آفریقا بە کانون جدید تروریسم جهانی تبدیل شدە است
بیست‌وپنج سال پس از حملات یازدهم سپتامبر، بخش بزرگی از جهان دیگر جنگ علیه تروریسم را در اولویت خود قرار نمی‌دهد. پس از شکست داعش در عراق و سوریه و خروج آمریکا از افغانستان در سال ۲۰۲۱، واشنگتن و بسیاری از متحدان اروپایی آن، توجه خود را به رویارویی با چین و جنگ‌های اوکراین و خاورمیانه معطوف کرده‌اند. کاهش حملات تروریستی در بسیاری از مناطق جهان نیز این تغییر اولویت را تقویت کرده است.
با این حال، تروریسم در آفریقا نه‌تنها ادامه یافته، بلکه گسترش پیدا کرده است. بر اساس گزارش‌های سازمان ملل متحد و شاخص جهانی تروریسم، این قاره اکنون کانون اصلی فعالیت‌های تروریستی جهان است.
طی پنج سال گذشته، بیش از ۵۰ درصد مرگ‌ومیرهای مرتبط با تروریسم در آفریقا رخ داده است. همچنین سه گروه از چهار گروه جهادی مرگبار جهان نیز در این قاره حضور دارند:
داعش که اکنون عمدتاً در آفریقا مستقر است، جماعت نصرت‌الاسلام والمسلمین و الشباب. چهارمین گروه، تحریک طالبان پاکستان است.
شش کشور از ده کشوری که بیشترین آسیب را از تروریسم دیده‌اند، در آفریقا قرار دارند: بورکینافاسو، جمهوری دموکراتیک کنگو، مالی، نیجر، نیجریه و سومالی.
در حالی که شمار حملات تروریستی در خاورمیانه بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵ حدود ۹۳ درصد کاهش یافته، منطقه ساحل آفریقا در همین دوره شاهد افزایش ۱۷ درصدی حملات بوده است. تنها در سال ۲۰۲۳، شمار کشته‌شدگان ناشی از تروریسم در این منطقه به ۴۰۴۳ نفر رسید.
توجه جهانی به تروریسم آفریقا عمدتاً بر منطقه ساحل متمرکز بوده است. این نوار جغرافیایی که صحرای بزرگ آفریقا و مغرب عربی را از آفریقای جنوب صحرا جدا می‌کند، یکی از کانون‌های اصلی فعالیت گروه‌های افراطی است.
جماعت نصرت‌الاسلام والمسلمین، گروه‌های وابسته به داعش و بوکوحرام در بخش‌هایی از نیجریه، کامرون و چاد فعالیت دارند.
گروه‌های راهزن مانند لاکوراوا در نیجر و نیجریه و همچنین الشباب در سومالی، از دیگر بازیگران مسلحی هستند که نویسنده در بررسی گسترش افراط‌گرایی در آفریقا به آن‌ها اشاره می‌کند.
با این حال، دامنه فعالیت‌های تروریستی اکنون از کانون‌های شناخته‌شده فراتر رفته و به کشورهای دیگری مانند بنین، جمهوری آفریقای مرکزی، موزامبیک و توگو گسترش یافته است. بسیاری از این کشورها پیش‌تر سابقه چندانی از فعالیت گروه‌های جهادی نداشته‌اند.
به اعتقاد نویسنده، رهبران جهان با نادیده‌گرفتن این تحولات، تهدیدی را دست‌کم می‌گیرند که پیامدهای آن می‌تواند از مرزهای آفریقا فراتر رود.
گروه‌های تروریستی علاوه بر تضعیف ثبات و توسعه کشورهای آفریقایی، به خطری فزاینده برای امنیت جهانی تبدیل شده‌اند.
رقابت قدرت‌های جهانی بر سر منابع معدنی و نفوذ سیاسی در آفریقا نیز می‌تواند این تهدید را تشدید کند. چین و روسیه تلاش‌های خود را برای گسترش نفوذ اقتصادی، سیاسی و نظامی در این قاره افزایش داده‌اند.
به نوشته اوساگه، این رقابت ابتکارهای مشترک بین‌المللی برای مبارزه با تروریسم را تضعیف کرده و به گروه‌های جهادی دارای گرایش‌های ضدغربی فرصت داده است شبکه‌های فراملی خود را گسترش دهند.
واکنش بین‌المللی به تروریسم آفریقا تاکنون عمدتاً بر عملیات نظامی متمرکز بوده است. با این حال، بە نظر میرسد کە مقابله مؤثر با این پدیده بدون شناخت عوامل بنیادی آن، به‌ویژه ضعف نهادهای دولتی و فرسایش ساختارهای حکمرانی، امکان‌پذیر نیست.
جوانان محروم و دولت‌های شکننده
حضور گروه‌های تروریستی در آفریقا پدیده تازه‌ای نیست. حملات القاعده به سفارتخانه‌های آمریکا در دارالسلام و نایروبی در سال ۱۹۹۸، در سودان طراحی شده بود.
اسامه بن‌لادن بین سال‌های ۱۹۹۱ تا ۱۹۹۶ در این کشور اقامت داشت. پس از حملات یازدهم سپتامبر، کارشناسان امنیتی حملات سال ۱۹۹۸ را نشانه‌ای هشداردهنده از گسترش تروریسم فراملی دانستند.
