در سایه چین، روسیە در پی بازگشت به جایگاه قدرتهای بزرگ جهانی است

سمیه توحیدی
انتظار میرود ولادیمیر پوتین پنجشنبه ۱۹ نوامبر در چین، برای نخستین بار در نشستی سهجانبه با دونالد ترامپ و شی جینپینگ دیدار کند. کرملین این نشست را فرصتی برای تثبیت جایگاه روسیه در تصمیمگیریهای بزرگ بینالمللی میداند. با این حال، روسیه پس از نزدیک به پنج سال جنگ در اوکراین، با اقتصادی روبهروست که برای فروش انرژی، تأمین تجهیزات صنعتی و انجام مبادلات مالی بیش از گذشته به چین وابسته شده است. این عدم توازن، پرسشی اساسی درباره موقعیت مسکو مطرح میکند: روسیه با وجود حفظ قدرت نظامی و هستهای، تا چه اندازه میتواند در مناسبات جهانی مستقل از پکن عمل کند؟
چین روز دوشنبه برگزاری نشست سران سە کشور آمریکا، روسیە و جمهوری خلق چین را در شهر شنژن تأیید کرد. به گزارش رویترز، مائو نینگ، سخنگوی وزارت امور خارجه این کشور اعلام نمود کە سه رئیسجمهور درباره صلح جهانی و ثبات راهبردی گفتوگو خواهند کرد.
پکن هنوز دستور کار تفصیلی این نشست را اعلام نکرده است. در مقابل، روسیه امیدوار است این دیدار بتواند زمینهای برای پیشبرد خواستههای مسکو در مذاکرات مربوط به جنگ اوکراین فراهم کند.
اهمیت نمادین این نشست برای کرملین به پیشینه روابط روسیه با غرب بازمیگردد. مسکو از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، با گسترش ناتو به شرق اروپا مخالفت کرده و خواستار آن بوده است که آمریکا و متحدانش، روسیه را یکی از بازیگران تعیینکننده ساختار امنیتی اروپا به رسمیت بشناسند.
تهاجم گسترده روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ و تحریمهای متعاقب آن، نهتنها این اختلاف را برطرف نکرد، بلکه پیوندهای اقتصادی مسکو با اروپا را نیز بهشدت کاهش داد.
به نوشته رویترز در تحلیل ۱۴ نوامبر، برخی ملیگرایان روس نشست پیش رو را با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه میکنند.
در آن کنفرانس، رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی درباره ترتیبات پایان جنگ جهانی دوم و آینده اروپا گفتوگو کردند.
این قیاس بازتاب خواست بخشی از محافل سیاسی روسیه برای بازگشت به مناسباتی است که در آن، قدرتهای بزرگ درباره مهمترین مسائل امنیتی مذاکره میکنند. اما برگزاری نشست شنژن بهخودیخود به معنای پذیرش چنین جایگاهی از سوی آمریکا و چین نیست.
تفاوت میان جایگاه موردنظر مسکو و توان اقتصادی آن در روابط تجاری روسیه و چین آشکار است. بر اساس گزارش مرکز مطالعات شرق اروپا، منتشرشده در مارس ۲۰۲۶، سهم چین از صادرات روسیه از ۱۶ درصد در سال ۲۰۲۱ به حدود ۳۰ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است.
در همین دوره، سهم چین از واردات روسیه نیز از حدود ۲۵ درصد به ۳۵ درصد رسیده است.
این وابستگی متقابل، متوازن نیست. در سال ۲۰۲۵، روسیه اندکی بیش از سه درصد صادرات چین و حدود پنج درصد واردات این کشور را به خود اختصاص میداد.
بنابراین، هرچند چین به مهمترین شریک تجاری روسیه تبدیل شده، بازار روسیه سهم نسبتاً کوچکی در تجارت خارجی پکن دارد. این تفاوت به چین امکان میدهد در روابط اقتصادی با مسکو از گزینههای بیشتری برخوردار باشد.
ساختار تجارت دو کشور نیز این شکاف را نشان میدهد. روسیه عمدتاً نفت، گاز، زغالسنگ و دیگر مواد خام را به چین صادر و در مقابل، خودرو، تجهیزات الکترونیکی، ماشینآلات صنعتی و قطعات موردنیاز تولید را از این کشور تامین می کند.
سهم کالاهای چینی از برخی گروههای وارداتی روسیه، از جمله ماشینآلات، تجهیزات صنعتی و قطعات یدکی، تا ۹۰ درصد افزایش یافته است. بازار خودرو نمونه مشخصی از این تحول است.
