از کوردیشه و اِلوره تا کردستان و لرستان

نصراللە لشنی
تاریخ مردمان زاگرس را نمیتوان تنها بر پایه منابع دورههای متاخر بازسازی کرد. بخش مهمی از گذشته این پهنه در اسناد تمدنهای همسایه، بهویژه کتیبههای سلطنتی آشور و بابل، بازتاب یافته است. پادشاهان بینالنهرین در گزارش لشکرکشیها و فتوحات خود، نام سرزمینها، کوهستانها و واحدهای سیاسی متعددی را ثبت کردهاند که برخی از آنها هنوز بهدرستی مکانیابی نشدهاند. این نامها از مهمترین مواد خام برای بازسازی جغرافیای تاریخی غرب ایران و زاگرس به شمار میروند. در میان این اسناد، کتیبهای از توکولتینینورتای یکم، پادشاه آشور در سده سیزدهم پیش از میلاد، اهمیت ویژهای دارد.
در فهرست سرزمینهایی که این پادشاه پس از پیروزی بر کاشتیلیاش، شاه بابل، از تابعیت آنها سخن میگوید، دو نام دیده میشود که از منظر تاریخ مردمان زاگرس شایسته بررسیاند: Kurdišše و Elurê. نخستین نام از نظر ساخت آوایی به نام «کورد» نزدیک است و دومین نام، با حفظ توالی همخوانیِ «ل ـ و - ر»، امکان مقایسه با نام «لور» را فراهم میکند.
فرضیه بازتاب نامهای کهن کورد و لور در کتیبه توکولتینینورتای یکم
فرضیه اصلی این یادداشت آن است که Kurdišše و Elurê صورتهای ثبتشده کهن از نامهای سرزمینی مرتبط با دو حوزهی تاریخی کوردها و لورها هستند. کوردیشه با حوزه کوردنشین و اِلوره با حوزه لورنشینِ زاگرس ارتباط دارد.
این فرضیه بر سه پایه استوار است: صورت آوایی نامها، جایگاه آنها در یک فهرست جغرافیایی متعلق به هزارهی دوم پیش از میلاد، و زمینهی تاریخی و جغرافیاییِ مناسبات آشور با سرزمینهای شرقی و جنوبشرقی قلمرو خود.
این یادداشت در پی آن نیست که صرفاً دو شباهت لفظی را کنار یکدیگر قرار دهد. بلکه میکوشد این نامها را در بستر جغرافیای سیاسی عصر آشور میانه بررسی کند و نشان دهد که چرا باید آنها را در پژوهش درباره پیشینهی تاریخی کوردها و لورها وارد کرد.
مسئله محوری، امکان استمرار نامهای سرزمینی در پهنهای است که در طول تاریخ، با وجود تغییر حکومتها و مرزهای سیاسی، پیوستگی جغرافیایی و جمعیتی خود را تا اندازهای حفظ کرده است.
۱. کتیبه توکولتینینورتای یکم و فهرست سرزمینها
توکولتینینورتای یکم از پادشاهان برجسته آشور میانه بود. دوران فرمانروایی او با گسترش قدرت نظامی آشور و افزایش فشار بر بابل همراه شد.
یکی از مهمترین رویدادهای این دوره، جنگ با کاشتیلیاش چهارم، شاه کاسی بابل و اسارت او به دست سپاه آشور بود. توکولتینینورتا در کتیبههای سلطنتی خود این پیروزی را بهعنوان نشانهای از اقتدار فراگیر خویش معرفی میکند.
کتیبه مورد بحث در مجموعهٔ The Royal Inscriptions of Mesopotamia: Assyrian Periods با شناسهی RIMA 1, A.0.78.23 ثبت شده است.

در پایگاه رسمی Royal Inscriptions of Assyria Online نیز این متن با عنوان Tukulti-Ninurta I 23 و شناسه Q005859 در دسترس است. متن به دوره آشور میانه تعلق دارد و تاریخ آن در حدود ۱۲۳۳ تا ۱۱۹۷ پیش از میلاد قرار داده شده است.
توکولتینینورتا پس از گزارش پیروزی بر کاشتیلیاش، از مجموعهای از سرزمینها نام میبرد که مدعی است آنها را تحت فرمان خود درآورده است.
