طرح ترکیە مبنی بر ایجاد یک منطقە حائل یک تهدید نظامی است

با انتشار گزارش‌هایی توسط رسانەهای ترکیە مبنی بر خواست دولت این کشور برای ایجاد یک منطقە حائل در مرزهای این کشور با استان آذربایجان غربی در صورت حملە آمریکا و اسرائیل بە ایران، نگرانی‌ها از ایجاد سناریویی مشابە با مناطق روژآوا و شمال٠شرق سوریە افزایش یافتە است. بە باور ناظران، این سیاست یادآور اقدامات ترکیه در شمال سوریه و روژآوا بە بهانه کنترل مهاجران و نیروهای کُرد می‌باشد. اجرای چنین سیاستی در استان آذربایجان غربی که با ترکیە از مرز مشترک برخوردار دارد، می‌تواند تنش‌های امنیتی و اجتماعی جدی به همراه داشته باشد.

طی روزهای گذشتە، رسانەهای ترکیە از خواست دولت این کشور مبنی بر اجرای یک منطقە حائل در مرزهای سرزمینی این کشور با ایران خبر دادەاند.

در این بارە، پایگاە خبری میدل ایست‌آی نیز  گزارش دادە است که ترکیه در صورت وقوع سناریوی حملە بە ایران و فروپاشی دولت مرکزی در تهران، قصد دارد یک منطقه حائل را در امتداد مرز خود با مرزهای رسمی ایران ایجاد کند.

 بنا بە این گزارش، منطقە حائل مورد بحث در جلسه غیر علنی پارلمان ترکیه، نە در فضای سرزمینی ترکیە، بلکە در درون فضای سرزمینی ایران خواهد بود.

بە نقل از این گزارش، گرچه اصطلاح حائل به‌طور صریح استفاده نشدە است، اما تمام اقدامات لازم در آن سوی مرز انجام خواهد شد.

این اظهارات در عمل به معنای ورود نیروهای ترکیه به فضای سرزمینی ایران و ورود بە نواحی کُردستان ایران، با توجیه اسکان احتمالی مهاجران ایرانی در صورت بروز موج مهاجرت است.

یک منبع آگاه دیگر در گفت‌وگو با میدل ایست‌آی تأکید کرده است:

در اصل، ما معتقدیم هر اقدامی که لازم باشد باید در سمت ایران انجام شود تا اطمینان حاصل شود افرادی که ممکن است در جریان یک موج مهاجرت حرکت کنند، در همان نوار مرزی باقی بمانند.

وزارت دفاع ترکیه نیز در اوایل ماه ژانویە اعلام کرده بود که آنکارا امنیت مرزهای خود را در امتداد مرز ۵۶۰ کیلومتری خود با ایران از طریق یک سیستم مانع فیزیکی پیشرفته از نظر فناوری تقویت کرده است.

این اقدامات شامل ایجاد ۲۰۳ برج الکترواپتیکی و ۴۳ برج مجهز به آسانسور، یک دیوار بتنی مدولار ۳۸۰ کیلومتری و ۵۵۳ کیلومتر خندق دفاعی است.

پیش از این نیز در فاصلە سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵، در امتداد ۵۶۰ کیلومتر از مرز شرقی ۱۱۸۲ کیلومتری ترکیه با ایران، در مجموع ۳۶۳ کیلومتر دیوار امنیتی و ۳۶۷ کیلومتر جاده گشت‌زنی احداث شده بود.

مواضع ترکیه در این باره پرسش‌های جدی‌ای را درباره اهداف واقعی این کشور ایجاد می‌کند، به‌ویژه کە آیا هدف آنکارا صرفاً جلوگیری از ورود مهاجران به خاک ترکیه است یا اینکه برنامه‌ای فراتر از سیاست رسانەای از سوی این کشور در دستور کار دارد.

این تردیدها زمانی پررنگ‌تر می‌شوند که تجربه سوریه و شباهت قابل توجه سیاست‌های کنونی ترکیه در قبال ایران با سیاست‌های پیشین آن در قبال سوریه مورد توجه قرار گیرد.

ترکیه در سالهای آغاز بحران سوریه، درهای خود را به روی صدها هزار آواره سوری گشود و در نهایت بیش از سه میلیون پناهجوی سوری وارد خاک این کشور شدند. اما پس از آنکه نیروهای کُرد توانستند در شمال و شمال‌شرق سوریه، روژآوا، منطقه‌ای که بخش قابل توجهی از آن را شهرهای کُرد تشکیل می‌دهد، موقعیت خود را تثبیت کرده و ساختار خودگردانی ایجاد کنند، ترکیه سیاست ایجاد دیوار حائل و تجاوز بە فضای سرزمینی روژآوا را بە ویژە با اشغال عفرین، در پیش گرفت.

در سال‌های بعد آنکارا اعلام کرد که دیواری را به طول ۸۲۸ کیلومتر در امتداد کل مرز سوریه خواهد ساخت. این دیوار از بلوک‌های بتنی هفت‌تنی با ارتفاع سه متر و عرض دو متر ساخته شد و در بالای آن سیم خاردار نصب شد. ساخت این دیوار از سال ۲۰۱۴ آغاز شد و تا دسامبر ۲۰۱۷، ۷۸۱ کیلومتر آن تکمیل گردید.

