قاچاق سوخت در خراسان جنوبی: فراتر از کلیشه‌ها و چالش‌های ساختاری

قاچاق سوخت در مناطق مرزی استان خراسان جنوبی هم از نظر حجم و هم در تبعات اجتماعی و اقتصادی آن به پدیده‌ای پیچیده و پرهزینه تبدیل شده است. در حالی که در ذهنیت عمومی این پدیده بیشتر با نام بلوچستان پیوند خورده است، آمارهای رسمی نشان می‌دهد چنین مشکلی فقط محدود به آن استان نبودە و خراسان جنوبی نیز به یکی از کانون‌های اصلی قاچاق سوخت در ایران تبدیل شده است.

بر اساس گزارش شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، در دو ماه ابتدایی سال ۱۴۰۲ بیش از ۸۰۰ هزار لیتر سوخت قاچاق در خراسان جنوبی کشف و تحویل شدە است که نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن ۲۷۰ درصد افزایش داشته است.

این جهش آماری نشان می‌دهد قاچاق سوخت در استان نه رخدادی پراکنده، بلکه روندی سازمان‌یافته و گسترده است.

رئیس پلیس امنیت اقتصادی استان نیز اعلام کرده است که در همین مدت ۳۶۷ خودرو شوتی [خودروهای سبک و پرسرعتی که معمولا برای جابه‌جایی محموله‌های قاچاق استفاده می‌شوند] توقیف شده‌اند.

بسیاری از این خودروها فاقد پلاک یا دارای پلاک مخدوش بوده‌اند و با سرعت غیرمجاز در جاده‌ها تردد می‌کردند. به گفته مقام‌های انتظامی، حضور آن‌ها به یکی از عوامل اصلی ناامنی جاده‌ای در منطقه تبدیل شده است.

یکی از دلایل اصلی گسترش این پدیده، اختلاف شدید قیمت سوخت میان ایران و کشورهای همسایه است. در ایران قیمت بنزین و گازوئیل به دلیل یارانه‌های سنگین بسیار پایین است، در حالی که در افغانستان، پاکستان و عراق قیمت‌ها چندین برابر بیشتر است. همین تفاوت، قاچاق سوخت را به تجارتی پرمنفعت تبدیل کرده است.

تحریم‌های بین‌المللی، بیکاری گسترده در مناطق مرزی و فقر ساختاری هم بر شدت این پدیده افزوده‌اند. کارشناسان می‌گویند تا زمانی که این عوامل بنیادی اصلاح نشوند، برخوردهای انتظامی به‌تنهایی نمی‌تواند قاچاق سوخت را مهار کند.

پیامدها؛ از تصادفات تا از دست رفتن سرمایه ملی

قاچاق سوخت فقط یک مساله اقتصادی نیست. بنا بر آمار رسمی، خودروهای شوتی در سال گذشته عامل ۹۱ فقره تصادف در استان بوده‌اند که به کشته شدن ۶۸ نفر و زخمی شدن ۱۰۸ نفر انجامیدە است. بسیاری از این تصادف‌ها در جریان تعقیب‌وگریز با پلیس یا به دلیل سرعت غیرمجاز رخ داده است.

از سوی دیگر، بخش بزرگی از یارانه‌های سنگین سوخت عملاً نصیب شبکه‌های قاچاق می‌شود. برآوردها نشان می‌دهد ایران سالانه میلیاردها دلار از منابع ملی خود را در این چرخه از دست می‌دهد، بدون آن که سودی نصیب شهروندان شود.

قاچاق فقط در بلوچستان نیست؛ یک معضل ملی

در افکار عمومی، قاچاق سوخت بیشتر با نام سیستان و بلوچستان گره خورده است. اما واقعیت این است که خراسان جنوبی نیز به یکی از محورهای اصلی این تجارت غیرقانونی تبدیل شده است.

کشف صدها هزار لیتر سوخت قاچاق در مدت کوتاه، نشان می‌دهد این پدیده محدود به یک اتنیک یا منطقه خاص نیست.

