درگیری در خلیج فارس، سفره غذایی در جهان را تهدید می کند
- 4 hours ago
- 4 min read
جنگ ایران و آمریکا نشان داد تنگه هرمز صرفا یک گذرگاه جهانی برای انتقال نفت بە شمار نمیرود، بلکه یکی از شریانهای پنهان امنیت غذایی جهان است. اختلال در صادرات گاز و کود نیتروژنی، هزینه یک درگیری منطقهای را مستقیماً به مزارع و سفرههای کشورهای دور منتقل میکند. در این ساختار، کنترل انرژی به اهرم سیاسی و غذا به قربانی جنگ تبدیل میشود. بنابراین، پیامد راهبردی بحران ایران تنها جهش قیمت نفت نیست، بلکه بازتوزیع گرسنگی در کشورهایی است که عملاً هیچ نقشی در جنگ ندارند.
در عمق جو زمین، نیتروژن که ۷۸ درصد هوا را تشکیل میدهد، بە وفور وجود دارد. با این حال، این گاز بیاثر و برای گیاهان غیرقابل استفاده است، تا زمانی که علم مدرن وارد میدان شود. فرآیند هابربوش، که در سالهای ۱۹۰۹ تا ۱۹۱۳ توسط دو دانشمند آلمانی ابداع شد، با استفاده از فشار، حرارت و گاز طبیعی، نیتروژن را به آمونیاک و سپس به کودهای قدرتمند تبدیل کرد.
این کودها بە پایه و اساس انقلاب سبز بدل شدند و تولید محصولات کشاورزی را به شدت افزایش دادند. بدون آنها، تغذیه میلیاردها انسان امروز غیرممکن بود.
اما این وابستگی عمیق به کودهای ارزانقیمت، نقطه ضعفی پنهان را آشکار کرد. وقتی جنگ ایالات متحده و ایران آغاز شد، زنجیره تامین کود جهانی به سرعت مختل و جهان با تهدید واقعی بحران غذایی روبرو شد.
درگیریهای اخیر آمریکا، اسرائیل و ایران نه تنها تاسیسات انرژی را هدف قرار داد، بلکه کشاورزی مدرن را که بر پایه گاز طبیعی و کودهای نیتروژنی بنا شده بود، به لرزه درآورد.
انقلاب سبز و وابستگی شکننده کشاورزی مدرن
انقلاب سبز در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ با ترکیب بذرهای اصلاح شده، آفتکشها، مکانیزاسیون و بهویژه کودهای شیمیایی، معجزهای در تولید غذا ایجاد کرد.
میانگین بازدهی محصولات کشاورزی از حدود ۱۳۳۶ کیلوگرم در هکتار در سال ۱۹۶۰ به بیش از ۴۴۹۰ کیلوگرم در سال ۲۰۲۳ رسید، در حالی که مساحت زمینهای قابل کشت تنها ۱۴ درصد افزایش یافته بود.
این پیشرفت، جمعیت جهان را از سه میلیارد نفر در ۱۹۶۰ به حدود سه برابر آن رساند و از وقوع قحطیهای گسترده جلوگیری کرد.
با این حال، این موفقیت بر پایه منابع محدودی مانند گاز طبیعی استوار است. مصرف جهانی کود نیتروژنی از دهه ۱۹۶۰ به طور پیوسته افزایش یافته و امروز میلیاردها نفر مستقیما به آن وابستهاند.
دانشمند کانادایی واکلاو اسمیل محاسبه کرده که اگر کشاورزی هنوز در سطح پیش از انقلاب سبز بود، برای تغذیه جمعیت فعلی جهان نیاز به بیش از نیمی از زمینهای قابل سکونت سیاره داشتیم.
شوک تامین در خلیج فارس
با آغاز جنگ آمریکا و ایران، بیش از ۳۰ درصد از تامین جهانی کود نیتروژنی و ۱۷ درصد گاز طبیعی جهان قطع شد.
بخش عمدهای از صادرات گوگرد، ماده حیاتی برای انواع دیگر کودها، در منطقه خلیج فارس گیر افتاد. صدها کشتی در لنگرگاهها متوقف ماندند زیرا عبور از تنگه هرمز با خطر حملات ایرانی همراه بود. کارخانههای تولید گاز و کود تعطیل شدند، برخی تأسیسات توسط موشک و پهپاد آسیب دیدند و بازسازی آنها ماهها یا حتی سالها زمان میبرد.