اما بعد از خیزش مردم سوریە و حتی تا برهە کنونی، ترکیه به این اقدامات بسنده نکردە است. این کشور با استفاده از گفتمانی به ظاهر بشردوستانه و با ادعای حل بحران مهاجران، خواستار ایجاد منطقه‌ای حائل به عمق ۲۵ تا ۳۰ کیلومتر در داخل خاک سوریه شد. رجب طیب اردوغان در بیانیه‌ای در اوایل سپتامبر ۲۰۱۹ اعلام کرد:

اگر خانه‌هایی با مساحت ۲۵۰ تا ۳۰۰ متر مربع به سبک معماری محلی بسازیم و باغچه‌ای کوچک برای کشاورزی در نظر بگیریم، این افراد یاد می‌گیرند چگونه زندگی خود را اداره کنند، نه اینکه صرفاً منتظر کمک باشند.

در ادامه این سیاست، ترکیه با اتکا به نیروهای شبه‌نظامی و عمدتاً جهادی، عملیات چشمه صلح را علیه نیروهای سوریه دموکراتیک به رهبری کُردها آغاز کرد.

این عملیات در مناطق میان دو شهر مهم کُردی قامیشلو و کوبانی انجام شد که در آن زمان نیروهای آمریکایی نیز در آنجا حضور داشتند.

اما به گفته وزیر امور خارجه وقت آمریکا در دوران نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، پیش‌تر دستور خروج آگاهانه بخش قابل توجهی از نیروهای آمریکایی صادر شده بود.

در آن دورە اردوغان اعلام کرد که ترکیه پس از تسلط بر منطقه‌ای به عمق ۳۲ کیلومتر و طول ۴۴۴ کیلومتر در محورهای شرقی و غربی، عملیات را تکمیل خواهد کرد.

در نتیجه، شهرهای متعددی از کنترل نیروهای کُرد خارج شد. پیش از آن نیز در ژانویه ۲۰۱۸، در قالب عملیات شاخه زیتون، شهر عفرین، یکی از مهم‌ترین شهرهای کُردی در روژآوا، به بهانه ایجاد منطقه حائل به اشغال ترکیه درآمد. در آن دورە، ترکیه با ایجاد این مناطق حائل، هم‌زمان چند سیاست را دنبال کرد.

از یک‌سو، با ساخت یک دیوار بتنی عظیم میان بخش‌های مختلف کردستان، میان باکور (کردستان ترکیه) و روژاوا، ارتباط اجتماعی، فرهنگی و تاریخی مردم کُرد دو سوی مرز را به‌طور جدی قطع کرد که میتواند پیامدهای اجتماعی گستردەای را در بلندمدت ایجاد نماید.

از سوی دیگر، از آنجا که بخش بزرگی از مرز میان ترکیه و سوریه در مرز روژآوا، ایجاد یک منطقه حائل در فضای سرزمینی سوریە عملاً به معنای عقب‌راندن نیروهای کُرد تا عمق ۳۰ کیلومتری و تصرف بسیاری از شهرهای کُردی نزدیک مرز، از جمله کوبانی، بود، چنین سیاستی بە اشغال این سرزمین توسط ترکیە منجر گردید.

وجە دیگر چنین سیاستی، تلاش گسترده برای تغییر بافت جمعیتی منطقه بودە است کە تا بە کنون نیز تداوم یافتە است.

به‌گونه‌ای که ترکیه با اسکان هزاران آواره عمدتاً عرب در روژآوا کە برخی از آنها فسلطینی نیز هستند، عملاً سیاست تعریب این منطقه را، مشابه سیاست‌های رژیم اسد در سوریە و صدام حسین در عراق، دنبال کردە است.

با توجه به این پیشینه، می‌توان سناریویی مشابه را در قبال ایران نیز متصور شد. بخش قابل توجهی از مرز ایران و ترکیه را شهرها و روستاهای کُرد با عمق ٣٥ کیلومتر و اندکی بیشتر در حاشیە نوار مرزی تشکیل می‌دهند و ایجاد منطقه حائل و ورود نیروهای ترکیه به خاک ایران، که هنوز عمق آن مشخص نشده است، می‌تواند یادآور همان سیاست‌هایی باشد که پیش‌تر در روژاوا اجرا شد.

توجە بە این نکتە از این رو حایز اهمیت است کە ساکنان نوار مرزی ایران با ترکیە در آدربایجان غربی، همگی مناطق کردستان بودە و ز سوی دیگر با توجە با سیاستهای دو دهە اخیر ترکیە و جمهوری آذربایجان در این استان کە متشکل از کرد و آذری است، گونەای از پان ترکیسم در حال تاثیر گذاری بر همزیستی کرد و ترک بودە است.

بنابە پیگیری یک دکترین ملی گرایانە، ترکیه همواره سیاست‌هایش را نه تنها در راستای کنترل کُردهای درون مرزهای خود بلکه علیه کُردها در سایر بخش های دیگر کردستان و از جمله کردستان ایران متمرکز کردە است.

از همین‌رو، پیامدهای اتخاد سیاست ایجاد یک منطقە حائل در کردستان ایران ، حتی می‌تواند به‌مراتب سنگین‌تر باشد؛ چرا که نه‌تنها به نوعی توجیه تجاوز به فضای سرزمینی ایران و کردستان منجر می‌شود، بلکه می‌تواند زمینه ای برای حملات نظامی به تمامی  شهرهای کُرد ایران به بهانه جنگ با نیروهای طرفدار پ ک ک و همچنین زمینه‌ساز تنش و اختلاف میان ساکنان کُرد و آذری در این مناطق گردد.