Search this site

پس از آغاز درگیری میان اسرائیل و جمهوری اسلامی ایران، گزارش‌هایی از مهاجرت گسترده شهروندان از تهران و کرج منتشر شده است. همزمان کمبود مواد غذایی، شیر خشک، صف‌های طولانی در پمپ‌بنزین‌ها و فروشگاه‌ها نیز خبرساز شده است. بلوچستان به‌عنوان یکی از محروم‌ترین مناطق ایران، این روزها چه وضعیتی دارد؟ حبیب‌الله بلوچ، کارشناس مسائل بلوچستان در گفت‌وگوی اختصاصی با آرنا نیوز به این پرسش پاسخ می‌دهد.

با حمله مستقیم آمریکا به تأسیسات اتمی ایران در ۲۲ ژوئن، چین به‌عنوان یکی از بازیگران کلیدی منطقه با نگاهی اقتصادی و ژئواستراتژیک، نگرانی عمیق خود را از تشدید بی‌ثباتی در خاورمیانه پنهان نکرده است. تهدید علیه طرح «یک کمربند، یک جاده» و زیرساخت‌های انرژی ایران، نه‌تنها امنیت انرژی چین را نشانه می‌گیرد، بلکه آینده تجارت جهانی و رشد اقتصادی پکن را نیز در معرض آسیب قرار می‌دهد. با آغاز جنگ مستقیم ایران و اسرائیل و دخالت مستقیم آمریکا در حمله به تاسیسات مهم اتمی ایران، یکی از بازیگران اصلی که تحولات منطقه را به منظور دستیابی و حفظ منافع ملی خود دنبال می‌کند، جمهوری خلق چین است. برخلاف آمریکا که متحد استراتژیک اسرائیل محسوب می‌شود یا روسیه که مناسبات پیچیده و سیالی با هر دو طرف دارد، چین موضعی چندلایه، محتاطانه و کاملاً مبتنی بر منافع اقتصادی و ژئواستراتژیک بلندمدت اتخاذ کرده است؛ زیرا اولویت چین ثبات توسعه مسیرهای تجاری می باشد. از همین رو، در رابطە با تنشهای اخیر در خاورمیانە، یکی از مهم‌ترین دلایل نگرانی چین، تهدید علیه کلان پروژه‌ «یک کمربند، یک جاده (BRI) » است. ایران، با موقعیت جغرافیایی ویژه‌اش در مرکز منطقه، یکی از مهم‌ترین نقاط ترانزیتی در این طرح چین به شمار می‌رود. درواقع سه کریدور کلیدی که چین به آن وابسته است و جنگ می‌تواند آن‌ها را تحت‌تأثیر قرار دهد کریدور چین- آسیای مرکزی- ایران- ترکیه- اروپا است که بخشی از مسیر زمینی آن ایران از ایران گذر کردە و نقش پل حیاتی دارد، دوم کریدور هند- خلیج فارس- ایران- آسیای میانه است که  بی‌ثباتی در ایران، این حلقه‌ اتصال شرقی-غربی را  تضعیف کرده است و سوم کریدور انرژی ایران- چین است، زیرا چین بزرگ‌ترین واردکننده نفت از ایران بوده و هر گونە تهدیدی علیه زیرساخت‌های نفتی و بنادر ایران، مستقیماً امنیت انرژی چین را هدف قرار می‌دهد. در همین راستا است کە چین به‌عنوان بزرگ‌ترین واردکننده انرژی در جهان، به امنیت خلیج فارس وابسته است. درگیری نظامی ایران و اسرائیل، به‌ویژهبا حمله‌ی امروز آمریکا، اگر به جنگی ادامه‌دار منطقه‌ای تبدیل شود ویا مسیرهای نفت‌کش‌ها در تنگه هرمز ناامن شود، بر قیمت جهانی نفت و زنجیره تأمین انرژی جهانی تأثیر مستقیم خواهد گذاشت. از این رو، چین با افزایش بی‌ثباتی در خاورمیانه مخالف است، زیرا بازارهای صادراتی خود در اروپا و آسیا را از دست می‌دهد و با افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، زنجیره تولیدش آسیب می‌بیند و درنهایت فشار بر یوآنچینی و نرخ رشد اقتصادی‌اش بیشتر می‌شود. در این راستا نگاه دیپلماتیک چین مبتنی بر بی‌طرفی هوشمندانه و تلاش برای میانجی‌گری است، این کشور برخلاف صراحت آمریکا موضع جانبدارانه اتخاذ نکرده و تلاش دارد خود را به‌عنوان یک میانجی بی‌طرف و موازنه‌گر جهانی جدید مطرح کند. تجربه اخیر چین در تسهیل عادی‌سازی روابط ایران و عربستان به‌عنوان نقطه قوتی برای ایفای همین نقش دیده می‌شود. پکن مایل نیست از هیچ یک از طرفین جنگ حمایت مستقیم نماید، اما آشکارا جنگ را به زیان منافعش می‌داند. در بیانیه‌ی رسمی وزارت خارجه چین که در روزهای اول جنگ ایران و اسرائیل منتشر شد، تأکید شده است که چین خواهان خویشتنداری همه طرف‌ها و حل‌وفصل از طریق گفت‌وگو است. این موضع ولو در ظاهر هم‌راستا با سیاست کلان پکن برای تضعیف نفوذ آمریکا در منطقه و ساختن تصویریک قدرت صلح‌طلب جهانی است. چین طی سال‌های اخیر، با انعقاد قراردادهایی بلندمدت مانند توافق ۲۵ ساله ایران و چین تلاش کرده است جای پای اقتصادی در ایران تثبیت کند. اگرچه جزئیات این توافق به‌طور کامل منتشر نشده است، اما دربرگیرنده همکاری‌های زیرساختی، انرژی، حمل‌ونقل و فناوری است. اکنون جنگ مستقیم در ایران امنیت سرمایه‌گذاری‌های چینی را به خطر انداخته است و موجب عقب‌نشینی شرکت‌های چینی از پروژه‌های عمرانی و نفتی در ایران شده است و همکاری شرکت‌های بیمه و حمل‌ونقل را در رابطه با ادامه کار با ایران را به حالت تعلیق درآورده است. به عبارت دیگر موضع چین در قبال جنگ ایران و اسرائیل، ریشه در ملاحظات چندوجهی دارد، از یک‌سو