودان بازتابدهنده همپوشانی موقت منافع میان طرفهایی است که با وجود تفاوت در پیشینه، اهداف و دیدگاههایشان نسبت به آینده دولت سودان، در مقطع کنونی در یک جبهه قرار گرفتهاند.
هرچند مقابله با نیروهای پشتیبانی سریع اکنون مهمترین عامل پیوند این نیروها به شمار میرود، اما شکافهای سیاسی و نظامی نهفته میان آنها پرسشهای جدی درباره آینده این ائتلاف ایجاد کرده است.
تجربههای پیشین سودان نشان میدهد کە ائتلافهایی که در شرایط جنگی شکل میگیرند، لزوماً در دوران صلح به شراکتهای پایدار تبدیل نمیشوند. چنین ائتلافهایی گاه خود به عرصهای برای رقابتهای تازه بر سر نفوذ، قدرت و ترتیبات پس از جنگ بدل میشوند.
از همین رو، بررسی موازنه قدرت نوظهور و ارزیابی روابط میان اجزای این اردوگاه، برای پیشبینی امکان توافق یا رویارویی میان آنها در مرحله پیشرو اهمیت ویژهای دارد.
در ماههای اخیر، ارتش سودان به مهمترین چتر نظامی برای مجموعهای از نیروهای ناهمگون تبدیل شده است.
این نیروها از نظر پیشینه، اهداف و محاسبات سیاسی تفاوتهای زیادی با یکدیگر دارند. نیروهای مشترک وابسته به گروههای مسلح دارفور از وزن میدانی و تجربه رزمی بالایی برخوردارند.
نیروهای سپر سودان نیز بهعنوان یک نیروی قبیلهای ـ نظامی در حال قدرتگیری هستند. در همین حال، بخشی از جداشدگان نیروهای پشتیبانی سریع نیز تلاش میکنند جایگاه خود را در آرایش جدید قدرت تثبیت کنند.
این ترکیب، نوعی ائتلاف مبتنی بر ضرورت شکل گیری ائتلافهای ناپایدار را شکل داده است. وجه مشترک تمامی این نیروها مقابله با نیروهای پشتیبانی سریع است.
اما این اشتراک به معنای وجود یک پروژه سیاسی واحد نیست. هر یک از این بازیگران محاسبات و منافع خاص خود را درباره آینده قدرت و تقسیم نفوذ دارند.
در این میان، جایگاه جنبش اسلامی در معادلات پس از جنگ به یکی از پرسشهای اصلی تبدیل شده است.
اسلامگرایان سودان طی دههها از مهمترین مراکز نفوذ در دولت سودان بودند. آنها از طریق شبکههای سیاسی، تشکیلاتی و امنیتی نفوذ گستردهای اعمال میکردند. اما امروز دیگر مانند گذشته ابزارهای اثرگذاری را در انحصار خود ندارند.
بسیاری از نیروهایی که در جریان جنگ قدرت گرفتهاند، اساساً به پروژه اسلامگرایان تعلق ندارند. شماری از این نیروها نیز سابقهای طولانی از اختلاف و تقابل سیاسی با اسلامگرایان دارند که ریشههای آن به دوره حکومت نجات بازمیگردد.
از همین رو در برهە کنونی یک تناقض آشکار نیز بە چشم میخورد. هرچه دامنه نیروهای حامی ارتش گستردهتر میشود، وزن نسبی جریان اسلامگرا کاهش مییابد.
اسلامگرایان دیگر تنها نیروی قادر به تأمین پشتوانه سیاسی، مشارکت نظامی یا بسیج اجتماعی نیستند. آنها اکنون فقط یکی از بازیگران صحنهای هستند که مراکز قدرت در آن میان بازیگران متعدد تقسیم شده است.
نشانهها از افزایش فشارهای سیاسی بر جریان اسلامگرا در سودان حکایت دارد. این فشارها هم در داخل سودان دیده میشود و هم در سطح خارجی افزایش یافته است.
