آیا ایران در جنگ با آمریکا، وارد مرحله تهاجمی شده است؟

مجموعه اظهارات مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی ایران و گسترش دامنه عملیات از خاک ایران به پایگاه‌های آمریکا در منطقه، از شکل‌گیری نشانه‌های یک بازآرایی راهبردی در الگوی رویارویی تهران با واشنگتن حکایت دارد. این رویکرد، در صورت تثبیت، می‌تواند دامنه بازدارندگی ایران را از پاسخ مستقیم به انتقال هزینه‌های جنگ به شبکه پشتیبانی نظامی، مسیرهای انرژی و کریدورهای دریایی گسترش دهد. با این حال، تداوم فعالیت کانال‌های میانجی‌گری و مشروط ماندن عملیات به ادامه حملات آمریکا نشان می‌دهد هدف تهران، دست‌کم در شرایط کنونی، تغییر موازنه جنگ و افزایش هزینه‌های راهبردی واشنگتن است.

پس از ازسرگیری حملات متقابل با آمریکا، در پی حمله موشکی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به نیروهای آمریکایی در اردن، نشانه‌هایی از ورود به مرحله تهاجمی از سوی ایران بە چشم میخورد کە میتواند حاکی از تحولی رویاروییها رااز مرحله پاسخ مستقیم به مرحله گسترش جنگ در سطح منطقەای باشد.

در پی تشدید تنشها و اکراە ایران از مذاکرە بر سر دسترسی مقامات آژانس بین المللی انرژی اتمی بە مراکز غنی سازی، چشم انداز آتی برای دستیابی بە سازش میان ایران و آمریکا، چندان خوش بینانە بە نظر نمیرسد. از سوی دیگر، اظهارات مسئولان ایرانی مبنی بر حملە زمینی بە کشورهای همسایە و نیز حملات موشکی و پهپادی، نشان میدهد کە دستیابی بە توافق همچنان دور از دسترس است.

بر همین اساس، فداحسین مالکی عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران، روز پنجشنبه در گفتگو با خبرگزاری ایلنا اعلام نمود:

تهران از مرحله بازدارندگی عبور و وارد مرحله تهاجمی شده است. او هرگونه مذاکره با آمریکا در شرایط کنونی را منتفی دانست.

اظهارات مالکی پس از آن مطرح شد که ایران موشک‌های بالستیک را به پایگاه هوایی موفق السلطی و مواضعی که فرماندهی مرکزی آمریکا در اردن از آنها استفاده می‌کند، شلیک کرد.

در این بارە اگرچە ارتش اردن اعلام نمود کە صرفا پنج موشک را رهگیری کرده است، اما فرماندهی مرکزی آمریکا از رهگیری تمامی موشکها و پهپادهای ایرانی خبر دادە است.

همزمانی حمله غافلگیرانه به نیروهای آمریکایی در اردن با اظهارات مقام‌های ایرانی درباره ورود به مرحله تهاجمی، تاکنون برجسته‌ترین نشانه تغییر در ادبیات رسمی ایران به شمار می‌رود، زیرا تهران در هفته‌های گذشته عملیات خود را پاسخ‌های متقابل توصیف کرده بود.

بسته شدن درِ مذاکره

مالکی در گفت‌وگو با خبرگزاری ایلنا مدعی شد حملات به مراکز پشتیبانی آمریکا، طرح‌های نظامی آمریکا را مختل و شدت حملات به سواحل جنوبی ایران را کاهش داده است. او همچنین مدعی شد کە این حملات خسارت‌های سنگینی را بر اتاق عملیات آمریکا بر جای گذاشته است.

مالکی این تحول را با بسته شدن درِ مذاکره مرتبط دانست و گفت درخواست‌های آمریکا برای ازسرگیری گفت‌وگوها تلاشی برای کاهش فشارهای نظامی است. او همچنین از طرح‌هایی برای گسترش عملیات در منطقه خبر داد.

مالکی پیش‌تر هشدار داده بود ادامه حملات آمریکا، ایران را وادار خواهد کرد از وضعیت دفاعی خارج شود، اما این بار گفت این انتقال بالفعل رخ داده است.

محمدصالح جوکار، رئیس کمیسیون امور داخلی مجلس، نیز این رویکرد را تأیید کرد و گفت حمله به پایگاه‌های آمریکایی در اردن نشان داد ایران زمانی که موضوع امنیتش مطرح باشد، شوخی نمی‌کند.

او هشدار داد هر کشوری که سرزمین خود را در اختیار عملیات آمریکا یا اسرائیل قرار دهد، ممکن است به هدفی نظامی تبدیل شود.

اگرچه این اظهارات اعلام رسمی از سوی شورای عالی امنیت ملی یا ستاد کل نیروهای مسلح نیست، اما با مواضع نظامی و سیاسی مطرح‌شده در روزهای اخیر همخوانی دارد و از گرایشی رو به افزایش در نهادهای حاکمیتی برای معرفی گسترش عملیات به‌عنوان راهبردی جدید حکایت می‌کند.

محمد اکرمی‌نیا، سخنگوی ارتش جمهوری اسلامی ایران نیز یکشنبه گذشتە هشدار داده بود کە در صورت ادامه حملات هوایی آمریکا، جغرافیای جنگ گسترش خواهد یافت. او تأکید کرده بود:

گسترش دامنه عملیات به پایگاه‌های آمریکا در اردن، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و تنگه باب‌المندب، نشان‌دهنده اجرای راهبردهای جدیدی است که تهران آنها را تدوین کرده است.

این موضع‌گیری با دوره آرامش پیشین تفاوت دارد که اکرمی‌نیا تأکید کرده بود نیروهای ایرانی پس از توقف حملات هوایی آمریکا، عملیات خود را متوقف کرده‌اند و راهبرد تهران بر پاسخ متقابل استوار است.