متن در سطرهای ۶۹ تا ۸۵ شامل نام سرزمینهایی چون ماری، هانا، راپیقو و سپس شمار زیادی از مناطق دیگر است. در میان نامهای این فهرست، صورتهای زیر دیده میشوند:
Ḫargamuš, Muqanaš, Bīt-Makki, Bīt-Qulla, Akriyaš, Sikkūru, Ḫuzuš, Turnasuma, Ḫaššilluna, Šāda, Sappani, Turṣinuḫlia, Dūru, Uzamiya, Ḫarnapḫi, Kurdišše, Ulayaš, Ulmuyaš, Ḫussauš, Ezāuš, Damnauš, Arinnu, Birūtu, Arrapḫa, Kurbata, Agališna, Šadappa, Kamzikla, Kammaraš, Elurê, Kammenza, Albadâ, Sikapda و Šabila.
در پایان این فهرست، پادشاه اعلام میکند که این سرزمینها بهطور منظم خراج و محصول کوهستانهای خود را به حضور او میآوردند.
بنابراین، متن صرفاً فهرستی از نامهای پراکنده نیست، بلکه مجموعهای از واحدهای سرزمینی را معرفی میکند که در چارچوب مناسبات سیاسی و اقتصادی آشور قرار گرفتهاند.
این نکته برای پژوهش حاضر اهمیت اساسی دارد. نامهای کوردیشه و اِلوره در متنی ظاهر شدهاند که صریحاً از سرزمینها، خراج آنها و محصولات کوهستانیشان سخن میگوید. از این رو، موضوع بررسی ما دو نام جغرافیایی در یک سند سیاسی و سلطنتی است.
۲. کوردیشه (Kurdišše): صورت کهن نامی نزدیک به کورد
نام نخست در سطر ۷۵ کتیبه آمده است. صورت میخی و آوانگاری آن در پایگاه ORACC چنین ثبت شده است:
KUR.kur-di-iš-še
در این صورت نوشتاری باید میان دو کاربرد نشانهی KUR تمایز گذاشت. KUR نخست، که با حروف بزرگ نوشته میشود، تعیینکننده معنایی یا determinative است و سرزمینیبودن نام را مشخص میکند. اما هجای kur پس از آن، با حروف کوچک نوشته شده و بخشی از صورت آوایی خود نام است. بنابراین، ساخت نوشتاری نام چنین تحلیل میشود:
- KUR: تعیینکننده سرزمین
- kur-di-iš-še: صورت هجایی نام - Kurdišše: صورت نرمالشده
این تمایز از نظر خوانش کتیبه اهمیت دارد؛ زیرا هجای آغازین kur جزئی از نام است و نباید آن را با تعیینکننده پیش از نام اشتباه گرفت. نمایه نامهای جغرافیایی ORACC نیز این نام را با عنوان Kurdišše و بهعنوان نام مکان ثبت کرده است.
۲ـ۱. تطبیق کوردیشه با نام کورد
نکته برجسته در نام Kurdišše حضور توالی آوایی kur-di در آغاز آن است. این توالی از نظر ساخت آوایی با نام «کورد» شباهت قابلتوجهی دارد.
در واقع، آنچه در اینجا اهمیت دارد، صرفاً وجود چند صدای مشابه نیست، بلکه حضور توالی همخوانیِ اصلیِ نام کورد، یعنی «ک ـ و - ر ـ د»، در بخش آغازین نام باستانی است.
صورت Kurdišše را میتوان به دو بخش آوایی تقسیم کرد: Kurdi و šše. بخش نخست، یعنی Kurdi، همان بخشی است که بیشترین اهمیت را در مقایسه با نام کورد دارد.
بخش پایانی نیز در صورت ثبتشده آشوری حضور دارد و میتواند جزئی از ساخت نام محلی یا صورت بازنماییشدهٔ آن در زبان کاتبان باشد.
در بررسی نامهای جغرافیایی باستان، باید به این واقعیت توجه داشت که کاتبان بینالنهرینی نامهای سرزمینهای بیگانه را با نظام نوشتاری و امکانات آوایی زبان خود ثبت میکردند. ازاینرو، صورت ثبتشده الزاماً عین تلفظ بومی نبوده است. تفاوت میان صورت یک نام در کتیبه میخی و شکل آن در زبانهای دورههای بعد، مانع از بررسی پیوند تاریخی نیست.
