حضور نظامی ترکیه در اقلیم کردستان همچنان گسترش مییابد
در حالی که بغداد و آنکارا بر سر واگذاری پایگاه زلیکان در استان نینوا (موصل) با دولت عراق بە توافق دست یافتەاند، گزارشهای میدانی از ادامه توسعه زیرساختهای نظامی ترکیه در بخشهایی از اقلیم کردستان حکایت دارند. ساخت جادههای نظامی، تقویت پایگاههای موجود و ایجاد تاسیسات جدید در ماههای اخیر، این پرسش را مطرح کرده است که خروج از زلیکان تا چه اندازه میتواند به کاهش حضور نظامی ترکیه در اقلیم کردستان منجر شود.
همزمان با اعلام خروج نیروهای آمریکایی از اقلیم کردستان و ابراز نگرانی مسئولان اقلیم از این امر، ترکیه و عراق هفته گذشته در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل توافق کردند کنترل پایگاه بعشیقه-زلیکان به تدریج و براساس سازوکاری مورد توافق به دولت فدرال عراق واگذار شود.
نیروهای ترکیه از سال ۲۰۱۵ در این پایگاه در نزدیکی موصل مستقر بودهاند و حضور آنها بارها با اعتراض بغداد روبهرو شده است.
با این حال، زلیکان تنها بخشی از حضور نظامی ترکیه در عراق است. ارتش ترکیه طی سالهای گذشته شبکهای از پایگاهها و مواضع نظامی خود را بهویژه در استانهای دهوک و هولیر (اربیل) در اقلیم کردستان ایجاد و عملیات خود علیه حزب کارگران کردستان، پکک، را به مناطق مختلف اقلیم گسترش داده است.
شمار پایگاهها و مقرهای نظامی ترکیه در این دو استان نزدیک بە ۱۳۹ مورد است. با این وجود، گزارشهای میدانی گسترش قابل توجه حضور نظامی ترکیه در این مناطق را ثبت کردهاند.
شاخه اقلیم کردستان گروه ناظر جامعه صلحسازان، سیپیتی، در سال ۲۰۲۴ اعلام کرده بود ترکیه دستکم ۶۴ پایگاه نظامی را در داخل خاک عراق ایجاد کرده است که برخی از آنها بین پنج تا ۴۰ کیلومتر از مرز ترکیه فاصله دارند.
این نهاد چند ماه بعد از ساخت هفت پایگاه جدید در روستاهای منطقه برواری بالا و پیشروی نیروهای ترکیه تا حدود ۱۵ کیلومتری داخل خاک اقلیم خبر داد.
گسترش این حضور نظامی با احداث زیرساختهای تازه نیز همراه بوده است
سیپیتی در گزارشی که در فوریه ۲۰۲۶ منتشر کرد، اعلام نمود نیروهای ترکیه طی سه ماه شبکه جادههای نظامی و امکانات پشتیبانی خود را بهویژه در منطقه آمیدی توسعه دادهاند.
براساس این گزارش، پایگاههای ترکیه در زاپ، آواشین، متینا و برواری بالا از طریق جادههای تازه به یکدیگر متصل شدهاند. این گزارش همچنین از ایجاد سه مجموعه نظامی شامل بیمارستان، مرکز آموزشی و مواضع توپخانهای خبر داده است.
این یافتهها با بخشی از اظهارات محمود رضا درباره تغییر ماهیت حضور نظامی ترکیه همخوانی دارد. او اعلام نمودە است کە مواضعی که در گذشته با امکانات محدود ساخته شده بودند، اکنون به تأسیسات بتنی و زیرزمینی مجهز شدهاند و جادهها و محلهای فرود بالگرد نیز در اطراف آنها ساخته شده است.
به گفته او، این حجم از سرمایهگذاری در زیرساختهای نظامی نشان میدهد حضور ترکیه در این مناطق دیگر تنها به ایجاد مواضع موقت محدود نیست.