این کلیشه که بلوچ‌ها را عامل اصلی قاچاق معرفی می‌کند، بخشی از واقعیت را پنهان می‌سازد. قاچاق سوخت پدیده‌ای ساختاری است که ریشه در سیاست‌های انرژی، تفاوت قیمت‌ها و فقر اقتصادی دارد. ساده‌سازی موضوع و نسبت دادن آن به یک گروه قومی نه تنها منصفانه نیست، بلکه مانع یافتن راه‌حل‌های واقعی و پایدار می‌شود.

قاچاق سوخت در ایران تنها به خودروهای سبک محدود نیست. گزارش‌های بین‌المللی از استفاده از تانکرهای دریایی، انتقال کشتی به کشتی و ثبت تحت پرچم کشورهای ثالث برای جابه‌جایی سوخت خبر می‌دهند.

در سال گذشته، یک نفتکش خارجی در خلیج عمان با دو میلیون لیتر سوخت قاچاق توقیف شد. منابع مجلس ایران هم اذعان کرده‌اند که روزانه حدود ۲۰ میلیون لیتر سوخت از این کشور قاچاق می‌شود؛ رقمی که معادل میلیاردها دلار در سال است.

نگاه امنیتی یا ساختاری؟

در بسیاری از موارد، برخورد با قاچاق سوخت در سطح پلیسی و امنیتی باقی مانده است. توقیف خودروها،

.پلمب جایگاه‌های متخلف و مسدود کردن کارت‌های سوخت بخشی از این اقدامات است. تنها در سال گذشته بیش از ۵۰۰ کارت سوخت در خراسان جنوبی توقیف شد و صدها پرونده به دستگاه قضایی ارجاع داده شد.

با این حال، بسیاری از کارشناسان تاکید می‌کنند که قاچاق سوخت صرفا یک مساله امنیتی نیست. برخی گزارش‌ها حتی از دخالت شبکه‌های سازمان‌یافته و استفاده از ظرفیت‌های نهادی در این تجارت غیرقانونی حکایت دارند.

به باور آنان، مقابله موثر با قاچاق نیازمند اصلاحات اقتصادی، شفافیت نهادی و سیاست‌گذاری منسجم در سطح منطقه‌ای است.

راهکارهای پیش رو

در مناطق مرزی استان خراسان جنوبی، مقام‌های محلی و ملی از مجموعه‌ای از برنامه‌ها برای کاهش انگیزه قاچاق سخن می‌گویند.

استفاده از سامانه‌های نظارتی در جایگاه‌ها، کنترل دقیق‌تر کارت‌های سوخت و بازنگری در شیوه تخصیص یارانه‌ها بخشی از این سیاست‌هاست. در کنار آن، تأکید می‌شود که بدون ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار برای مرزنشینان و کاهش فقر ساختاری، چرخه قاچاق همچنان ادامه خواهد داشت.

برخی ناظران بر این باورند که اگر نگاه به چنین موضوعی صرفا امنیتی بماند، نه تنها مشکلی حل نمی‌شود بلکه هزینه‌های انسانی و اجتماعی بیشتری هم تحمیل خواهد شد.

به اعتقاد آنان، تنها با اصلاح سیاست‌های انرژی، همکاری منطقه‌ای و ایجاد معیشت جایگزین می‌توان امید داشت که این پدیده به تدریج از حاشیه‌های ایران رخت بربندد.

قاچاق سوخت در خراسان جنوبی نمونه‌ای روشن از یک معضل سراسری است که نه با برخورد مقطعی امنیتی، بلکه با اصلاحات ساختاری قابل مهار است. محدود کردن آن به یک استان یا یک گروه اتنیکی تحریف واقعیت است.

این معضل ریشه در سیاست‌های اقتصادی، یارانه‌ای و شرایط سخت معیشتی مرزنشینان دارد. تا زمانی که این مسائل بنیادین اصلاح نشود، قاچاق سوخت همچنان ادامه خواهد یافت؛ چه در بلوچستان، چه در خراسان جنوبی و چه در دیگر نقاط مرزی ایران