در مقطع کنونی، درخواستها برای کنار گذاشتن اسلامگرایان از ترتیبات پس از جنگ رو به افزایش است. همزمان، برخی جریانها خواستار محاکمه اسلامگرایان به دلیل نقش آنها در سالهای گذشته حکومت و اتهامهای مربوط به آن دوره هستند.
در ماههای گذشته، شماری از رهبران برجسته اسلامگرای سودانی با اقدامات امنیتی و قضایی روبهرو شدند و سپس آزاد شدند. با این حال، النعمان عبدالحلیم، از رهبران حزب کنگره ملی، همچنان در بازداشت است.
این اقدامات که گمان میرود تحت فشارهای خارجی انجام شده باشند، همزمان با تصمیم وزارت امور خارجه آمریکا برای قرار دادن جنبش اسلامی سودان، حزب کنگره ملی و گردان البراء بن مالک در فهرست سازمانهای تروریستی صورت گرفت.
همزمان، مواضع منطقهای و بینالمللی نیز بیش از پیش بر کنار گذاشتن اسلامگرایان از هر روند سیاسی آینده تأکید کردهاند.
بازتاب این رویکرد را میتوان در بیانیهها و رایزنیهای منطقهای و بینالمللی، از جمله در چارچوب سازوکار چهارجانبه بینالمللی شامل آمریکا، عربستان، امارات و مصر، و نیز گروه پنججانبه متشکل از سازمان ملل، اتحادیه اروپا، اتحادیه آفریقا، اتحادیه عرب مشاهدە کرد.
در مقابل، برخی نیروهای مدنی معتقدند کاهش نفوذ اسلامگرایان بیش از آنکه پیامد مستقیم جنگ باشد، لازمە گذار سیاسی در مسیر دستیابی بە دموکراسی در سودان است.
بکری الجاک، سخنگوی ائتلاف مدنی دموکراتیک نیروهای انقلاب (صمود)، میگوید عبدالفتاح البرهان، فرمانده ارتش، شاید بتواند از اسلامگرایان فاصله بگیرد، اما مشکل اصلی نفوذ ریشهدار آنها در نهادها و دستگاههای مختلف دولتی است.
او در گفتوگو با الشرق الاوسط افزود هرگونه تلاش برای کنار زدن اسلامگرایان، به ائتلافی گسترده نیاز دارد که بر پایه پروژهای سیاسی و فراگیر، توان مدیریت مرحله پیشرو را داشته باشد.
شریف محمد عثمان، از چهرههای حزب کنگره سودان نیز معتقد است پروژه جنبش اسلامی و حاکمیت حزب کنگره ملی با انقلاب دسامبر ۲۰۱۸ و به اراده مردم سودان فروپاشید. او میگوید:
تلاش اسلامگرایان برای ادامه جنگ نیز بیش از پیش به تضعیف این جریان انجامیده است. فشارها و تحریمهای بینالمللی، از جمله قرار گرفتن نام جنبش اسلامی در فهرستهای مرتبط با تروریسم از سوی آمریکا، انزوای سیاسی این جریان را عمیقتر خواهد کرد.
در این بارە، رئیس بلوک دموکراتیک نزدیک به ارتش نیز اعلام کردە است کە نیروهای مدنی سودان در نشستی در آدیس آبابا بهصورت شفاهی توافق کردهاند حزب کنگره ملی و ائتلاف تأسیس، همپیمان نیروهای پشتیبانی سریع، از هرگونه ترتیبات سیاسی آینده کنار گذاشته شوند. او این موضوع را در صفحه خود در فیسبوک نیز تأیید کرد.
با این حال، هنوز برای سخن گفتن از پایان کامل نفوذ اسلامگرایان زود است. جنبش اسلامی اخوان المسلمین همچنان از شبکههای سازمانی گسترده و تجربه سیاسی انباشته برخوردار است و نفوذ خود را در بخشهایی از نهادهای دولتی و لایههایی از جامعه حفظ کرده است.
با وجود این، نشانههای کنونی حاکی از آن است که بازگشت این جریان به موقعیت مسلط دوران حاکمیت رژیم نجات، دشوارتر از هر زمان دیگری به نظر میرسد.