از این منظر، Kurdišše دادهای بسیار مهم برای پژوهش دربارهی پیشینه نام کورد به شمار میرود. این نام نشان میدهد که در سده سیزدهم پیش از میلاد، صورتی با توالی آوایی نزدیک به «کورد» بهعنوان نام یک سرزمین در کتیبهای آشوری ثبت شده است. چنین گواهیای باید در مطالعات مربوط به تاریخ نام کورد جایگاه داشته باشد.
البته این یافته صرفا از طریق مقایسه با منابع دورههای بعد به نتیجه کاملتری میرسد. باید بررسی کرد که صورتهای میانی و متأخر نام در متون آشوری، ایرانی، یونانی، پهلوی و منابع دورهی اسلامی چگونه ثبت شدهاند و چه تحولاتی را پشت سر گذاشتهاند.
بااینحال، نقطه آغاز این زنجیره پژوهشی اکنون روشن است: نام Kurdišše در یک کتیبه سلطنتی از هزاره دوم پیش از میلاد وجود دارد و از نظر آوایی با نام کورد قابلمقایسه است.
۲ـ۲. کوردیشه؛ نام سرزمین یا نام مردم؟
در متن کتیبه، Kurdišše در کنار نامهای دیگر با تعیینکننده سرزمین (KUR) آمده است. بنابراین، در این سند با نام یک واحد جغرافیایی روبهرو هستیم. این نکته برای فرضیه مقاله اهمیت دارد؛ زیرا میتواند نشان دهد که پیشینه مورد بررسی، پیش از هر چیز، به یک نام سرزمینی مربوط بوده است.
نامهای قومی و جغرافیایی در تاریخ بارها میان یکدیگر جابهجا شدهاند. گاه نام یک سرزمین به ساکنان آن اطلاق شده و گاه نام یک گروه انسانی به منطقه سکونت آنها منتقل شده است.
بنابراین، ثبت نام کوردیشه بهعنوان سرزمین، نهتنها مانعی برای مقایسه با نام کورد نیست، بلکه از منظر تاریخ نامجایها نقطهی شروع مناسبی برای بررسی آن است.
فرضیه حاضر بر همین اساس، کوردیشه را یکی از نامهای کهنِ قابلبررسی در پیشینه جغرافیای تاریخی کوردها میداند.
۳. اِلوره (Elurê): نامی کهن در پیوند با حوزه لورنشین
نام دوم، Elurê، در سطر ۸۱ همان کتیبه ثبت شده است. صورت میخی آن در پایگاه ORACC چنین آمده است:
KUR.e-lu-re-e
در اینجا نیز KUR نخست تعیینکننده معنایی سرزمین است و بخش e-lu-re-e صورت هجایی نام را نشان میدهد. صورت نرمالشده آن در نمایه نامهای جغرافیایی ORACC به شکل Elure ثبت شده است.
نام اِلوره از نظر ساخت آوایی اهمیت خاصی دارد. در مرکز این نام، توالی همخوانیِ l-u-r قرار گرفته است؛ همان سه همخوانی که در نام «لور» نیز عناصر اصلی نام را تشکیل میدهند.
وجود واکههای آغازین و پایانی در صورت آشوری، امکان مقایسه را از میان نمیبرد؛ زیرا نامهای بیگانه در نظامهای نوشتاری باستانی ممکن است با واکههایی ثبت شوند که در صورت متأخر نام باقی نماندهاند.
۳ـ۱. تطبیق اِلوره با نام لور
در مقایسه Elurê با «لور»، باید به ساخت همخوانی نام توجه کرد. صورت باستانی شامل توالی l-u-r است و صورت امروزین نیز همین چارچوب همخوانی را حفظ کرده است.
تفاوت اصلی در واکههای پیرامونی است: در صورت باستانی، واکهای در آغاز نام و واکهای در پایان آن دیده میشود؛ درحالیکه در صورت کوتاه امروزی «لور»، این واکهها وجود ندارند.
چنین تفاوتی در مقایسه نامهای باستانی و متاخر پدیدهای نامأنوس نیست. نامها در انتقال میان زبانها و نظامهای نوشتاری میتوانند کوتاهتر شوند، واکههای افزوده را از دست بدهند یا با ساخت آوایی تازهای تثبیت شوند. بنابراین، صورت Elurê را میتوان در مقام یک نام کهنِ قابلمقایسه با «لور» بررسی کرد.
