ارتش آلمان در لیتوانی و بیخ‌گوش روسیه به دنبال چیست؟
ارتش آلمان پس از سال‌ها غفلت ساختاری، اکنون باید بار دیگر بر ماموریت اصلی خود، یعنی دفاع از آلمان و متحدانش، متمرکز شود، این بخشی از سخنان بوریس پیستوریوس وزیر دفاع آلمان است، کشوری که آغازگر دو جنگ بزرگ جهانی بوده است.
برای نخستین‌بار پس از پایان جنگ جهانی دوم، آلمان تصمیم گرفته است یک تیپ رزمی کامل را به‌طور دائمی در خاک کشوری دیگر مستقر کند.
مقصد این تیپ زرهی برای استقرار، لیتوانی، کشوری کوچک در حاشیه شرقی اتحادیه اروپا و ناتو است که همسایگی مستقیم با منطقه کالینینگراد روسیه و بلاروس، آن را به یکی از حساس‌ترین نقاط امنیتی قاره اروپا تبدیل کرده است.
این تصمیم که قرار است تا پایان سال ۲۰۲۷ به استقرار کامل حدود ۵۰۰۰ سرباز آلمانی بینجامد، نه‌تنها یک رویداد نظامی صرف، بلکه نشانه‌ای از تحولی عمیق‌تر در سیاست دفاعی آلمان و در معماری امنیتی ناتو در اروپای شرقی است.
از یک گردان کوچک تا یک تیپ کامل
حضور نظامی آلمان در لیتوانی پدیده‌ای تازه نیست. از سال ۲۰۱۷ و در چارچوب برنامه حضور پیشرفتهٔ رو به جلو ناتو، آلمان فرماندهی یک گروه رزمی چندملیتی در این کشور را برعهده داشت که تعداد سربازانش تنها چند صد نفر بود.
با آغاز جنگ تمام‌عیار روسیه علیه اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، معادلات امنیتی در شرق اروپا به‌کلی دگرگون شد. کشورهای عضو ناتو به این نتیجه رسیدند که سطح دفاع در کشورهای بالتیک باید از سطح گردان به سطح تیپ ارتقا یابد.
نخستین اعلام رسمی این تصمیم در تابستان ۲۰۲۲ و پس از دیداری میان صدراعظم وقت آلمان، اولاف شولتس، و رئیس‌جمهور لیتوانی، گیتاناس ناوسیدا، صورت گرفت.
در آن مقطع، برخی مقامات آلمانی هنوز تصور می‌کردند این تیپ می‌تواند عمدتا در خاک آلمان مستقر بماند و تنها عناصر فرماندهی آن به لیتوانی اعزام شوند.
اما در سال ۲۰۲۳، وزیر دفاع آلمان، بوریس پیستوریوس، در سفری به ویلنیوس اعلام کرد که برلین آماده استقرار دائمی و کامل یک تیپ رزمی در خاک لیتوانی است، تصمیمی که به زیرساخت‌های گسترده‌ای از جمله پادگان، انبار تجهیزات و امکانات تمرینی نیاز داشت.
افتتاح رسمی تیپ ۴۵ زرهی
نقطهٔ عطف این روند در ۲۲ مه ۲۰۲۵ رقم خورد که در جریان آن، صدراعظم جدید آلمان، فردریش مرتس، همراه با وزیر دفاعش در ویلنیوس حضور پیدا کرد تا نخستین گردهمایی رسمی «تیپ ۴۵ زرهی» موسوم به «تیپ لیتوانی» را افتتاح کند.
این رویداد به‌عنوان نخستین استقرار دائمی یک تیپ آلمانی در خارج از خاک این کشور از پایان جنگ جهانی دوم توصیف شد.
مرتس در این مراسم با بیانی نمادین اعلام کرد که «امنیت ویلنیوس، امنیت برلین است» و بر تعهد راسخ آلمان به دفاع از متحدان بالتیک خود تاکید کرد.