چین به ایران به‌عنوان شریک انرژی و بخشی از کریدور «راه ابریشم جدید» نیاز دارد؛ از سوی دیگر با اسرائیل در حوزه فناوری و اقتصاد همکاری‌های عمیق و حتی بیشتر از ایران دارد. در این میان،دغدغه‌ی چین بی‌ثباتی در منطقه و لطمه به نظم تجاری جهانی است. درنتیجه، چین تلاش می‌کند با استفاده از دیپلماسی فعال و ابزارهای اقتصادی، از گسترش درگیری جلوگیری کرده و جایگاه خود را به‌عنوان قدرتی نظم‌بخش و ضدجنگ تثبیت کند. اما در صورت گستردەدن جنگ، و اختلال امنیت در مسیر کریدورها و مسیرهای نفتی، پکن نیز ناگزیر خواهد بود سیاست‌های خود را تغییر دادە و شاید حتی ناخواسته در کشمکش‌های ژئوپلیتیکی بزرگ‌تری درگیر شود. همانطور که اشاره شد یکی از چالش‌های پیچیده چین در این بحران، مدیریت روابط هم‌زمان با ایران و اسرائیل است. پکن با اسرائیل روابط اقتصادی پیشرفته‌ای در حوزه فناوری، زیرساخت، و نوآوری‌های هوش مصنوعی دارد. بسیاری از شرکت‌های چینی در پروژه‌های توسعه‌ای اسرائیل، از جمله مشارکت چین در ساخت بنادر حیفا و اشدود و همکاری دانشگاهی در حوزه‌های پزشکی و فنی و نیز سرمایه‌گذاری در استارت‌آپ‌های اسرائیلی سرمایه‌گذاری کرده‌اند. درعین حال، ایران یکی از متحدان ژئوپلیتیکی مهم چین در غرب آسیاست. ایران نقاط عبوری کلیدی در پروژه‌های کمربند اقتصادی راه ابریشم جدید است و همچنین به‌دلیل دشمنی صریح با آمریکا، برای چین به‌عنوان وزنه تعادلی در برابر واشنگتن عمل می‌کند. چین ناگزیر است میان دو شریک کلیدی خود تعادل برقرار کند، موضعی بسیار شکننده که با گسترش جنگ به سختی قابل حفظ خواهد بود. چین به‌درستی می‌داند که هرگونه درگیری نظامی بزرگ در خاورمیانه ممکن است بهانه‌ای برای بازگشت گسترده و قدرتمندتر آمریکا به منطقه باشد؛ چیزی که مغایر با اهداف راهبردی پکن است. در سال‌های اخیر، چین با دیپلماسی اقتصادی سعی کرده است خلأ خروج تدریجی آمریکا از خاورمیانه را پر کند. اما جنگ ایران و اسرائیل می‌تواند دوباره پای ناتو، نیروهای آمریکایی و متحدان غربی را به منطقه باز کند که چنین تحولاتی باعث رقابتی ناخواسته میان چین و آمریکا در قلب ژئوپلیتیک انرژی جهان خواهد شد، چیزی که چین آن را تهدیدی بلندمدت برای امنیت تجاری خود می‌داند. بنابراین چین در صورت طولانی شدن جنگ ممکن است فشار دیپلماتیک بیشتری از طریق نهادهای بین‌المللی مانند شورای امنیت سازمان ملل وارد کردە و یا با عربستان، امارات و دیگر بازیگران منطقه‌ای همکاریهای جدیدی را برای میانجی‌گری شکل دادە و در حوزه رسانه و تبلیغات جهانی، تصویر خود را به‌عنوان حافظ صلح جهانی تثبیت کند. میتوان تصور کرد کە حتی برای تضمین امنیت انرژی، راه‌های جایگزین واردات نفت را در دستور کار قرار دهد؛ مثلا اکنون که روسیه درگیر جنگ با اوکراین است تنها گزینه‌ی مانده آسیای میانه است. چین نمی‌خواهد این جنگ به یک جنگ منطقه‌ای گسترده تبدیل شود. زیرا امنیت انرژی، ثبات اقتصادی و پیشبرد کریدورهای تجاری‌اش در معرض تهدید است. اگرچه موضع رسمی چین باتوجه به یکه‌تازی‌های آمریکا «بی‌طرفی فعال» است، اما منافع پکن ایجاب می‌کند که در پشت پرده تلاش‌هایی برای مهار بحران، کاهش تنش‌ها و حفظ مسیرهای تجاری انجام دهد. چین نه فقط ناظر بحران، بلکه یکی از متضرران بالقوه اصلی در صورت گسترش و ادامه‌ی این درگیری‌هاست و به همین دلیل، نگران آینده جنگ ایران و اسرائیل است، زیرا موقعیت چین در این بحران، برخلاف بازیگران غربی، ناشی از ملاحظات ایدئولوژیک یا نظامی نیست، بلکه ریشه در سه محور اصلی منافع راهبردی تأمین پایدار انرژی از مسیرهای باثبات در خلیج و ایران، پیشبرد پروژه‌های بلندمدت راه ابریشم جدید و جلوگیری از بازگشت سلطه ژئوپلیتیکی آمریکا به قلب خاورمیانه است که در تعارض با نظم چندقطبی مطلوب پکن است. از این رو، جنگی که نظم منطقه‌ای را تهدید می‌کند، مستقیماً برنامه‌های چین را با خطر مواجه می‌سازد. بی‌ثباتی در ایران و ناتوانی در تضمین تداوم پروژه‌های انرژی و ترانزیتی، موقعیت جهانی چین را به‌عنوان بازیگر اقتصادی و ژئوپلیتیک رو به صعود، تضعیف می‌کند. چین برخلاف روسیه، به‌دنبال مدیریت بحران از طریق نفوذ نرم و دیپلماسی اقتصادی است؛ اما اگر این ابزارها در برابر دامنه‌دارشدن جنگ ناکارآمد شوند، پکن ناگزیر وارد سطح بالاتری از بازی موازنه‌گرایانه خواهد شد. بنابراین، چین به‌عنوان قدرتی در حال تثبیت جایگاه جهانی، با این بحران به‌مثابه آزمون بزرگی در مسیر تبدیل‌شدن به «کارگزار ثبات بین‌المللی» روبه‌رو است. این بحران نه‌فقط ثبات منطقه‌ای، بلکه اعتبار سیاست خارجی چین در نظام نوظهور جهانی را نیز به چالش کشیده است.