پس از خروج شرکتهای غربی و کاهش تولیدات داخلی روسیە، سهم برندهای چینی از فروش خودروهای نو در روسیه از دو درصد در سال ۲۰۱۹ به ۵۱ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیدە است.
در بخش انرژی نیز چین به یکی از خریداران اصلی نفت روسیه تبدیل شده است. با این وجود، در حالی که روسیه پس از محدودشدن دسترسیهای خود به بازار اروپا، گزینههای کمتری را برای فروش صادرات خود یافتە و در مقابل پکن همچنان میتواند نیازهای انرژی خود را از عرضهکنندگان دیگری تأمین کند، .
وابستگی روسیە به چین به تجارت کالا محدود نمانده است. سهم یوان از تسویهحسابهای تجارت خارجی روسیه تا میانه سال ۲۰۲۵ از ۳۰ درصد فراتر رفتە است.
اگرچە این تحول به مسکو در کاهش استفاده از ارزها و شبکههای مالی غربی کمک نمودە، اما در مقابل، اهمیت بانکها و نظام پرداخت چین را در مبادلات روسیه افزایش داده است.
با وجود گسترش تجارت، پکن تمایل محدودی را به سرمایهگذاری صنعتی گسترده در روسیه یا انتقال فناوریهای پیشرفته نشان داده است.
مذاکرات طولانی درباره خط لوله گاز سیبری ۲ نیز از اختلاف دو کشور بر سر شرایط همکاری میان این دو حکایت دارد. روسیه خواهان گسترش فروش گاز به چین است، اما توافق بر سر شرایط این پروژه تاکنون حاصل نشده است.
در نتیجه، شراکت مسکو و پکن دو واقعیت همزمان را در بر میگیرد. چین با خرید انرژی و تأمین تجهیزات، به تداوم فعالیت اقتصادی روسیه کمک میکند.
در عین حال، تمرکز بخش بزرگی از تجارت خارجی روسیه بر بازار چین، قدرت چانهزنی مسکو را محدود میسازد. این شکاف اقتصادی، زمینهای مهم برای ارزیابی اهداف سیاسی پوتین در نشست شنژن است.
مسکو خواهان بازنگری در ساختار امنیتی اروپاست
تلاش کرملین برای تثبیت جایگاه بینالمللی روسیه صرفا به حضور پوتین در نشست شنژن محدود نمیشود.
مسکو در مذاکرات اخیر درباره پایان جنگ اوکراین، خواستههایی را مطرح کرده است که دامنه آنها بسیار فراتر از مرزهای این کشور است و به حضور نظامی ناتو در بخش بزرگی از اروپا مربوط میشود.
این مطالبات نشان میدهد کە روسیه میخواهد مذاکرات صلح به فرصتی برای تغییر ترتیبات امنیتی شکلگرفته پس از پایان جنگ سرد تبدیل شود.
بر اساس گزارش واشنگتنپست درباره مذاکرات اخیر، نمایندگان روسیه در مذاکرات ابوظبی سندی را ارائه کردهاند که خواستار بازگشت آرایش نظامی ناتو به وضعیت سال ۱۹۹۷ است. این سند به تاریخ دهم نوامبر، بدون امضا و سربرگ رسمی تنظیم شده و موضع اولیه مذاکرهکنندگان روسیه را بازتاب میدهد. محتوای آن توافقی پذیرفتهشده میان طرفها نیست.
از سوی دیگر، مسکو خواستار محدودشدن حضور نیروها و پایگاههای ناتو در کشورهای اروپای شرقی، توقف فعالیت نظامی این ائتلاف در اوکراین، قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی و پایان ارسال تسلیحات غربی به اوکراین شده است.
برخی از این درخواستها به پیشنهادهایی شباهت دارند که روسیه در دسامبر ۲۰۲۱، دو ماه پیش از آغاز تهاجم گسترده به اوکراین، به آمریکا و ناتو ارائه کرده بود.
پذیرش این شرایط میتواند وضعیت دفاعی کشورهای عضو ناتو در شرق اروپا را بهشدت تغییر دهد. لهستان، جمهوری چک و مجارستان در سال ۱۹۹۹ به این ائتلاف پیوستند و پس از آن، کشورهای حوزه بالتیک و شماری دیگر از کشورهای اروپای مرکزی و شرقی نیز عضو شدند.
این دولتها حضور نیروهای متحد و تضمینهای دفاعی ناتو را از ارکان امنیت خود میدانند. عقبنشینی موردنظر روسیه، دامنه حضور نظامی متحدان آنها را محدود خواهد کرد.