در سال‌های نخست قرن بیست‌ویکم، گروه‌های محلی در سومالی سازمان الشباب را تشکیل دادند. این گروه بعدها به القاعده وابسته شد. هم‌زمان، القاعده در مغرب اسلامی نیز پایگاه مهمی در مالی ایجاد کرد.
این تحولات به آغاز عملیات ضدتروریستی به رهبری کشورهای غربی انجامید. نیروهای ویژه فرانسه و دیگر کشورهای غربی در منطقه ساحل مداخله کردند و آمریکا نیز از نیرویی موسوم به ائتلاف جنگ‌سالاران سومالی حمایت کرد.
با این حال، عملیات نظامی نتوانست گسترش افراط‌گرایی را متوقف کند. در دهه ۲۰۱۰، کشورهای منطقه ساحل که پیش‌تر محل سازمان‌دهی و جذب نیروهای تروریستی بودند، خود به اهداف اصلی حملات تبدیل شدند. این وضعیت بعدها به کشورهایی مانند بنین، جمهوری دموکراتیک کنگو و موزامبیک نیز گسترش یافت.
گروه‌های جهادی در این کشورها از نارضایتی‌های ناشی از فقر، محرومیت و بی‌توجهی دولت بهره بردند. گروه‌های محلی مرتبط با القاعده، جماعت نصرت‌الاسلام والمسلمین و شاخه‌های داعش در آفریقای مرکزی نیز از قاچاق، استخراج غیرقانونی معادن و جرایم سازمان‌یافته فراملی برای تأمین منابع مالی استفاده کرده‌اند.
به نوشته اوساگه، یکی از عوامل اصلی گسترش تروریسم در آفریقا، شکنندگی نهادهای دولتی است. بسیاری از دولت‌ها قادر به تأمین امنیت و رفاه شهروندان، اعمال حاکمیت بر سراسر قلمرو کشور و مقابله با فقر، بیکاری و بیماری نیستند.
افزایش شمار آوارگان و پناهندگان، کمبود زیرساخت‌های اجتماعی و تداوم درگیری‌های مسلحانه نیز این وضعیت را وخیم‌تر کرده است.
ساختار جمعیتی آفریقا بر شدت این بحران افزوده است. نزدیک به ۷۰ درصد جمعیت این قاره کمتر از ۳۰ سال دارند.
در سال ۲۰۲۶، بیش از ۲۷۰ میلیون کودک آفریقایی خارج از نظام آموزشی قرار داشته‌اند که بیش از ۴۰ درصد کودکان بازمانده از تحصیل در جهان را تشکیل می‌دهند. نیجریه به‌تنهایی نزدیک به ۲۰ میلیون جوان بازمانده از تحصیل دارد.
میانگین نرخ بیکاری جوانان در آفریقا ۱۸ درصد است، اما در کشورهایی مانند جیبوتی، این رقم ممکن است از ۷۵ درصد فراتر رود.
کمبود فرصت‌های شغلی و مهارت‌های تخصصی، جوانان ناراضی را در معرض جذب گروه‌های افراطی قرار داده است. بر اساس برآوردها، الشباب بیش از ۱۵ هزار جنگجو و جماعت نصرت‌الاسلام والمسلمین حدود شش هزار جنگجو در اختیار دارند.
برخی مقام‌های سیاسی نیز در تقویت گروه‌های مسلح دخالت دارند. در نیجریه، شماری از فرمانداران و سیاستمداران بانفوذ از گروه‌های مسلح برای ارعاب مخالفان انتخاباتی استفاده کرده‌اند.
مخالفت اولیه برخی نخبگان شمال نیجریه با تروریستی شناخته‌شدن بوکوحرام از سوی آمریکا نیز، به اعتقاد اوساگه، به مشروعیت‌یافتن این گروه کمک کرد. اجرای قوانین شریعت در ۱۲ ایالت عمدتاً مسلمان‌نشین شمال نیجریه نیز از دیگر عوامل مورد اشاره اوست.
تغییرات اقلیمی و منازعات بر سر منابع طبیعی، زمینه دیگری را برای گسترش افراط‌گرایی ایجاد کرده‌است. ناامنی غذایی، کاهش منابع و ضعف کنترل دولت بر مناطق مرزی، به پیدایش سرزمین‌هایی انجامیده که گروه‌های تروریستی، راهزنان و شبکه‌های جنایتکار در آن‌ها فعالیت می‌کنند.
در بسیاری از این مناطق، بازیگران غیردولتی ساختارهایی موازی با حکومت ایجاد کرده‌اند. آنان ضمن ارائه برخی خدمات امنیتی و اجتماعی، مشروعیت دولت را به چالش می‌کشند و می‌کوشند ایدئولوژی خود را با هویت‌های قومی و مذهبی پیوند دهند.
کنترل سرزمین برای گروه‌هایی مانند الشباب، بوکوحرام، جماعت نصرت‌الاسلام والمسلمین و شاخه‌های داعش اهمیت محوری دارد. این گروه‌ها در پی تأسیس خلافت هستند، هرچند هیچ‌یک تاکنون توانایی تصرف کامل یک کشور را نشان نداده‌اند.
این یادداست بخش نخست ترجمه و تلخیص مقالەای تحت عنوان آفریقا، کانون جدید تروریسم جهانی، نوشته اگوسا ای. اوساگه، مدیرکل مؤسسه امور بین‌الملل نیجریه است کە در نشریه فارن افرز در ۹ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شدە است.