در حالی که تلاش‌های دیپلماتیک کشورهای منطقه برای مهار بحران ایران و اسرائیل ادامه دارد، حمله مستقیم آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران در فردو، نطنز و اصفهان در ۲۲ ژوئن، معادلات سیاسی و امنیتی منطقه را به شکل جدی تغییر دادە است. واکنش فوری مسکو و هشدارهای صریح مقام‌های روسیه درباره احتمال آغاز جنگ جهانی سوم، نشان‌دهنده نگرانی عمیق قدرت‌های جهانی از گسترش بحران و پیامدهای فاجعه‌بار آن برای امنیت انرژی و ثبات بین‌المللی است. حدود ده روز از درگیری ایران و اسرائیل می‌گذرد و با وجود تلاش کشورهای متنفع و متضرر منطقه‌ای از جنگ، برای مذاکره و پایان این جنگ روز ٢٢ ژوئن حمله‌ی مستقیم آمریکا به تاسیسات مهم اتمی ایران در فردو قم و نطنز و اصفهان معادلات صلح را به مسیر پیچیده‌تری سوق داد. در این بارە رسانه‌ها و مقام‌های رسمی روسیه از همان لحظات اولیه حمله‌ی مستقیم آمریکا به قلب تاسیسات اتمی ایران این اقدام را تشدید خطرناک تنشها توصیف کردند. دیمیتری مدودف، معاون رئیس شورای امنیت روسیه، حملات آمریکا را «شروع جنگ جدید» و این عملیات را آغازگر یک جنگ جدید و علتی برای تشدید تنش‌های جهانی دانستر و هشدار دادە است با این اوصاف «جنگ جهانی سوم» تشدید می‌یابد. همچنین، لئونید اسلوتسکی تأکید کرد این اقدام هیچ توجیه نظامی نداشتە و می‌تواند عواقب فاجعه‌باری به‌دنبال داشته باشد. این مواضع صریح، نشانه‌ای از نگرانی کرملین از گسترش بحران به سمت جنگ فرامرزی است. سرگئی ریابکوف، معاون وزیر خارجه روسیە نیز در این بارە گفت که ضربه زدن به تأسیسات هسته‌ای ایران عواقب فاجعه‌باری به دنبال خواهد داشت و روسیه آمادگی خود را برای میانجی‌گری اعلام می‌کند. روسیه که اکنون در جبهه‌ی دیگری درگیر جنگ با اوکراین به‌عنوان نماینده ناتوست، آشکارا این عملیات نظامی آمریکا را محکوم کرده و خود را در جایگاهی قرارد داده است که تداوم بحران را عامل تهدید امنیت خاورمیانه و حتی تهدید امنیت انرژی جهانی می‌داند. اتخاذ چنین رویکردی ناشی از بە خطر افتادن منافع راهبردی روسیه از کریدورها و مسیرهای تجارت با ایران است. برای نمونە، کریدور ترابری شمال‑جنوب (INSTC) که مسکو میلیاردها دلار برای راه‌اندازی این مسیر سرمایه‌گذاری نمودە است تا محور تبادل کالا بین ایران، دریای خزر و روسیه را شکل دهد و وابستگی به مسیرهای غربی را کاهش دهد هم اکنون در معرض تهدید قرار دارد؛ زیرا این مسیر، تضمین‌کننده انتقال کالا به آسیای مرکزی، جنوب و جنوب‌شرق آسیا و حتی هند است. کریدور بعدی، کریدور چابهار‑بندرعباس‑روسیه است، مسیر ریلی از بندر چابهار یا عباس به سمت شمال ایران و اتصال به شبکه ریلی روسیه، بخش مهمی از سرمایه‌گذاری مشترک ایران و روسیه میلیاردها دلار برای زیرساخت‌ها بود که قرار بود تا سال ٢٠٢٨ کامل شود و به‌عنوان رقیبی قدرتمند برای مسیر کانال سوئز به‌حساب آید. برای روسیه، این کریدورها راهی برای دور زدن تحریم‌ها و کاهش وابستگی به مسیرهای غربی بود و قرار بود ایران نیز به نقطه‌ اتصالی برای تجارت اوراسیا تبدیل شود و روسیه هم با توجه به منافع اقتصادیش شریکی محوری برای تهران باقی بماند. درگیری تمام عیار روسیه با اوکراین و قرار گرفتن در معرض تنشهای میان آمریکا- سرائیل با ایران، از یک سو این کشور را متضرر کردە و از سوی دیگر توان روسیە را برای تحمل و مدیریت بحران کاهش می هد، زیرا خطر چندجبهه‌ای شدن فشارها وجود داشتە و حضور جنگ هم‌زمان در دو منطقه مهم، منابع رو به اتمام روسیه را بیش از پیش مستهلک کردە و امکان تمرکز بر اوکراین را کاهش می‌دهد. از سوی دیگر درگیری ایران-آمریکا می‌تواند به اختلال در صادرات فنّاوری نظامی ایران به روسیه مانند سامانه‌های پهپادی که در اوکراین به‌کار گرفته شدند، بینجامد. از منظری دیگر، بی‌ثباتی در ایران می‌تواند منجر به توقف پروژه‌های کلان ریلی شدە و بخش خصوصی روسیه را تهدید نماید. به همین دلیل مسکو برخلاف غرب، صراحتاً از میانجی‌گری سخن گفتە و اعلام کرده است که آماده است از طریق شورای امنیت یا مسیرهای دوجانبه، «مذاکرات معقول» برای کاهش تنش‌ها را تسهیل کند. این تلاش روسیە هم‌راستا با تصویرسازی روسیه به‌عنوان بازیگری مسئول و ثبات‌ساز جهانی است که می‌خواهد جایگاه نظم‌ساز جدید را تقویت کند. از منظر روسیه تشدید جنگ ایران و اسرائیل و دخالت مستقیم آمریکا،یک تهدید چندجانبه محسوب می‌شود، درحالی که جنگ این کشور در جبهه اوکراین ادامه دارد. از همین رو، مسکو با ترکیبی از هشدار سیاسی، دیپلماسی فعال و میانجی‌گری رسمی سعی دارد امنیت کریدورها و سرمایه‌گذاری‌ها را تامین کند و اجازه ندهد تمرکز جهانی دوباره به نبرد منطقه‌ای بزرگ معطوف شود و اینکه خود را در جایگاه نظم‌ساز چندقطبی تثبیت نماید. اما اگر جنگ کنترل‌نشده ادامه یابد، مسکو نه‌فقط مسیرهای اقتصادی مهم خود را از دست می‌دهد، بلکه در میان دو بحران جهانی یعنی اوکراین و خاورمیانه گیر می‌کند. لذا روسیه با احتیاط بیشتری وارد زمین بازی آمریکا می‌شود. از یک‌سو، منافعش را در ایران دنبال می‌کند، از سوی دیگر، با پیگیری دیپلماسی، تلاش می کند تا تنشها بیش از این گسترش نیابند. می‌توان گفت برای روسیه این بحران یک آزمون بزرگ برای حفظ قدرت نرم و اقتصادی در دوره‌ی چندقطبیِ نزاع‌محورِ جهانی است. پس سیاستش را حول محور تطبیق‌پذیری و مدیریت بحران‌محور می‌چرخاند و نمی‌خواهد پای ایران از زانو قطع شود؛ اما اگر مسیرهایا تأسیسات ایرانی تخریب شود یا آمریکا با اصرار در طبل آتش جنگ بدمد، کرملین منافع راهبردی، اقتصادی و امنیتی خود را در خطر می‌بیند و واکنش خود را با میانجی‌گری و فشار دیپلماتیک تشدید خواهد کرد. مسکو به‌طور بی‌سابقه در موقعیتی پیچیده و مخاطره‌آمیز قرار دارد که میان منافع ژئوپلیتیک، مسیرهای راهبردی اقتصادی و الزامات هم‌زمان جنگ اوکراین گرفتار شده است.از همین رو روسیه خواهان بقای رژیم ایرانی -ولو ضعیف- بودە و از سوی دیگر، بە دلیل نگاە راهبردی، خواهان عدم حفظ جایگاە خود نە تنها در ایرانم بلکە خاورمیانە است. زیرا تشدید بحران در ایران، به‌ویژه در صورت ادامه‌ی حمله‌ی آمریکا و اسرائیل یا سقوط نظام ایران، امنیت و منافع این کشور را تهدید می‌کند. می‌توان گفت روسیه نگران فروپاشی امنیتی است که منجر به قطع مسیرهای تجاری، ناپایداری در مرزهای جنوبی‌اش و کاهش نفوذ در منطقه شود. افزون بر این، روسیه به‌دلیل درگیری با اوکراین و تحریم‌های اقتصادی شدید، قادر نیست در جنگی دیگر وارد و بە ماجراجویی دست بزند. بنابراین سعی دارد با استفاده از ابزار دیپلماتیک، نقش یک میانجی‌گر فعال را ایفا کند، تا هم وجهه بین‌المللی خود را ارتقا دهد و هم از بی‌ثباتی بیشتر که منافعش را به خطر می‌اندازد، جلوگیری کند.

