ایران و آژانس هسته‌ای به توافق رسیدند

تهران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در اقدامی که می‌تواند از اعمال مجدد تحریم‌های فلج‌کننده اقتصادی جلوگیری کند، بر سر ازسرگیری بازرسی‌های بین‌المللی از سایت‌های هسته‌ای ایران به توافق دست یافتند. این بازرسی‌ها به مدت سه ماه و پس از حملات نظامی اسرائیل و ایالات متحده به این تأسیسات متوقف شده بود.

ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی روز سه‌شنبه، پس از نشستی در قاهره با میانجی‌گری مصر، دستیابی به توافقی برای ازسرگیری بازرسی‌ها را اعلام کردند.

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، پس از دیدار با عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که دو طرف بر سر «چگونگی عملی ازسرگیری فعالیت‌های بازرسی در ایران» توافق کرده‌اند و این توافق را «گامی مهم در مسیر درست» خواند.

با این حال، جزئیات این توافق که از آن با عنوان «ترتیبات عملی» یاد شده است همجنان مبهم باقی مانده و دیپلمات‌ها هشدار داده‌اند که چالش‌های اصلی در جزئیات آن نهفته است.

عراقچی نیز در یک نشست خبری مشترک، این توافق را چارچوبی برای اجرای تعهدات پادمانی ایران «در پرتو تحولات ناشی از حملات غیرقانونی» به تأسیسات هسته‌ای توصیف کرد و افزود که این چارچوب با قانون مصوب پارلمان ایران که همکاری با آژانس را به حالت تعلیق درآورده بود، کاملاً منطبق است.

عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، این توافق را «گامی مثبت در جهت کاهش تنش‌ها» خواند که می‌تواند راه را برای بازگشت به میز مذاکره هموار کند.

پیامدهای دیپلماتیک و فشار اروپایی

این توافق در شرایطی حاصل شدە است که ایران با فشار فزاینده‌ای از سوی قدرت‌های اروپایی برای ازسرگیری همکاری‌های هسته‌ای خود مواجه است.

فرانسه، آلمان و بریتانیا، موسوم به «E3»، اخیراً روند بازگرداندن تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران را از طریق مکانیسم موسوم به «اسنپ‌بک» ذیل توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ آغاز کرده‌اند؛ فرآیندی که تا پایان ماه جاری میلادی به نتیجه خواهد رسید.

این کشورها اعلام کرده‌اند تنها در صورتی این روند را متوقف خواهند کرد که ایران اجازه بازرسی‌ها را بدهد، در مورد ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود شفاف‌سازی کند و وارد گفتگوهای هسته‌ای با ایالات متحده شود.

توافق روز سه‌شنبه با هدف برآورده کردن دو شرط نخست انجام شده، اما مشخص نیست که آیا پیشرفت حاصل شده برای متقاعد کردن طرف‌های اروپایی کافی خواهد بود یا خیر.

در مقابل، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، هشدار داد که «در صورت هرگونه اقدام خصمانه علیه ایران، از جمله بازگرداندن قطعنامه‌های لغوشده شورای امنیت سازمان ملل»، تهران این توافق را بی‌اعتبار خواهد دانست.

ایران استدلال می‌کند که خروج آمریکا از توافق هسته‌ای در سال ۲۰۱۸، حق کشورهای اروپایی برای استفاده از مکانیسم اسنپ‌بک را از بین برده است، در حالی که اروپایی‌ها معتقدند توافق همچنان معتبر است.

میراث حملات و پرسش‌های بی‌پاسخ

همکاری ایران با آژانس از ماه ژوئن و پس از یک جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل که طی آن تأسیسات هسته‌ای ایران، از جمله سایت‌های فردو و نطنز، هدف حملات هوایی اسرائیل و بمب‌های ۳۰ هزار پوندی آمریکا قرار گرفت، به حالت تعلیق درآمد.

تهران با متهم کردن آژانس به عدم موضع‌گیری کافی در قبال این حملات، اعلام کرد که اعلامیه‌های آژانس پیش از جنگ، دستاویزی برای این حملات فراهم کرده بود.

پیش از حملات، آژانس گزارش داده بود که ایران حدود ۸۸۲ پوند اورانیوم با غنای بالا انباشت کرده است که برای ساخت ۱۰ بمب اتمی کافی است. پس از حملات، پارلمان ایران قانونی را تصویب کرد که هرگونه بازرسی را منوط به مجوز شورای عالی امنیت ملی می‌کرد.

خلأ کنونی و آیندەای مبهم

اکنون با وجود توافق جدید، هنوز مشخص نیست که برنامه هسته‌ای ایران تا چه حد در این حملات آسیب دیده و چه بر سر ذخایر اورانیوم این کشور، به‌ویژه اورانیوم غنی‌شده تا سطح ۶۰ درصد که تنها یک گام تا درجه تسلیحاتی فاصله دارد، آمده است.

گروسی پیشتر گفته بود که آژانس تجهیزاتی را برای شناسایی مواد هسته‌ای حتی بدون دسترسی کامل در اختیار دارد، اما فقدان بازرسی‌های بین‌المللی در ماه‌های اخیر نگرانی کارشناسان امنیتی را از احتمال حرکت پنهانی ایران به سمت ساخت سلاح هسته‌ای برانگیخته است؛ اتهامی که تهران همواره آن را رد کرده و بر ماهیت صلح‌آمیز برنامه خود تأکید دارد.