شکست خودگردانی روژآوا یا آغاز فصلی تازه از تقابل با دمشق؟

توافق جدید میان دولت انتقالی سوریه و نیروهای سوریه دموکراتیک، با میانجی‌گری فرانسه، تلاشی است برای بازآرایی عرصە سیاسی در شمال‌شرق سوریه و پایان درگیری‌های اخیر. با این حال، حفظ خودگردانی کردی و حقوق محلی، از جمله دسترسی به آموزش به زبان مادری و اداره محلی، همچنان در ابهام است. از سوی دیگر، نگرانی‌ها از برخورد نیروهای دولتی و فشار ترکیه بر مشارکت سیاسی کُردها بالاست. موفقیت توافق به پایبندی به آتش‌بس، تعامل واقعی با شوراهای محلی و تضمین‌های بین‌المللی برای جلوگیری از بازگشت تنش‌ها وابسته است.

در ۳۰ ژانویه ۲۰۲۶، وزارت خارجه فرانسه با صدور بیانیه‌ای رسمی از امضای توافق میان دولت انتقالی سوریه و نیروهای سوریه دموکراتیک (SDF) خبر داد و آن را گامی مهم برای توقف درگیری‌های چند هفته اخیر و آغاز «گذار آرام به سوی سوریه‌ای واحد و متکثر» توصیف کرد.

در این بیانیه تأکید شده است که فرانسه «به‌طور فعال» در تسهیل مذاکرات میان همه طرف‌ها نقش داشته و اکنون از آن‌ها می‌خواهد آتش‌بس و مراحل توافق را «به‌طور کامل و طبق جدول مورد توافق» اجرا کنند.

این توافق پس از چراغ سبز امریکا به احمد الشرع مبنی بر حمله به روژآوا و عقب‌نشینی کُردها به مناطق کردی، بە امضا رسید. در این حمله حدود ٨٠ درصد از مناطق تحت کنترل کردها توسط دولت انتقالی دمشق تصرف شد.

دو طرف تاکنون به‌طور رسمی جزئیات دقیقی از تقسیم قدرت منتشر نکرده‌اند، اما اشاره به «مقامات انتقالی و سوریه‌ای متحد و متکثر نشان می‌دهد که طرح، فراتر از یک ترتیبات صرفاً امنیتی است و قرار است به نوعی بازآرایی ساختار سیاسی و اداری در شمال‌شرق این کشور منتهی شود.

پرسش اصلی برای بسیاری از ناظران این است که خودگردانی کردی که طی سال‌های جنگ با داعش شکل گرفت، در این چارچوب چه سرنوشتی پیدا می‌کند.

استقرار نیروهای دولتی و تغییر نقشه میدانی

هم‌زمان با اعلام این توافق، رسانه‌های بین‌المللی و منطقه‌ای از حرکت واحدهای ارتش و نیروهای امنیتی وابسته به دولت سوریه به سمت مناطق تحت کنترل نیروهای سوریه دموکراتیک خبر داده‌اند.

طبق گزارش‌ها، بخشی از نیروهای دولتی به سوی شهرهایی در استان حسکه و نیز محورهای اطراف قامشیلو حرکت کرده‌اند. این مناطق طی سال‌های اخیر در زمره مهم‌ترین مراکز حضور و نفوذ نظامی و سیاسی کُردها قرار داشت.

این جابه‌جایی‌ها برای بخشی از جمعیت عرب محلی که با پشت کردن به نیروهای دموکراتیک سوریه، به الشرع پیوستند، به‌عنوان بازگشت «نظم قدیم» و پایان چنددستگی قدرت تعبیر می‌شود، اما در عین حال میان بسیاری از کردها نگرانی عمیقی نسبت به احتمال تکرار تجربه‌های قبلی سرکوب و حذف سیاسی ایجاد کرده است.

با این وجود مظلوم عبدی فرمانده نیروهای سوریه دموکراتیک ، حفاظت از مردم و مناطق کردی را خط قرمز اعلام کرد و نسبت به جنگ علیه مناطق کردی هشدار داده است.

نقش فرانسه؛ میانجی‌گر و ناظر مشروط

فرانسه در این فرایند تلاش کرده است خود را هم‌زمان حامی وحدت سرزمینی سوریه و مدافع حقوق کردها نشان دهد. در بیانیه وزارت خارجه در پاریس، تأکید شده است که هدف از این توافق «تثبیت آتش‌بس، جلوگیری از تجدید درگیری و آغاز یک روند سیاسی فراگیر» است.

مقام‌های فرانسوی می‌گویند کشورشان برای رسیدن به این توافق، از کانال‌های مختلف با دمشق، نیروهای کرد و سایر بازیگران در تماس بوده و اکنون نیز اجرای آن را از نزدیک پیگیری خواهد کرد.

اظهارات یان برم، سرکنسول فرانسه در منطقه کردستان، حاکی از آن است که دیپلمات‌های فرانسوی در گفت‌وگو با کُردها کوشیده‌اند تضمین‌هایی درباره جایگاه سیاسی و حقوق فرهنگی آن‌ها در ساختار آینده بدهند.

هرچند ظرفیت واقعی فرانسه برای اعمال فشار بر دمشق و نیز بر ترکیه که حضور نیروهای کرد را تهدیدی امنیتی می‌داند، محدود است.