پس از حمله آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران، از نگاه روزنامه لوموند، کشورهای اروپایی در بدترین وضعیت دیپلماتیک ممکن قرار گرفته‌اند: بدون نفوذ، بدون گزینه و تقریباً بی‌اعتبار. کشورهای تروئیکا (فرانسه، آلمان و بریتانیا) که زمانی نقشی پیشگام در توافق هسته‌ای داشتند، اکنون به تماشاگرانی تبدیل شده‌اند که دیگر نقشی در تحولات ندارند چند روز پیش از حمله، دونالد ترامپ ظاهراً فرصتی دو هفته‌ای برای تلاش‌های دیپلماتیک فراهم کرد؛ فرصتی که به دیداری در ژنو بین نمایندگان اروپایی و سید عباس عراقچی وزیر خارجه ایران منجر شد. اما این تلاش بی‌نتیجه ماند. ترامپ با لحنی تحقیرآمیز گفت: نه، آن‌ها [اروپایی‌ها] کمکی نکردند.. ایران نمی‌خواهد با اروپا حرف بزند، آن‌ها می‌خواهند با ما حرف بزنند. اروپایی‌ها ناگزیر شدند از مواضع آمریکا پیروی کنند؛ مواضعی که خواستار تسلیم کامل ایران است، از جمله توقف همه فعالیت‌های غنی‌سازی اورانیوم و پایان برنامه موشکی این کشور. این در حالی است که اروپا سال‌ها تلاش کرده بود راه‌حلی دیپلماتیک برای حفظ برجام بیابد. اما اکنون خود را در وضعیتی می‌بیند که این توافق رسماً از بین رفته و دیگر ابزار مؤثری برای تأثیرگذاری بر روند تحولات در اختیار ندارد. فرانسه که از مدت‌ها پیش درباره تهدیدات برنامه موشکی ایران هشدار می‌داد، اکنون با واقعیتی مواجه است که از کنترلش خارج شده است. همچنین، حمایت صدراعظم آلمان، فریدریش مرتس، از حمله اسرائیل به ایران، نشان‌دهنده نوعی هم‌راستایی پنهان برخی رهبران اروپایی با این مسیر بود. مرتس در حاشیه نشست گروه جی‌۷ ارتش و دولت اسرائیل را برای «انجام کارهای کثیف» در ایران تحسین کرد. از سال ۲۰۱۹، اروپا بارها تلاش کرد ایران را به چارچوب برجام بازگرداند. حتی دولت بایدن هم در این مسیر همکاری داشت، اما در نهایت عقب‌نشینی کرد؛ چرا که تهران حاضر نبود شروط غرب را بپذیرد و بی‌اعتمادی متقابل ناشی از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ همچنان ادامه داشت. در این میان، گزارش‌های نگران‌کننده آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از افزایش سطح غنی‌سازی اورانیوم تا ۲۰ و ۶۰ درصد، انباشت مواد شکافت‌پذیر، حذف دوربین‌های نظارتی از سایت‌ها و نبود شفافیت از سوی ایران، نگرانی‌های اروپا را افزایش داده بود. اکنون اروپا با چشم‌اندازی تاریک روبه‌روست: بدون نقشی جدی در تصمیم‌گیری‌ها، در معرض پیامدهای احتمالی یک جنگ گسترده منطقه‌ای، و در دل ائتلافی ازهم‌گسیخته. آنچه زمانی «تلاش برای نجات دیپلماسی» نامیده می‌شد، امروز به بحرانی تمام‌عیار برای مشروعیت سیاست خارجی اروپا تبدیل شده است.