بر اساس اطلاعات وزارت دفاع آلمان، در زمان این افتتاحیه تنها حدود ۴۰۰ سرباز آلمانی به‌طور دائم در لیتوانی حضور داشتند، اما این رقم قرار است تا پایان سال ۲۰۲۷ به بیش از دوازده برابر، یعنی حدود ۵۰۰۰ نفر افزایش یابد.
طبق گزارش‌های به‌روزتر، این تیپ متشکل از یک گردان پیاده‌نظام مکانیزه، یک گردان تانک و گروه رزمی چندملیتی موجود ناتو در لیتوانی خواهد بود که با یگان‌های پشتیبانی و رزمی تکمیل می‌شود.
بخش عمده نیروها در منطقه رودنینکای، در نزدیکی مرز بلاروس، و بخشی نیز در روکلا مستقر خواهند شد.
چرا لیتوانی؟
اهمیت راهبردی لیتوانی در وهله نخست به موقعیت جغرافیایی آن بازمی‌گردد. این کشور از یک‌سو با منطقه کالینینگراد روسیه که تسلیحات پیشرفته‌ای در آنجا مستقر است و از سوی دیگر با بلاروس، متحد نزدیک مسکو، مرز مشترک دارد.
میان این دو، نواری باریک به نام گذرگاه سوالکی قرار دارد که به آسیب‌پذیرترین نقطه دفاعی ناتو شهرت یافته است. این گذرگاه در صورت تصرف توسط نیروهای روسی و بلاروسی، می‌تواند خطوط تدارکاتی کشورهای بالتیک را از لهستان و بقیه ناتو قطع کند.
به همین دلیل، ناظران و کارشناسان نظامی معتقدند که در صورت هرگونه تعرض روسیه به لیتوانی، لتونی یا استونی، این گذرگاه نخستین هدف خواهد بود.
هزینه‌ها و چالش‌های زیرساختی
تحقق کامل این طرح بدون هزینه سنگین ممکن نیست. لیتوانی برای ساخت زیرساخت‌های لازم جهت اسکان و تجهیز نیروهای آلمانی، حدود ۱.۱ میلیارد دلار هزینه پیش‌بینی کرده است.
در همین راستا، ویلنیوس بودجه دفاعی خود را به ۵.۲۵ درصد از تولید ناخالص داخلی افزایش داده است که یکی از بالاترین نسبت‌ها در میان اعضای ناتو محسوب می‌شود.
از سوی دیگر، در سال ۲۰۲۵ یک پایگاه لجستیکی دائمی با تامین مالی آلمان در روکلا تکمیل شد که شامل کارگاه‌های تعمیر، انبارها و امکانات لازم برای آماده‌باش تجهیزات ناتو است.
آلمان نیز در داخل با چالش‌هایی روبه‌روست، از جمله کمبود نیروی داوطلب برای خدمت نظامی، که برلین برای رفع آن قانونی جهت بهبود حقوق و شرایط خدمت سربازان مستقر در خارج از کشور تصویب کرده است.
اقلیت روس‌زبان، بهانه‌ای احتمالی برای مسکو؟
یکی از نگرانی‌های مطرح در میان کارشناسان امنیتی و برخی مقامات ناتو، سناریوی احتمالی سوءاستفاده روسیه از وجود اقلیت‌های روس‌زبان در کشورهای بالتیک به‌عنوان بهانه‌ای برای دخالت یا تهاجم است.
این الگو پیش از این از سوی مسکو در گرجستان در سال ٢٠٠ و اوکراین از سال ۲۰۱۴ به بعد به کار گرفته و در هر دو مورد، ادعای حمایت از هم‌وطنان روس‌زبان را دستاویز عملیات نظامی خود قرار داده است.