مطالبات مسکو حتی به تغییر قدرت بازدارندگی هستهای اروپا نیز گسترش یافته است. بر اساس گزارشهای منتشرشده درباره سند ابوظبی، روسیه خواستار آن شده است که بریتانیا و فرانسه متعهد شوند از تسلیحات هستهای خود برای دفاع از دیگر کشورهای اروپایی استفاده نکنند. این درخواست در شرایطی مطرح شده است که نگرانی درباره آینده تعهدات امنیتی آمریکا، بحث بر سر گسترش نقش بازدارندگی هستهای فرانسه و بریتانیا را در اروپا افزایش داده است.
واکنش دولتهای اروپایی نشان میدهد تحقق این مطالبات با موانع جدی روبهروست.
به گزارش رویترز در ۱۶ نوامبر، وزیران خارجه اتحادیه اروپا اعلام کردند گفتوگو درباره ساختار امنیتی آینده قاره، پیش از موافقت روسیه با آتشبس و ارائه امتیازهای معنادار، زودهنگام است.
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا نیز تأکید نمودە است که مذاکره درباره موضوعات گستردهتر باید پس از توقف جنگ انجام شود.
از دیدگاه وزیران اروپایی، مسکو ممکن است با گسترش دستور کار مذاکرات به ساختار امنیتی قاره، توجه را از ادامه عملیات نظامی در اوکراین منحرف کند. این نگرانی در حالی مطرح میشود که حملات روسیه به زیرساختهای انرژی اوکراین ادامه دارد.
به این ترتیب، اختلاف میان روسیه و اروپا صرفا بر سر مناطق اشغالی اوکراین نیست. مسکو میخواهد درباره حضور نظامی ناتو و جایگاه خود در نظام امنیتی اروپا نیز مذاکره کند.
در مقابل، دولتهای اروپایی معتقدند نخست باید جنگ متوقف شود و سپس درباره ترتیبات امنیتی آینده گفتوگو شود. این اختلاف، یکی از موانع اصلی تبدیل مذاکرات جاری به توافقی جامع است.
در همین حال، روسیه برای پیشبرد خواستههای خود نمیتواند صرفاً بر حمایت چین تکیه کند. به گزارش رویترز در ۱۴ نوامبر، پکن با قراردادن جنگ اوکراین در دستور کار نشست سهجانبه شنژن مخالفت کرده است. مقامهای آمریکایی نیز اعلام کردهاند که انتظار نمیرود این موضوع در مذاکرات سه رئیسجمهور بررسی شود.
این موضع برای مسکو اهمیت دارد. پوتین درصدد است تا از دیدار با رهبران آمریکا و چین برای تقویت موقعیت بینالمللی روسیه استفاده کند، اما مهمترین شریک اقتصادی مسکو حاضر نشده است از تبدیل این نشست به عرصه مذاکره درباره جنگ اوکراین حمایت کند.
همکاری گسترده اقتصادی و سیاسی پکن و مسکو به معنای یکسانبودن اولویتهای آنها در تمام پروندههای بینالمللی نیست.
موقعیت روسیه در چنین شرایطی دو وجه متفاوت دارد. این کشور همچنان یکی از بزرگترین زرادخانههای هستهای جهان را در اختیار دارد، عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل است و میتواند بر روند بحرانهای امنیتی بینالمللی اثر بگذارد. اما جنگ اوکراین و تحریمهای غرب، وابستگی اقتصادی آن به چین را افزایش دادهاند و مطالبات گستردهاش برای تغییر ترتیبات امنیتی اروپا نیز با مخالفت کشورهای اروپایی روبهرو شده است.
نشست شنژن فرصتی را برای کرملین فراهم میکند تا روسیه را در کنار آمریکا و چین، یکی از طرفهای اصلی گفتوگو درباره مسائل جهانی معرفی کند. با این حال، اعتبار نمادین این حضور با توانایی تحقق خواستههای مسکو یکسان نیست.
روسیه برای تغییر وضعیت امنیتی اروپا به توافق با طرفهایی نیاز دارد که بسیاری از مطالبات آن را رد کردهاند. در عرصه اقتصادی نیز برای حفظ بخش مهمی از تجارت خارجی خود به کشوری متکی است که منافع و اولویتهای مستقلی دارد.
از این منظر، اهمیت نشست سهجانبه برای روسیه در فاصله میان جایگاه سیاسی موردنظر کرملین و محدودیتهای واقعی قدرت آن نهفته است.
پوتین میتواند در کنار ترامپ و شی بر سر میز مذاکره بنشیند، اما نتیجه گفتوگوها نشان خواهد داد که این حضور تا چه اندازه میتواند به دستاوردی فراتر از نمایش جایگاه بینالمللی روسیه تبدیل شود.