گزارش نیویورک‌تایمز به نقل از سه مقام آگاه ایرانی فاش می‌کند که رهبر جمهوری اسلامی ایران در پی نگرانی از نفوذ اسرائیل و تهدیدهای ترور، تنها از طریق یک واسطه مورد اعتماد با فرماندهان ارتباط دارد؛ او همچنین سه روحانی را به‌عنوان جانشینان احتمالی به مجلس خبرگان معرفی کرده است. بنا به گزارش نیویورک‌تایمز در روز یک‌شنبه ٢٢ ژوئن، سیدعلی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، به‌دلیل نگرانی‌های فزاینده از ترور خود، تمامی ارتباطات الکترونیکی خود را متوقف و اکنون تنها از طریق یک «نماینده مورد اعتماد» با فرماندهان نظامی و امنیتی در ارتباط است. این روزنامه آمریکایی به نقل از سه مقام بلندپایه ایرانی که از جزئیات طرح‌های اضطراری جنگی آگاهی دارند، می‌نویسد: ترس از نفوذ عوامل اسرائیل به درون ساختارهای امنیتی ایران چنان شدت گرفته که حتی آیت‌الله خامنه‌ای را نیز نگران کرده است. در همین راستا، رسانه‌های نزدیک به دولت ایران به مردم هشدار داده‌اند که نسبت به استفاده از تلفن‌های همراه با احتیاط بیشتری عمل کنند. آن‌ها تأکید کرده‌اند که اسرائیل از قابلیت ردیابی موبایل‌ها برای شناسایی و ترور چهره‌های کلیدی، به‌ویژه دانشمندان هسته‌ای، بهره می‌برد. گزارش نیویورک‌تایمز، بە نقل از اورشلیم پست می‌افزاید که این تدابیر امنیتی جدید، همزمان با افزایش تنش‌ها و حملات اخیر اسرائیل علیه تأسیسات هسته‌ای ایران و حمایت ایالات متحده در دوران ریاست جمهوری دونالد ترامپ از این اقدامات، شدت گرفته است. در بخشی حساس از گزارش، به اطلاعاتی اشاره شده است که نشان می‌دهد رهبر جمهوری اسلامی ایران سه روحانی ارشد را به‌عنوان نامزدهای جانشینی خود به مجلس خبرگان رهبری معرفی کرده است؛ نهادی که مطابق قانون اساسی وظیفه انتخاب رهبر جدید را بر عهده دارد. گفته می‌شود علی خامنه‌ای به خبرگان توصیه نمودە است کە در صورت کشته شدن او، بلافاصله یکی از این سه نفر را انتخاب کنند — فرآیندی که در حالت عادی ممکن است ماه‌ها به طول انجامد. تحلیلگران این اقدام را نشانه‌ای از نگرانی جدی در بالاترین سطوح قدرت جمهوری اسلامی نسبت به تحولات آتی و تلاشی برای اطمینان از انتقال قدرت در صورت بروز بحران می‌دانند.

بنا به گزارش روزنامه بریتانیایی گاردین، ایران پس از حمله ایالات متحده به سه سایت هسته‌ای در خاک خود، در تلاش برای انتخاب راهی برای پاسخ‌دهی است، اما با گزینه‌هایی محدود و مخاطراتی فزاینده روبه‌روست. این روزنامه می‌نویسد که اگرچه مقامات ایرانی تهدید کرده‌اند که کشتی‌ها و پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه را هدف قرار خواهند داد، اما بخش زیادی از توان بازدارنده جمهوری اسلامی در روزهای گذشته به واسطه حملات اسرائیل تضعیف شده است. بر اساس تحلیل جولیان بورگر، خبرنگار ارشد گاردین ، حملات اسرائیل تاکنون عمدتاً روی موشک‌های بالستیک دوربرد ایران متمرکز بوده است. هرچند زرادخانه‌ای از پهپادها و موشک‌های کوتاه‌برد همچنان در اختیار تهران باقی مانده است، اما ایالات متحده نیز در پاسخ، سامانه‌های دفاعی خود را تقویت و حضور دریایی‌اش در منطقه را پراکنده کرده است تا هدفی دشوار برای حملات احتمالی ایران باشد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نیز در واکنش به تهدیدات تهران هشدار داده است که هرگونه تلاش ایران برای تلافی، ممکن است به مداخله‌ای گسترده‌تر از سوی ایالات متحده در جنگ اسرائیل منجر شود. گاردین می‌نویسد که ترامپ حتی به‌طور خاص علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی را به‌عنوان یکی از اهداف احتمالی بمباران آمریکا معرفی کرده است. گاردین در ادامه با اشاره به تضعیف نیروهای نیابتی ایران در منطقه، از حزب‌الله لبنان به‌عنوان یکی از بازوان اصلی «محور مقاومت» یاد می‌کند که زرادخانه موشکی آن سال گذشته در حملات اسرائیل تا حد زیادی نابود شده است. اسرائیل اخیراً نیز یک انبار مهمات را در جنوب بیروت هدف قرار داده است. از سوی دیگر، در عراق، گروه شبه‌نظامی کتائب حزب‌الله، از متحدان نزدیک تهران، تهدید کرده است که پایگاه‌های آمریکا در منطقه را به «شکارگاه اردک‌ها» تبدیل خواهد کرد. با این حال، گاردین یادآور می‌شود که چنین تهدیدهایی در برابر آمادگی‌های نظامی آمریکا، که شامل حداقل نوزده پایگاه در خاورمیانه است، ممکن است کارایی گذشته را نداشته باشد. حوثی‌های یمن نیز که اخیراً با آمریکا به آتش‌بس موقت رسیده بودند، هشدار داده‌اند که در صورت ادامه حملات، کشتی‌های آمریکایی در دریای سرخ را هدف قرار خواهند داد. با این حال، گاردین یادآور می‌شود که حملات دریایی حوثی‌ها در گذشته نتایج متغیری داشته‌اند. از دیگر گزینه‌های استراتژیک ایران، تهدید به بستن تنگه هرمز است؛ گلوگاهی حیاتی برای صادرات نفت جهان که روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از آن عبور می‌کند. برخی سیاستمداران تندرو در تهران خواستار بستن تنگه شده‌اند، اقدامی که به نوشته گاردین می‌تواند با افزایش بهای نفت، فشار اقتصادی مستقیم بر دولت ترامپ وارد کند، به‌ویژه با نزدیک‌شدن به انتخابات کنگره در آمریکا. اما گاردین هشدار می‌دهد که چنین اقدامی می‌تواند پیامدهای اقتصادی سنگینی برای خود ایران نیز به‌همراه داشته باشد، چرا که نفت این کشور نیز از همین مسیر صادر می‌شود. افزون بر این، چنین تحرکی ممکن است کشورهای عربی حوزه خلیج فارس را به‌سمت ورود فعال به جنگ سوق دهد؛ کشورهایی که اگرچه از حملات اسرائیل به ایران انتقاد کرده‌اند، اما برای حفاظت از منافع انرژی خود، وارد عمل خواهند شد. در پایان، گاردین اشاره می‌کند که تهران ممکن است مانند موارد پیشین، انتقام را به زمان دیگری موکول کند. سید عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، گفته است که تصمیم ترامپ «عواقب ماندگاری» خواهد داشت، اظهارنظری که می‌تواند نشانه‌ای از واکنش تدریجی، غیرمستقیم و دیرهنگام جمهوری اسلامی باشد.