با این حال، میراث همکاری مشترک با نیروهای کُرد در نبرد علیه داعش، جایگاهی نمادین برای این رابطه در افکار عمومی اروپایی ایجاد کرده است که عقب‌نشینی کامل از آن برای پاریس هزینه سیاسی دارد.

خودگردانی در برابر تمامیت ارضی

توافق جدید از نگاه بسیاری از تحلیلگران تلاشی است برای جمع‌کردن دو ایدئولوژی متعارض: از یک سو، تأکید دمشق و حامیانش بر «تمامیت ارضی» و لزوم بازگشت همه مناطق تحت کنترل دولت مرکزی؛ و از سوی دیگر، خواست نیروهای کرد برای قدرت غیرمتمرکز، حفظ دستاوردهای خودگردانی، از اداره محلی و نیروهای امنیتی تا آموزش به زبان مادری.

اگر ادغام نیروهای سوریه دموکراتیک در ساختار نظامی و امنیتی رسمی دولت انتقالی سوریه بدون چارچوب روشن برای مشارکت سیاسی و اداره محلی انجام شود، خطر آن وجود دارد که تجربه چند ساله خودگردانی به‌عنوان «اپیزودی گذرا» به پایان برسد و زمینه برای تنش‌های جدید فراهم شود.

در مقابل، اگر توافق به شکل‌گیری نوعی عدم تمرکز واقعی، شوراهای منتخب محلی و به رسمیت شناختن تنوع زبانی و اتنیکی منتهی شود، می‌تواند الگویی متفاوت برای بازسازی دولت در سوریه پس از جنگ ایجاد کند.

تحلیلگران این سناریو را با پیشینه دولت انتقالی دمشق و موضع سخت ترکیه با هر نوع قدرت کردی، دور از ذهن ارزیابی می‌کنند.

نگرانی‌ها و سناریوهای پیش رو در کوتاه‌مدت

موفقیت توافق به دو عامل کلیدی وابسته است: پایبندی طرف‌ها به آتش‌بس و نحوه برخورد نیروهای دولتی با ساختارهای محلی موجود.

هرگونه اقدام تند امنیتی، بازداشت‌های گسترده یا تلاش برای حذف کامل نهادهای مدنی و اداری نزدیک به کُردها می‌تواند روند را به سرعت به سمت درگیری دوباره سوق دهد.

مظلوم عبدی در این رابطه با اشارە بە اینکه توافق هنوز قطعی نشدە است، گفته است نحوه برخورد دمشق با خواستەهای ما مهم است. او افزوده است که اگر شرایطی که قابل قبول نیست تحمیل شود، ممکن است این توافق موفق نشود.

در سطح منطقه‌ای، واکنش ترکیه نیز تعیین‌کننده است. آنکارا از ابتدا با هر ترتیبی که مشروعیت سیاسی برای نیروهای سوریه دموکراتیک ایجاد کند، مخالفت کرده و حضور این نیروها را تهدیدی برای امنیت خود می‌داند.

در نتیجه، اگر احساس کند توافق تازه این نیروها را در ساختار رسمی سوریه تثبیت می‌کند، ممکن است به گزینه فشار نظامی یا دیپلماتیک جدید روی آورد.

برای سوریه، شمال‌شرق نه‌تنها به‌لحاظ اتنیک و هویتی، بلکه از نظر منابع آب، کشاورزی و انرژی نیز منطقه‌ای کلیدی است.

این‌که توافق دمشق–نیروهای کرد با میانجی‌گری فرانسه در عمل به چه الگویی از اداره این منطقه منجر شود، می‌تواند تصویری اولیه از شکل دولت سوریه در سال‌های بعد از جنگ را به دست بدهد، دولتی که هنوز با بازگشت به مرکزگرایی شدید گذشته و پذیرش نوعی تنوع و عدم تمرکز واقعی دست و پنجە نرم می‌کند.

تحولات اخیر در روژاوا قطعەای از یک پازل بزرگ‌تر است که از نشست‌های میان اسرائیل و دولت انتقالی احمد الشرع در فرانسه آغاز شد و با فشارهای فزاینده ترکیه علیه هرگونه تثبیت قدرت کردی در سوریه ادامه یافت.

در پاریس، احمد الشرع عملاً با پذیرش تداوم اشغال جنوب سوریه توسط اسرائیل، تلاش کرد تا در همسویی با مطالبات آنکارا، مسیر گسترش نفوذ دولت انتقالی به مناطق تحت کنترل کردها را هموار سازد.

در برابر این روند، عبدالله اوجالان، رهبر حزب کارگران کُردستان، کوشیدە است با تلاش‌های دیپلماتیک، مانع از فروپاشی کامل دستاوردهای روژآوا شود.

به گفته منابع نزدیک به این روند، تماس‌ها و پیام‌هایی که میان امرالی، اربیل، قامشیلو، واشنگتن، پاریس و آنکارا رد و بدل شد، بیش از آن‌که به معنای یک توافق پایدار باشد، تلاشی برای مهار یک سناریوی پرهزینه‌تر علیه کُردها بود.

با این حال، اوجالان هم‌زمان هشدار داده است که هرگونه تهدید مستقیم علیه مناطق کردی می‌تواند این مسیر شکننده را متوقف کند و ابتکار صلح با ترکیه را از دستور کار خارج سازد.