اهمیت این مقایسه زمانی بیشتر میشود که نام اِلوره را در متن جغرافیایی خود ببینیم. این نام در فهرست سرزمینهایی آمده است که در گزارش لشکرکشی و گسترش اقتدار آشور مطرح شدهاند. در نتیجه، اِلوره نه واژهای منفرد در متنی ادبی، بلکه نام یک سرزمین در یک سند سیاسی و جغرافیایی است.
از این منظر، فرضیه ارتباط اِلوره با حوزه تاریخی لورها بر دو قرینه استوار است: نخست، همخوانی برجسته ساخت آوایی نام با «لور»؛ دوم، ثبت آن بهعنوان نام سرزمین در جغرافیای سیاسی عصر آشور میانه.
۳ـ۲. نام سرزمین و پیشینه جغرافیایی لورها
برای بررسی پیشینه نام لور، باید میان نام قومی و نام جغرافیایی تمایز گذاشت. ممکن است نام یک منطقه در دورهای پیش از تثبیت نام ساکنان آن ثبت شده باشد و در دورههای بعد، با تغییرات آوایی و تاریخی، در نام مردم آن ناحیه استمرار پیدا کند.
از اینرو، اگر اِلوره را صورت کهن مرتبط با نام لور بدانیم، میتوان آن را نشانهای از قدمت نامگذاری سرزمینی در پهنهای دانست که بعدها در حوزهی لورنشین قرار گرفته است.
چنین برداشتی، تاریخ نام لور را از محدوده منابع متاخر فراتر میبرد و امکان بررسی آن را در متون آشور میانه فراهم میکند.
این مقایسه بهویژه از آن جهت اهمیت دارد که زاگرس در طول تاریخ، واحدهای جغرافیایی و جمعیتی متعددی را در خود جای داده است.
بسیاری از نامهای کهن این منطقه در منابع بینالنهرینی ثبت شدهاند و برخی از آنها هنوز بهطور قطعی شناسایی نشدهاند. اِلوره میتواند یکی از همین نامها باشد که بررسی آن در ارتباط با جغرافیای تاریخی لورها ارزش پژوهشی دارد.
۴. زمینه تاریخی و جغرافیایی فهرست سرزمینها
برای فهم جایگاه کوردیشه و اِلوره، باید به زمینه تاریخی فهرستی توجه کرد که این دو نام در آن آمدهاند. توکولتینینورتای یکم پس از شکست کاشتیلیاش، مجموعهای از سرزمینها را نام میبرد و از دریافت خراج آنها سخن میگوید. این گزارش در بستر گسترش قدرت آشور و رقابت آن با بابل معنا پیدا میکند.
جائومه لوپ در مقاله خود درباره مرز آشور و بابل در منطقه شرق دجله، همین فهرست را بررسی کرده است. او توضیح میدهد که:
در آغاز فرمانروایی توکولتینینورتا، مرز آشور و بابل در منطقه شرق دجله احتمالاً در نزدیکی ساحل چپ رود زاب کوچک قرار داشته است. شهرهایی چون تورسان، سیرا و تراباشه در امتداد این رود قرار میگرفتند و شواهد اداری، حضور آشور را در این ناحیه تأیید میکند.
لوپ همچنین نشان میدهد که آشور برای افزایش فشار بر بابل، تنها از مسیرهای غربی استفاده نمیکرد؛ بلکه در شرق دجله نیز پیشروی میکرد و تلاش داشت راههای ارتباطی و حوزههای پیرامونی بابل را تحت کنترل بگیرد.
بنابراین، فهرست سرزمینهای توکولتینینورتا باید در چارچوب یک راهبرد نظامی و سیاسی گستردهتر بررسی شود.
در عین حال، لوپ به نکتهای مهم اشاره میکند: ماری، هانا، راپیقو و کوهستانهای اَهلَمو در بخش غربی و جنوبغربی، در حوزهی رودهای خابور و فرات قرار داشتند.