در آغازین ساعات ٢٢ ژوئن، ایالات متحدە آمریکا با مشارکت مستقیم در جنگ میان اسرائیل و ایران، همزمان تاسیسات هستەای ایران در نظنز، اصفهان و فردو را مورد هدف قرار داد. برآوردهای اولیە حاکی از تخریب کامل این مراکز توسط بمبهای سنگرشکن هستند. اما در این میان، مرکز غنی سازی فردو، حاوی اهمیت ویژەای برای جمهوری اسلامی ایران بود. در شمال شرقی شهر مقدس شیعه‌نشین قم، تأسیسات فردوی ایران - دومین سایت غنی‌سازی اورانیوم جمهوری اسلامی ایران و مستحکم‌ترین آن - قرار داشت. این تاسیسات، برخلاف نیروگاه بزرگ‌تر و شناخته‌شده‌تر نطنز، تأسیسات کوچکتری در اعماق کوه، در عمق ۸۰ تا ۹۰ متری زیر زمین بود کە عملاً در برابر حملات هوایی متعارف نفوذناپذیر بود. برای درک اهمیت حیاتی فردو، مقایسه آن با نطنز مفید است. نطنز مجتمع وسیعی بود که بیش از ۱۹۰۰۰ سانتریفیوژ را در خود جای داده و طبق گفته مؤسسه علوم و امنیت بین‌المللی (ISIS)، می‌توانست به‌طور بالقوه تا ۵۰۰۰۰ سانتریفیوژ را در خود جای دهد. با این حال، نطنز از یک آسیب‌پذیری کلیدی برخوردار بود: صرفا در هشت متر زیر زمین قرار داشت. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ساختمان‌های سطحی آن در حمله قبلی کاملاً تخریب شده‌اند. در حالی که سالن‌های زیرزمینی دست‌نخورده باقی مانده‌ بودند و آسیب به سیستم‌های الکتریکی آن، نشان‌دهنده آسیب احتمالی به سانتریفیوژها بود. با این حال، تاسیسات فردو داستان متفاوتی داشت. این مرکز مشتمل بر حدود ۳۰۰۰ سانتریفیوژ، پخش شدە در دو سالن بسیار کوچکتر از نطنز بودە و در اعماق ۸۰ تا ۹۰ متری زیر زمین و درون سنگ جامد مخفی شدە بود. در حالی که تاسیسات غنی سازی نطنز، اورانیوم را تا سطوح پایین (۳ تا ۵ درصد) غنی می نمود، فردو سایت اصلی ایران برای غنی‌سازی در سطح بالاتر – تا ۶۰ درصد – مورد استفادە قرارمی گرفت و پیش از حملە شب گذشتە، آثاری از اورانیوم غنی‌شده تا ۸۳.۷ درصد در آنجا شناسایی شده بود. این سطح از غنی سازی به‌طرز خطرناکی به غنای ۹۰ درصدی مورد نیاز برای تولید سلاح‌های هسته‌ای نزدیک است. در اصل، فردو به‌عنوان بیمه‌نامه ایران برای برنامه هسته‌ای خود، بە عنوان یک سایت امن که در صورت تصمیم برای دنبال‌کردن گزینه تسلیحاتی، ایران می‌توانست به‌سرعت به غنی‌سازی در سطح تسلیحاتی روی آورد. عمل می نمود. تصاویر ماهواره‌ای تأکید می‌کنند که چرا فردو چنین چالش بزرگی برای اسرائیل و دیگر کشورهایی که نگران جاه‌طلبی‌های هسته‌ای ایران هستند، ایجاد می‌کند. جاده‌های پرپیچ‌وخم مستقیماً به تونل‌هایی منتهی می‌شدند که در دل کوه حفاری شده‌ و به سالن‌های سانتریفیوژ زیرزمینی راه دارند. بیشتر این تأسیسات – از جمله هزاران سانتریفیوژ که اورانیوم را تا درجه‌ای نزدیک به سطح تسلیحاتی غنی می کردند– در اعماق زمین پنهان شده‌ و به‌گونه‌ای محافظت می‌شدند که عملاً در برابر حملات هوایی استاندارد آسیب‌ناپذیر بە شمار می رفتند. طبق اطلاعات منابع غربی، تبدیل فردو به یک سایت غنی‌سازی هسته‌ای ابتدا توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آغاز شد؛ این روند در حدود سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۷ کلید خورد. سال‌ها وجود آن مخفی نگه داشته می‌شد تا آنکه ایالات متحده، بریتانیا و فرانسه در سپتامبر ۲۰۰۹، پس از شناسایی آن توسط سرویس‌های اطلاعاتی، موضوع را فاش کردند. ایران مجبور شد وجود این سایت را به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی اعلام کند و مدعی شد که این تأسیسات صرفاً برای اهداف غیرنظامی است. اما اسناد بایگانی هسته‌ای که در سال ۲۰۱۸ توسط اسرائیل توقیف شد، داستان متفاوتی را روایت می‌کرد: فردو – که از آن به‌عنوان «پروژه الغدیر» یاد می‌شود – به‌عنوان بخشی از «پروژه آماد»، برنامه مخفی توسعه سلاح‌های هسته‌ای ایران طراحی شده بود. با درک اهمیت وافر این تاسیسات برای دستیابی ایران بە سلاح هستەای، بە نظر می رسد برنامە هستەای ایران برای سالها بە عقب راندە شدە است.

در پی حملە شب گذشتە آمریکا بە تاسیسات هستەای ایران، سخنگوی دولت عراق با تأکید بر لزوم احترام به حق حاکمیت کشورها و حل اختلافات از طریق دیپلماسی، هشدار داد که این نوع حملات می‌تواند امنیت و ثبات منطقه خاورمیانه را به خطر بیندازد. با ورود مستقیم آمریکا بە جنگ میان اسرائیل و ایران و حملە بە تاسیسات هستەای فردوم نطنز و اصفهان، سخنگوی دولت عراق، باسم العوادی، یک‌شنبه ٢٢ ژوئن، با انتشار بیانیه‌ای رسمی، ضمن ابراز نگرانی عمیق کشورش نسبت به حمله نظامی ایالات متحده به یکی از تأسیسات هسته‌ای در خاک جمهوری اسلامی ایران، این اقدام را به‌شدت محکوم کرد. در این بارە سخنگوی دولت عراق تأکید کرد: اقدامات نظامی از این دست، تهدیدی جدی برای امنیت و ثبات منطقه خاورمیانه به‌شمار رفتە و ممکن است پیامدهایی نگران‌کننده برای صلح و آرامش در سطح منطقه و حتی فراتر از آن به‌همراه داشته باشند. العوادی همچنین با اشاره به اصل پایبندی عراق به حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات در روابط بین‌الملل، استفاده از زور را راهکاری مردود دانستە و خواستار احترام به حق حاکمیت کشورها و پرهیز از هدف‌قراردادن تأسیسات حیاتی و صلح‌آمیز شد. دولت عراق همچنین هشدار داد که تداوم چنین حملاتی می‌تواند زمینه‌ساز گسترش ناامنی و بی‌ثباتی در منطقه شده و دامنه پیامدهای آن، فراتر از مرزهای کشور هدف کشیده شود. العوادی یادآور شد که جنگ، جز ویرانی، هیچ دستاوردی به‌دنبال ندارد و قدرت‌های بین‌المللی باید در برابر وخامت بیشتر اوضاع مسئولانه رفتار کنند. در پایان، دولت عراق با تأکید بر نقش خود در حمایت از صلح منطقه‌ای و بین‌المللی، خواستار بازگشت فوری به مسیر گفت‌وگو و دیپلماسی شد تا شرایط موجود در سریع‌ترین زمان ممکن کنترل شده و امنیت جمعی حفظ گردد.