گزارشهای میدانی سالهای گذشته نیز نشان میدهند پیشروی ارتش ترکیه در برخی مناطق با ایجاد جاده و پاسگاههای جدید همراه بوده است.
سیپیتی در ژوئن ۲۰۲۴ گزارش دادە بود کە ترکیه یک شبکه جادهای را برای اتصال پایگاههای ایجادشده در جریان عملیاتهای پیشین توسعە دادە و نیروهای این کشور از طریق همین مسیرها وارد چند روستا در منطقه برواری بالا شدهاند.
محمود رضا گستره حضور نظامی ترکیه را از زاخو تا کیلهشین توصیف میکند و میگوید نیروهای این کشور در برخی نقاط تا ۴۵ کیلومتری داخل خاک اقلیم پیش رفتهاند. گزارش مستقل سال ۲۰۲۴ نیز از وجود پایگاههای ترکیه در فاصله پنج تا ۴۰ کیلومتری مرز خبر داده بود.
در جریان عملیات نظامی ترکیه در تابستان ۲۰۲۴، سیپیتی اعلام کردە بود کە دستکم ۱۶۲ روستا پیشتر تخلیه شده و بیش از ۶۰۰ روستای دیگر با خطر جابهجایی ساکنان روبهرو بودهاند. این نهاد همچنین از سوختن بیش از پنج هزار هکتار زمین کشاورزی در جریان حملات آن دوره خبر داده بود.
گزارش دیگری در فوریه امسال نشان داد ساکنان ۳۹ روستای اطراف کوهستان گارا که در جریان عملیات سال ۲۰۲۴ تخلیه شده بودند، همچنان نتوانستهاند به خانههای خود بازگردند. در همان گزارش از جنگلزدایی برای ساخت شبکه جادههای نظامی نیز سخن گفته شده است.
محمود رضا ابعاد خسارت را بسیار گستردهتر میداند و میگوید حدود ۴۵۰ هزار هکتار از زمینهای کشاورزی استان دهوک تحت تاثیر حضور نظامی و درگیریها قرار گرفته است. او همچنین نیروهای ترکیه را به قطع درختان و انتقال چوب به این کشور متهم میکند.
در این میان، توافق تازه درباره زلیکان تنها به انتقال کنترل همین پایگاه میپردازد. بیانیه مشترک بغداد و آنکارا از واگذاری تدریجی این پایگاه براساس یک سازوکار و جدول زمانی مورد توافق خبر داده، اما درباره خروج نیروهای ترکیه از دیگر مواضع نظامی در اقلیم کردستان توضیحی ارائه نکرده است.
محمود رضا در این بارە اعلام کردە است کە چنین رویەای حاکی از آن است کە هنوز سازوکار مشخصی برای پایان دادن به حضور گستردهتر نیروهای ترکیه وجود ندارد.
او همچنین روابط حزب دموکرات کردستان با آنکارا را یکی از عوامل موثر بر ادامه حضور نظامی ترکیە در اقلیم کردستان قلمداد کردە و مدعی است منافع مشترک دو طرف مانع شکلگیری فشار جدی برای خروج نیروهای ترکیه شده است.
با این حال، آنچه در گزارشهای میدانی قابل مشاهده است، ادامه توسعه زیرساختهای نظامی ترکیه حتی در دوره مذاکرات صلح با پکک است.
ساخت جادههای تازه، اتصال پایگاهها و ایجاد مجموعههای نظامی جدید نشان میدهد همزمان با توافق برای واگذاری زلیکان، بخش دیگری از حضور نظامی ترکیه در اقلیم کردستان همچنان پابرجاست.
به این ترتیب، توافق زلیکان یک پرسش را بیپاسخ باقی گذاشته است: سرنوشت شبکه پایگاهها و زیرساختهایی که ترکیه طی سالهای گذشته در مناطق مختلف اقلیم کردستان ایجاد کرده، چه خواهد شد؟