درباره بسیاری از نامهای دیگر فهرست، ران زادوک نتیجه گرفته است که تقریباً همه آنها ریشه سامی ندارند و تنها اَرّاپخا را میتوان با اطمینان نسبی روی نقشه جای داد؛ اَرّاپخا همان منطقهای است که با کرکوک امروزی مرتبط دانسته میشود.
این نکته بهجای آنکه ارزش فهرست را کاهش دهد، اهمیت پژوهش درباره نامهای ناشناخته را بیشتر میکند.
کوردیشه و اِلوره در میان همین نامهایی قرار دارند که مکان دقیق آنها هنوز روشن نیست. در نتیجه، بررسی آنها باید در چارچوب جغرافیای سیاسی شرق دجله، سرزمینهای پیرامونی بابل و پهنهی زاگرس انجام شود.
نکته تعیینکننده آن است که فهرست کتیبه به چند نام محدود نیست؛ بلکه مجموعهای از واحدهای سرزمینی را در بر میگیرد که پادشاه آشور از دریافت خراج و محصولات کوهستانی آنها سخن میگوید. بنابراین، ارتباط این فهرست با جغرافیای کوهستانی و نواحی پیرامونی زاگرس، بخشی از زمینه تاریخی تحلیل ماست.
۵. محصولات کوهستانی؛ قرینهای جغرافیایی در متن کتیبه
یکی از نکات مهم کتیبهی آشوری توکولتینینورتای یکم، که در بررسی نخستینِ نامهای کودریش و الوره کمتر مورد توجه قرار میگیرد، اشاره صریح آن به خراج سرزمینهای مغلوب و محصولات کوهستانی آنهاست.
این عبارت بلافاصله پس از فهرست سرزمینها و نواحی تابع پادشاه آشور آمده و از این جهت، برای شناخت زمینه جغرافیایی قلمروهای یادشده اهمیت دارد.
در سطرهای ۸۳ تا ۸۵ کتیبه، عبارت زیر ثبت شده است:
GUN KUR.KUR-šu-nu ù ḫi-ṣi-ib ḫur-šá-ni-šu-nu a-na maḫ-ri-ia lu it-tar-ru-ni
مفهوم عبارت چنین است:
خراج سرزمینهایشان و محصولات کوهستانهایشان را پیوسته به پیشگاه من میآوردند.
نکتهی قابلتوجه در این عبارت، کاربرد تعبیر ḫiṣīb ḫuršānišunu به معنای «محصولات کوهستانهایشان» است.
این تعبیر نشان میدهد که سرزمینهای نامبردهشده در فهرست پیشین، در چارچوب یک مجموعه جغرافیایی و اقتصادی قرار داشتهاند که کوهستان و فرآوردههای آن در تأمین خراج و ثروت آن نقش داشته است.
اهمیت این نکته برای بررسی نامهای کودریش (Kurdišše) و الوره (Elure) در آن است که این دو نام در همان فهرستی آمدهاند که پس از آن، آشوریان از خراج سرزمینها و محصولات کوهستانی آنها سخن میگویند.
بنابراین، متن کتیبه تنها دو نام جغرافیایی را بهصورت منفرد ثبت نکرده، بلکه آنها را در چارچوب مجموعهای از سرزمینهای تابع و مرتبط با محیط کوهستانی قرار داده است.
این قرینه با جغرافیای تاریخی زاگرس و نواحی کوهپایهای آن سازگاری دارد؛ زیرا این منطقه از دیرباز دارای منابع طبیعی، دامداری کوهستانی، فرآوردههای جنگلی و معدنی و مسیرهای ارتباطی میان دشت و ارتفاعات بوده است.
از این منظر، اشاره کتیبه به محصولات کوهستانی را میتوان قرینهای مهم در بررسی جایگاه جغرافیایی سرزمینهای یادشده دانست.
از این رو، عبارت مربوط به محصولات کوهستانی را باید در کنار نامهای جغرافیایی ثبتشده در کتیبه، بهویژه کودریش و الوره، بررسی کرد.
چنین خوانشی نشان میدهد که شواهد کتیبه صرفاً واجد ارزش زبانشناختی نیستند، بلکه اطلاعاتی درباره محیط طبیعی، ساختار اقتصادی و موقعیت جغرافیایی سرزمینهای مورد اشاره نیز در اختیار ما قرار میدهند.