در پی حمله هوایی ایالات متحده به سه مرکز هسته‌ای ایران، وزارت خارجه جمهوری اسلامی با انتشار بیانیه‌ای تند، آمریکا را به آغاز «جنگی خطرناک» و همدستی با اسرائیل متهم کرد. ایران در این بیانیه تهدید نمودە است که با تمام قوا پاسخ خواهد داد و در عین حال، سازمان‌های بین‌المللی را به بی‌عملی و جانبداری متهم کرده است. وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، صبح یک‌شنبه ٢٢ ژوئن، در واکنش به حمله نظامی آمریکا به سایت‌های هسته‌ای فردو، نطنز و اصفهان، بیانیه‌ای رسمی صادر کرد که در آن این اقدام «تجاوز آشکار»، «نقض فاحش منشور سازمان ملل» و «جنایت بزرگ علیه ایران» توصیف شده است. تهران در این بیانیه، ضمن تأکید بر ماهیت «صلح‌آمیز» این تأسیسات، مدعی شد که اقدام واشنگتن، ادامه سیاست‌های «رژیم نسل‌کش و بی‌قانون اسرائیل» است که آمریکا «به شکل فعال از آن حمایت می‌کند». در بخشی از این بیانیه آمده است: آمریکا، در میانه یک روند دیپلماتیک، با خیانت به اصول مذاکره و حمایت از اقدامات تجاوزکارانه رژیم صهیونیستی، خود وارد جنگی خطرناک با ایران شده است. جمهوری اسلامی ایران همچنین اعلام کرده است که «حق مشروع خود برای ایستادگی با تمام توان در برابر تجاوز نظامی آمریکا و دفاع از امنیت و منافع ملی ایران» را محفوظ می‌داند. در ادامه، وزارت خارجه ایران با حمله لفظی شدید به سازمان ملل، شورای امنیت و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، این نهادها را متهم کرد که با «سکوت و انفعال»، عملاً زمینه‌ساز حمله اخیر شده‌اند. بیانیه خواستار برگزاری فوری جلسات اضطراری در شورای امنیت و شورای حکام آژانس شده و تأکید کرده است: «سکوت در برابر این قانون‌شکنی آشکار، جهان را در معرض خطری بی‌سابقه و فراگیر قرار می‌دهد.» در این بیانیه همچنین ادعا شده است که تأسیسات هدف قرار گرفته‌شده، کاملاً تحت نظارت آژانس بوده‌ و حمله به آن‌ها، نقض مستقیم مفاد قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت و اصول منع اشاعه تسلیحات هسته‌ای محسوب می‌شود. تهران، شخص مدیرکل آژانس، رافائل گروسی را نیز متهم کرده است که با «سوگیری آشکار به‌نفع طرف‌های جنگ‌طلب»، عملاً به آمریکا و اسرائیل در اجرای این حمله «بهانه و پوشش سیاسی» داده است.

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، روز یکشنبه در پیامی تلویزیونی، ضمن تمجید از ترامپ، به شهروندان این کشور اطمینان داد که به وعده خود مبنی بر نابودی برنامه هسته‌ای ایران عمل کرده است. او تأکید کرد که حمله آمریکا به ایران که در بامداد امروز آغاز شد، با «هماهنگی کامل» با اسرائیل صورت گرفته است. نتانیاهو در این سخنرانی گفت: «اندکی پیش، با هماهنگی کامل با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، و در چارچوب همکاری کامل عملیاتی میان ارتش اسرائیل و ارتش آمریکا، ایالات متحده به سه سایت هسته‌ای ایران شامل فردو، نطنز و اصفهان حمله کرد.» وی افزود: به یاد داشته باشید که از ابتدای جنگ با ایران، به شما قول داده بودم که تأسیسات هسته‌ای این کشور را به هر طریقی نابود خواهم کرد. امروز می‌توانم بگویم این وعده محقق شده است. در پی این حمله، اداره فرودگاه‌های اسرائیل صبح امروز (یکشنبه) اعلام کرد که حریم هوایی کشور تا اطلاع ثانوی و به دلیل «تحولات اخیر» بسته شده است. در بیانیه این نهاد آمده است: در پی آخرین تحولات، حریم هوایی اسرائیل به‌طور موقت به روی پروازهای ورودی و خروجی بسته شده است. در عین حال، فعالیت گذرگاه‌های زمینی با مصر و اردن طبق روال عادی ادامه دارد. گفتنی است اسرائیل در ۱۳ ژوئن، پس از آغاز حملات هوایی به ایران که منجر به آغاز جنگ میان تل‌آویو و تهران شد، حریم هوایی خود را بست. این محدودیت‌ها روز جمعه برای مدتی کوتاه، به‌منظور بازگرداندن شهروندان اسرائیلی سرگردان در خارج از کشور، به‌طور موقت لغو شد.