با این حال، در مورد لیتوانی این الگو با یک تفاوت مهم همراه است، بر پایه سرشماری سال ۲۰۲۱، جمعیت قومی روس در لیتوانی حدود ۵ درصد از کل جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهد که به‌طور محسوسی کمتر از استونی و لتونی است. اقلیت روس‌زبان در این کشور نزدیک به یک‌چهارم جمعیت را دربرمی‌گیرد.
جمعیت روس‌زبان لیتوانی عمدتا در شهرهای ویلنیوس، کلایپدا و به‌ویژه شهر ویساگیناس که اکثریت ساکنانش روس‌تبار هستند متمرکز است.
با این حال، همان تجربه گرجستان و اوکراین نشان داده که کمیت جمعیت روس‌زبان لزوما تعیین کننده احتمال چنین سناریویی نیست، بلکه آنچه اهمیت دارد، آمادگی مسکو برای بهره‌برداری تبلیغاتی و سیاسی از وجود چنین اقلیتی، هرچند کوچک، برای توجیه مداخله است.
به همین دلیل، برخی کارشناسان سیاسی و تحلیلگران می‌گویند که تقویت حضور نظامی ناتو و آلمان در لیتوانی، به‌طور هم‌زمان هم می‌تواند بازدارنده باشد و هم ممکن است از سوی کرملین به‌عنوان تهدید علیه «هم‌وطنان روس‌زبان» در تبلیغات داخلی روسیه بازنمایی شود. این روایت پیش از این نیز در توجیه دخالت‌های نظامی روسیه در قفقاز و اروپای شرقی به کار رفته است.
بخشی از تحول بزرگ‌تر در سیاست دفاعی آلمان
این استقرار را باید در بستر رویکرد و سیاستی جدید به نام تحول بزرگ، در سیاست دفاعی آلمان دید که پس از حمله روسیه به اوکراین شکل گرفت و هدف آن، فاصله‌گرفتن از دهه‌ها محدودیت خودخواسته در امور نظامی و بازتعریف نقش آلمان به‌عنوان یکی از ارکان اصلی دفاع اروپا است.
به گفته وزیر دفاع پیستوریوس، ارتش آلمان پس از سال‌ها غفلت ساختاری، اکنون باید بار دیگر بر ماموریت اصلی خود، یعنی دفاع از آلمان و متحدانش، متمرکز شود، هرچند او تاکید کرده که اجرای کامل این سیاست زمان‌بر خواهد بود.
مقامات نظامی آلمان علنا از احتمال حمله روسیه به جناح شرقی ناتو ظرف دو سال آینده سخن گفته‌اند. فرماندهان وزارت دفاع نیز هشدار داده‌اند که در صورت وقوع چنین سناریویی، آلمان به‌واسطه همین تیپ مستقر در لیتوانی بلافاصله وارد درگیری خواهد شد و به‌عنوان هاب اصلی لجستیکی ناتو، انتقال ده‌ها هزار نیرو از طریق بنادر و کریدورهای حمل‌ونقل خود را بر عهده خواهد گرفت.
بازتعریف نقش نظامی آلمان در اروپا
استقرار تیپ ۴۵ زرهی آلمان در لیتوانی را می‌توان هم‌زمان نشانه بازدارندگی نظامی در برابر روسیه، تعهد عملی به دفاع جمعی ناتو، و گامی در مسیر بازتعریف نقش نظامی آلمان در اروپا دانست.
آنچه این پروژه را از اقدامات نمادین گذشته متمایز می‌کند، مقیاس آن است: نه چند صد سرباز چرخشی، بلکه یک تیپ کامل ۵۰۰۰ نفره با زیرساخت دائمی، تجهیزات سنگین و فرماندهی مستقل.
اگر این طرح طبق برنامه تا پایان سال ۲۰۲۷ به اتمام برسد، لیتوانی و به‌طور کلی‌تر منطقه بالتیک، شاهد یکی از بزرگ‌ترین تغییرات در معماری امنیتی خود از زمان پیوستن به ناتو خواهند بود.