۶. اهمیت همنشینی کودریش و الوره
یکی از جنبههای مهم کتیبهی توکولتینینورتای یکم، ثبت نامهای کوردیشە (Kurdišše) و الوره (Elure) در یک فهرست واحد از سرزمینها و نواحی تابع آشور است.
اهمیت این موضوع فراتر از ثبت دو نام جغرافیایی در یک متن تاریخی است؛ زیرا همنشینی این دو نام میتواند در بررسی پیوندهای تاریخی و جغرافیایی میان قلمروهای مرتبط با نامهای کوردی و لوری نقش داشته باشد.
در متن کتیبه، نام کوردیش در سطر ۷۵ و نام الوره در سطر ۸۱ آمده است. فاصله این دو نام در فهرست نشان میدهد که آنها دو مدخل مستقل جغرافیاییاند، اما هر دو در چارچوب یک مجموعه سیاسی و جغرافیایی قرار گرفتهاند. این مجموعه در روایت نظامی و سیاسی پادشاه آشور، در شمار سرزمینهایی قرار دارد که تحت سلطه او درآمده و موظف به پرداخت خراج شدهاند.
همین همنشینی از نظر تاریخی اهمیت دارد؛ زیرا نشان میدهد که در سده سیزدهم پیش از میلاد، نامهایی با صورتهای آوایی نزدیک به نامهای تاریخی و امروزی کورد و لور، در یک متن رسمی آشوری و در ارتباط با سرزمینهای تابع یک قدرت سیاسی ثبت شدهاند.
این همزمانی و همنشینی، زمینهای برای بررسی احتمال وجود پیوندهای تاریخی میان این نامها و حوزههای جغرافیایی بعدی کردستان و لرستان فراهم میکند.
از منظر روششناسی تاریخی، قرارگرفتن دو نام در یک فهرست بهتنهایی اثباتکننده خویشاوندی مردمی یا زبانی میان ساکنان آن سرزمینها نیست؛ اما هنگامی که این همنشینی با شباهتهای نامشناختی و قرینه جغرافیایی و اقتصاد مربوط به محصولات کوهستانی همراه میشود، ارزش استدلالی بیشتری پیدا میکند. در واقع، سه سطح از داده در کنار یکدیگر قرار میگیرند:
۱. قرینه نامشناختی: شباهت صورت نامهای Kurdišše و Elure با نامهای تاریخی و امروزی مرتبط با کوردها و لورها.
۲. قرینهی جغرافیایی: قرارگرفتن هر دو نام در فهرست سرزمینهایی که در ادامه همان متن، از خراج و محصولات کوهستانی آنها سخن گفته میشود.
۳. قرینه تاریخی و سیاسی: حضور همزمان این دو نام در یک مجموعهٔ سرزمینی که در جریان لشکرکشیهای توکولتینینورتای یکم به حوزهی قدرت آشور پیوند خورده است.
ترکیب این سه قرینه، فرضیهی ارتباط تاریخی کوردیش با حوزه نامشناختی کورد و الوره با حوزه نامشناختی لور را به موضوعی قابلبررسی در تاریخ جغرافیایی زاگرس تبدیل میکند. اهمیت این فرضیه در آن است که بهجای تکیه بر شباهت لفظیِ منفرد، از مجموعهای از شواهد همزمان در یک سند تاریخی بهره میگیرد.
همچنین باید توجه کرد که فهرست کتیبه، بازتاب نگاه اداری و نظامی حکومت آشور به سرزمینهای تابع است. بنابراین، نامها در این متن لزوماً بیانگر مرزبندیهای اتنیکی یا زبانی به مفهوم امروزی نیستند؛ بلکه، نام قلمروها و واحدهای جغرافیایی شناختهشده برای دستگاه سیاسی آشور به شمار میروند.
با وجود این، همین ثبت رسمی نامها در یک سند همعصر، ارزش آنها را برای مطالعهی تاریخ نامهای جغرافیایی منطقه افزایش میدهد.
بر این اساس، همنشینی کوردیش و الوره را میتوان یکی از مهمترین نکات کتیبه در بررسی فرضیه پیوند تاریخی نامهای کورد و لور دانست.
این همنشینی، بهویژه هنگامی که در کنار قرینه محصولات کوهستانی و زمینهی جغرافیایی زاگرس قرار گیرد، تصویری منسجمتر از احتمال ارتباط این دو نام با حوزههای تاریخی کردستان و لرستان به دست میدهد.