همچنین یک مقام ایرانی نیز پیامی را به واشنگتن منتقل کرده بود که بر اساس آن، ایران در صورت توقف حملات آمریکا، عملیات خود را متوقف خواهد کرد، اما هدف قرار گرفتن پایگاه‌های آمریکا در خارج از ایران نشان می‌دهد مفهوم پاسخ گسترش یافته و شبکه پشتیبانی نظامی و لجستیکی آمریکا را نیز دربر گرفته است.

گسترش جبهه‌های رویارویی

محسن رضایی، فرمانده پیشین سپاه پاسداران و مشاور نظامی رهبر ایران، هفته گذشته هشدار داده بود در صورت ادامه حملات آمریکا، ایران از مرحله پاسخ‌های محدود به مرحله حمله و فروپاشی کامل وارد خواهد شد.

او گفتە بود کە تهران هنوز از همه توانمندی‌های خود استفاده نکرده است و در صورت گسترش عملیات، موج‌های گسترده‌ای از موشک‌ها و پهپادها را به‌کار خواهد گرفت و نیروهای زمینی را نیز وارد میدان خواهد کرد.

همچنین محسنی ثانوی، عضو کمیسیون امنیت ملی نیز خواستار هدف قرار دادن منافع آمریکا و اسرائیل گشتە و گفتە بود کە مذاکره دیگر کارایی خود را از دست داده است.

این اظهارات بیانگر رویکردی سخت‌گیرانه‌تر در مجلس و برخی محافل نظامی بود و نشانه‌های مربوط به اتخاذ تصمیم برای در پیش گرفتن دکترینی تهاجمی و ورود به رویارویی گسترده‌تر در سطح منطقه را تقویت کرد.

با توجە بە این اظهارات به نظر می‌رسد راهبرد ایران بر گسترش افقی جنگ استوار است کە در جریان آن، هزینه‌های جنگ را به پایگاه‌های آمریکا، گذرگاه‌های دریایی، تأسیسات انرژی و کشورهایی که از عملیات آمریکا حمایت می‌کنند، منتقل کند، نه اینکه آن را به یک جبهه محدود سازد.

ده روز پیش از حمله موشکی غافلگیرانه به نیروهای آمریکایی در اردن، تهران احتمال مشارکت بازوهای منطقه‌ای خود در این رویارویی را مطرح کرده بود.

اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز اعلام کردە بود کە فرماندهان و نیروهای جبهه‌های مقاومت، تحت رهبری مجتبی خامنه‌ای، به مسیر خود ادامه خواهند داد.

اظهارات قاآنی پس از انتشار پیامی مکتوب منسوب به مجتبی خامنه‌ای صادر شد که در آن آمده بود ایران و جبهه مقاومت، درس‌هایی فراموش‌نشدنی را برای آمریکا در اختیار دارند. تهران از این تعبیر برای اشاره به گروه‌های مسلح هم‌پیمان خود در عراق، لبنان و یمن استفاده می‌کند.

در همان زمان، مصطفی نجفی، مشاور محسن رضایی نیز نوشتە بود کە جنگ پیش از ورود به مرحله‌ای بالاتر، به سمت تشدید افقی در حرکت است و فشارها از خلیج فارس تا دریای سرخ و شرق مدیترانه به حوزه‌های انرژی، تجارت و کشتیرانی منتقل خواهد شد.

در مواجهە با راهبرد کشورهای حوزە خلیج فارس مبنی بر استفادە از بخش جنوبی تنگە هرمز نیز، کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی اعلام نمودە بود کە تهران با گشایش هیچ مسیر جنوبی خارج از نظارت خود موافقت نخواهد کرد.

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکره‌کننده ارشد با آمریکا، نیز بار دیگر تأکید کرد اگر ایران از صادرات نفت خود محروم شود، دیگران نیز از صادرات نفت محروم خواهند شد. همچنین ستاد عملیات ستاد کل نیروهای مسلح هشدار داد در صورتی که زیرساخت‌های ایران هدف حملات آمریکا قرار گیرد، تأسیسات نفت، گاز و برق هدف قرار خواهد گرفت.

دامنه این تنشها به پرونده هسته‌ای نیز کشیده شدە است. ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، گفت هرگونه حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران ممکن است به بازنگری در دکترین هسته‌ای منجر شود.

این اظهارات پس از آن مطرح شد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، احتمال هدف قرار دادن سایت کوه کلنگ را مطرح کرد.

با این حال، این تحول هنوز به اعلام یک جنگ تهاجمی فراگیر نینجامیده است. ایران همچنان عملیات خود را به ادامه حملات آمریکا منوط می‌داند و کانال‌های میانجی‌گر منطقه‌ای، با وجود رد وجود مذاکرات مستقیم، همچنان فعال هستند.

با توجە بە سخنان مسئولان ارشد جمهوری اسلامی، به نظر می‌رسد مرحله تهاجمی ایران، بیش از آنکه اعلام یک جنگ فراگیر باشد، تلاشی برای تغییر موازنه جنگ است.

با این حال، گسترش جبهه‌های رویارویی، در کنار ادامه ابهام درباره ذخایر اورانیوم ایران با غنای ۶۰ درصد و پرسش‌ها درباره فعالیت‌های احتمالی و انتقال تجهیزات غنی‌سازی به سایت کوه کلنگ، بُعد تازەای را به بحران بخشیدە و این احتمال را افزایش می‌دهد که این رویارویی از مرزهایی که دو طرف تاکنون در پی حفظ آنها بوده‌اند، فراتر رود.