این اختلال دقیقا در آغاز فصل کاشت در کشورهای بزرگ واردکننده کود رخ داد. قیمت کود اوره در بازارهای جهانی به شدت جهش کرد.
کشاورزان هندی برای حفظ تولید غذا و آرامش جمعیت عظیم شهری و روستایی، مقادیر عظیمی کود را با قیمت بالا خریداری کردند. این اقدام باعث شد منابع موجود برای سایر کشورها کاهش یابد.
تاثیرات نابرابر بر کشورهای مختلف
استرالیا، با وجود ثروت نسبی، یکی از آسیبدیدگان اصلی بود. کشاورزان این کشور مجبور شدند سطح کشت گندم را کاهش دهند، زیرا درآمد حاصل از فروش محصول جوابگوی هزینه بالای کود نبود. هند و تایلند نیز به دلیل وابستگی بیشتر به واردات کود از کشورهای خلیج فارس، فشار بیشتری را تحمل کردند.
در آفریقا، برخی از کشاورزان به کلی قادر به دسترسی به کود نشدند. برزیل، که بخش عمده کود خود را وارد میکند، کشاورزانش با انتخاب سختی مواجه شدند: یا هزینههای سنگین را بپذیرند یا با کاهش مصرف کود، محصول کمتری برداشت کنند و در هر دو حالت زیان ببینند.
حتی اگر تنگه هرمز باز بماند، بازگشت به وضعیت عادی زمانبر خواهد بود و هرگونه تشدید مجدد درگیری میتواند بحران را تکرار کند.
نمودارهای قیمت اوره نشان میدهد که جهش قیمتی دقیقا با فصلهای کاشت در هند، ایالات متحده، استرالیا و برزیل همزمان بوده و کشاورزان را در حساسترین زمان تحت فشار قرار داده است.
افزایش قیمت مواد غذایی و سایه النینو
شاخص قیمت مواد غذایی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد(FAO) پس از آغاز جنگ به طور قابل توجهی افزایش یافت.
انرژی و کود گرانتر، زنجیره تامین غذا را تحت تاثیر قرار داد. گرمای شدید تابستانی و الگوی آب و هوایی النینو، که اغلب با کاهش بارندگی در هند همراه است، این مشکلات را تشدید کرد. در گذشته، النینو باعث خشکسالی و محدودیت صادرات غذا توسط برخی دولتها شده بود.
بیشتر مردم جهان به تامین فراوان و ارزان غذا عادت کردهاند، اما این جنگ و عوامل آب و هوایی نشان داد که این راحتی چقدر شکننده است. جمعیتهای آسیبپذیر بیشترین فشار را تحمل کردند و قیمتها برای مدتی طولانی بالا باقی ماند.
درسهای آموختهشده و افق پیش رو
این بحران تاکید کرد که امنیت غذایی جهان بیش از هر زمان دیگری به ثبات خاورمیانه وابسته است. کشورهای حوزە خلیج فارس از جمله ایران، عربستان، امارات و دیگران، نقش محوری در تامین مواد اولیه کود دارند. هرگونه اختلال در این منطقه میتواند به سرعت به شوک جهانی تبدیل شود.
برای کاهش ریسکها، نیاز به اقداماتی مانند تنوعبخشی به منابع تامین کود، سرمایهگذاری در فناوریهای تولید کود با انرژیهای تجدیدپذیر، و توسعه روشهای کشاورزی کممصرفتر احساس میشود.
همچنین، ذخیرهسازی استراتژیک کود در کشورهای وابسته و تقویت همکاریهای بینالمللی برای حفاظت از مسیرهای دریایی حیاتی ضروری است.
جنگ ایران و پیامدهای آن بر کود و غذا، یادآوری تلخی است از وابسته بودن جهان امروز. آنچه در تنگه هرمز رخ میدهد، میتواند مستقیما بر سفره غذایی خانوادهای در دهکدهای دورافتاده در آفریقا یا آسیا تأثیر بگذارد.
در حالی که قیمتها تا حدی کاهش یافته است، زخمهای واردشده به سیستم غذایی جهانی همچنان باقی است و خطر درگیریهای آینده در خلیج فارس، این تهدید را زنده نگه میدارد.
در نهایت، این رویداد نشان میدهد که دستاوردهای علمی بشر، هرچند شگفتانگیز، بدون ثبات سیاسی و ژئوپلیتیکی نمیتوانند تضمینکننده آیندهای امن برای غذا باشند. جهان باید از این تجربه درس بگیرد و پیش از وقوع بحران بعدی، آمادگی لازم را کسب کند.