۷. جمعبندی و نتیجهگیری
کتیبه توکولتینینورتای یکم از جمله اسناد مهم آشوری در بررسی تاریخ جغرافیایی سرزمینهای پیرامون بینالنهرین است.
در میان نامهای ثبتشده در این سند، دو نام Kurdišše و Elure از اهمیت ویژهای برخوردارند؛ زیرا صورت آوایی آنها زمینه مقایسه با نامهای تاریخی و امروزین کورد و لور را فراهم میکند.
بررسی این دو نام نشان میدهد که نمیتوان اهمیت آنها را صرفاً به شباهت ظاهری واژگان محدود کرد. هر دو نام در یک فهرست تاریخی و در چارچوب قلمروهای تابع آشور ثبت شدهاند. افزون بر این، عبارت مربوط به پرداخت خراج سرزمینها و تحویل محصولات کوهستانی، زمینهای جغرافیایی و اقتصادی برای فهم مجموعهی این قلمروها فراهم میکند.
بر پایه این شواهد، فرضیه ارتباط نام Kurdišše با حوزه تاریخی کوردها و نام Elure با حوزه تاریخی لورها، فرضیهای قابلاعتنا در مطالعات تاریخ نامهای جغرافیایی زاگرس است.
اهمیت این فرضیه در تقدم زمانی ثبت این نامها در یک سند آشوری متعلق به سده سیزدهم پیش از میلاد و در پیوند آنها با یک مجموعهی سرزمینی و کوهستانی نهفته است.
مطالعە اسامی تاریخی در پیوند با جغرافیا، ساختار سیاسی و زمینهی اقتصادی زمان ثبت آنها حائز اهمیت است.
از این منظر، کتیبه توکولتینینورتای یکم میتواند یکی از شواهد اولیه و ارزشمند برای بررسی پیشینه تاریخی نامهای مرتبط با کوردها و لورها در حوزه زاگرس باشد.
در نتیجه، ثبت نامهای کودریش و الوره در یک سند واحد آشوری، همراه با قرینه محصولات کوهستانی، مبنایی برای طرح این دیدگاه فراهم میکند که ریشههای نامشناختی و جغرافیایی این دو حوزه را باید در تاریخ کهن زاگرس نیز جستوجو کرد.
این دیدگاه، بهعنوان یک فرضیه تاریخی و زبانشناختی، ظرفیت آن را دارد که با بررسی اسناد آشوری دیگر، متون جغرافیایی باستان، دادههای زبانشناختی و شواهد باستانشناختی منطقه، دقیقتر و مستندتر شود.
منابع و مآخذ
1. Grayson, A. Kirk. Assyrian Rulers of the Third and Second Millennia BC (to 1115 BC). The Royal Inscriptions of Mesopotamia: Assyrian Periods, Vol. 1. Toronto: University of Toronto Press, 1987. بهویژه کتیبهٔ A.0.78.23.2. Llop-Raduà, Jaume. “The Boundary Between Assyria and Babylonia in the East Tigris Region During the Reign of Tukultī-Ninurta I (1233–1197 BC).” In Between the Cultures: The Central Tigris Region from the 3rd to the 1st Millennium BC, edited by Peter A. Miglus and Simone Mühl, 209–215. Heidelberg: Heidelberger Orientverlag, 2011.3. Nashef, Khaled. Die Orts- und Gewässernamen der mittelbabylonischen und mittelassyrischen Zeit. Répertoire Géographique des Textes Cunéiformes 5. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, 1982.4. Knapp, Andrew, and Jamie Novotny. Complete Names Index of the Royal Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Periods, Volumes 1–3. Online Supplement, 2012.5. Luckenbill, Daniel David. Ancient Records of Assyria and Babylonia, Vol. I. Chicago: University of Chicago Press, 1926.6. Royal Inscriptions of Assyria Online (RIAO), Tukulti-Ninurta I 23, Q005859, بهویژه سطرهای ۶۹ تا ۸۵.7. Open Richly Annotated Cuneiform Corpus (ORACC), RIAO/RIA 2, مدخلهای جغرافیایی Kurdišše و Elure