در میانه بحران رو به گسترش میان اسرائیل و ایران، تلاش محرمانه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، برای برقراری کانال دیپلماتیک با ایران از طریق ترکیه با شکست مواجه شده است. وبسایت خبری آکسیوس به نقل از سه مقام آمریکایی و یک منبع مطلع گزارش کرده که، دونالد ترامپ در هفته گذشته و در جریان نشست جی‌۷ در کانادا، تماسی تلفنی از سوی اردوغان دریافت کرده است. اردوغان در این تماس پیشنهاد می‌دهد که دیداری میان مقامات ایران و آمریکا را در استانبول ترتیب بدهد، تا راه‌حلی دیپلماتیک برای توقف درگیری‌ها پیدا شود. ترامپ در پاسخ با این پیشنهاد موافقت کرده و آمادگی خود را برای اعزام معاون خود، ونس، و نماینده ویژه‌اش، استیو ویتکاف، اعلام می‌کند. حتی گزارش شده که ترامپ به اردوغان اطلاع می‌دهد که در صورت نیاز، حاضر است با  مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور ایران، ملاقات کند. این پیام از طریق اردوغان و هاکان فیدان وزیر خارجه ترکیه به مقامات ایرانی، از جمله رئیس‌جمهور پزشکیان و عباس عراقچی وزیر خارجه منتقل می‌شود. آن‌ها نیز اعلام می‌کنند که موضوع را در سطح عالی و با رهبر جمهوری اسلامی ایران درمیان خواهند گذاشت تا مجوز چنین مذاکره‌ای را دریافت کنند. اما با گذشت چندین ساعت و عدم دریافت پاسخ از سوی خامنه‌ای، ایران به ترکیه اطلاع می‌دهد که قادر به مشارکت در این روند نیست. متعاقباً ترکیه این خبر را به مقامات آمریکایی منتقل کرده و نشست لغو شد. واکنش ترامپ و تحولات بعدی ساعاتی پس از شکست این تلاش‌ها، ترامپ در شبکه اجتماعی خود پیامی منتشر کرده و ایران را به خاطر رد توافق پیشنهادی سرزنش کرد. وی نوشت: «ایران باید توافقی را که گفتم امضا می‌کرد. چه حیف و چه اتلاف جان انسان‌ها. به‌وضوح می‌گویم، ایران نباید به سلاح هسته‌ای دست یابد. بارها این را گفته‌ام! همه فوراً تهران را ترک کنند. گرچه مقامات کاخ سفید اعلام کرده‌اند که این پیام صرفاً به شکست مذاکره مربوط نبوده، اما تاکید کرده‌اند که ترامپ مایل به جلوگیری از خون‌ریزی و حفظ جان غیرنظامیان ایرانی است. در همین حال، منابع نظامی خبر داده‌اند که شش بمب‌افکن B2 از پایگاهی در میسوری به سوی غرب حرکت کرده‌اند. این هواپیماها توانایی حمل بمب‌های سنگرشکن را دارند و می‌توانند در صورت حمله به تاسیسات زیرزمینی ایران، مانند سایت فُردو، نقش اساسی ایفا کنند. فضای عمومی و آینده مذاکرات مقامات ایرانی در روزهای اخیر اعلام کرده‌اند که حاضر به مذاکره مستقیم با آمریکا نخواهند بود مگر اینکه حملات اسرائیل متوقف شود. ترامپ نیز گفته که توقف جنگ بسیار دشوار است، زیرا اسرائیل در نابودی برنامه هسته‌ای ایران موفق عمل کرده است. اردوغان اما هنوز از تلاش دیپلماتیک دست نکشیده و روز شنبه با وزیر خارجه ایران دیدار کرده و بار دیگر برای میزبانی مذاکرات مستقیم اعلام آمادگی کرده است. هم‌اکنون نگاه‌ها به جلسه امنیتی شنبه شب ترامپ با تیم امنیت ملی‌اش دوخته شده، جایی که قرار است درباره احتمال ورود نظامی آمریکا به جنگ تصمیم‌گیری شود.

در شرایطی که خطر حملات موشکی، مردم اسرائیل را ناگزیر به پناه‌گرفتن در فضاهای امن می‌کند، گزارش‌ها از تبعیض در دسترسی به پناهگاه‌ها نگرانی‌های فزاینده‌ای در جامعه ایجاد کرده است. در شماری از شهرهای اسرائیل، ساکنان از ورود رهگذران، پناهجویان، شهروندان عرب و خانواده‌های غیرساکن به پناهگاه‌ها جلوگیری کرده‌اند. این رویه، که با استناد به دلایل مذهبی/دینی یا «حفظ حریم خصوصی» توجیه شده، در مواردی حتی شامل خانواده‌هایی با کودکان نیز شده است. براساس گزارش‌هایی که در روزهای اخیر در رسانه‌های اجتماعی و رسانه‌های اسرائیل منتشر شده، در جریان آخرین دور از آژیرهای هشدار در شهر پتاح‌تیقوا، برخی از خانواده‌ها از ورود به پناهگاه‌ها بازمانده‌اند . به‌رغم حضور نیروهای پلیس در محل، ساکنان پناهگاه‌ها از ورود این خانواده‌ها خودداری کرده و اعلام کرده‌اند که در هشدارهای بعدی نیز این تصمیم را تکرار خواهند کرد. فعالان اجتماعی و روزنامه‌نگاران، از جمله دانیل عمرام، هشدار داده‌اند که این رفتار نه‌تنها برخلاف اصول همبستگی انسانی است، بلکه از نظر حقوقی نیز با قوانین دفاع مدنی مغایرت دارد. طبق قانون دفاع مدنی اسرائیل، استفاده از پناهگاه‌ها در شرایط اضطراری باید برای همه افراد آزاد و برابر باشد، بدون هیچ‌گونه تبعیض بر اساس قومیت، تابعیت یا محل اقامت. در واکنش به این وضعیت، عوفر کسیف ، نماینده کنست، با ارسال نامه‌ای رسمی به فرمانده جبهه داخلی، خواستار رسیدگی فوری به این موضوع شد. او همچنین در توییتی نوشت که این پدیده «نژادپرستانه، غیرقانونی و خطرناک» است و به‌ویژه به شهروندان عرب، مهاجران و گروه‌های حاشیه‌نشین آسیب می‌زند که در شرایط عادی نیز با کمبود زیرساخت‌های حفاظتی روبه‌رو هستند. در سطحی گسترده‌تر، گزارش تازه‌ای از سازمان حقوق بشری بتسلیم (B’Tselem) نشان می‌دهد که تبعیض در دسترسی به زیرساخت‌های دفاع غیرنظامی نه‌تنها در رفتارهای فردی، بلکه در سیاست‌های رسمی دولت نیز وجود دارد. در شهر تمرا، جایی که در حمله موشکی اخیر ایران، چهار عضو یک خانواده کشته شدند، بیش از ۳۷ هزار نفر زندگی می‌کنند اما هیچ پناهگاه عمومی‌ای برای آن‌ها در نظر گرفته نشده است. این تنها یک نمونه از سیاستی است که به گفته بتسلیم، نیمی از شهروندان فلسطینی اسرائیل را عملاً بدون زیرساخت‌های دفاعی رها کرده است. در اورشلیم شرقی نیز، بیش از ۴۰۰ هزار فلسطینی ساکن هستند و تنها بخش بسیار کوچکی از آن‌ها به پناهگاه یا اتاق ایمن دسترسی دارند. در جنوب اسرائیل، نزدیک به ۸۵ هزار شهروند بدوی در روستاهای به رسمیت شناخته‌نشده زندگی می‌کنند که بسیاری از آن‌ها حتی از آژیرهای هشدار یا سامانه‌های رهگیری موشک نیز محروم‌اند. در برخی موارد، دولت حتی با نصب پناهگاه‌های سیار در این مناطق مخالفت کرده است. در مناطق اشغالی مانند نوار غزه و کرانه باختری، اوضاع به مراتب وخیم‌تر است. به گفته بتسلیم، ساکنان این مناطق نه‌تنها در برابر حملات خارجی بی‌دفاع‌اند، بلکه به‌صورت روزانه هدف حملات مستقیم ارتش اسرائیل نیز قرار دارند.