فردا در رم: تسلیم هسته‌ای یا جنگ تمام‌عیار؟

در آستانه دور پنجم مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا در رم، مقامات دو کشور همچنان بر مواضع متضاد خود در زمینه غنی‌سازی اورانیوم و رفع تحریم‌ها پافشاری می‌کنند؛ شکافی که امکان پیشرفت دیپلماتیک و حصول نتیجه در این دور از گفت‌وگوها را در ابهام فرو بردە است.

بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان روز چهارشنبه ۲۱ مه اعلام کرد که دور پنجم مذاکرات هسته‌ای میان آمریکا و جمهوری اسلامی ایران، جمعه ۲۳ مه (دوم خرداد) در شهر رم ایتالیا برگزار خواهد شد.

مذاکرات هستەای ایران و ایالات متحده با وجود اما و اگرها و خواسته‌ای متضاد، همچنان در جریان است و عمان میانجی‌گری این دور از گفت‌وگوهای غیرمستقیم را برعهده دارد.

اما از سوی دیگر، سخنان اخیر رهبر ایران نشان می‌دهد که تهران به هیچ وجه حاضر به عقب‌نشینی از مواضع خود در مورد حق غنی‌سازی نیست. رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنه‌ای، اخیرا در سخنرانی عمومی خود با اظهارات مقامات آمریکایی در این مورد را «یاوەگویی» خوانده و گفته است:

مذاکراتِ غیرمستقیم هم گمان نمی‌کنیم به نتیجه برسد. نمی‌دانیم چه خواهد شد، کسی منتظر اجازه این و آن نیست. جمهوری اسلامی سیاستی دارد، روشی دارد، سیاست خودش را تعقیب می‌کند.

این اظهارات که بلافاصله پس از اعلام برنامه‌ریزی برای دور جدید مذاکرات بیان شد، نشانگر عمق اختلافات میان دو کشور است.

مواضع تهران: غنی‌سازی خط قرمز است

ساعاتی پیش از اظهارات بدر البوسعیدی درباره زمان و مکان دور پنجم مذاکرات، عباس عراقچی وزیر خارجه ایران حضور در این دور از مذاکرات را مشروط به "سودمند بودن" دانسته بود. عراقچی، روز پنجشنبه در حاشیه مراسمی در تهران، با اشاره به امکان حضور ایران در مذاکرات رم گفت که جمهوری اسلامی هنوز در حال بررسی این موضوع است و تأکید کرد که «ایران هرگز از مسیر دیپلماسی خارج نشده، اما در برابر زیاده‌خواهی‌ها در میز مذاکره خواهد ایستاد». او به صراحت اعلام کرد که غنی‌سازی اورانیوم چه با توافق و چه بدون توافق ادامه خواهد یافت، موضعی که به نظر می‌رسد خط قرمز غیرقابل مذاکره تهران باشد.

همچنین محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور ایران، با اشاره به مواضع آمریکا در مورد لزوم توقف کامل غنی‌سازی اورانیوم گفت که این موضع‌گیری‌ها نه نخستین بار است و نه آخرین خواهد بود. او با بیان اینکه "اگر قرار بود غنی‌سازی را کنار بگذاریم، نیازی به تحمل تحریم‌های ظالمانه آمریکا در دهه‌های گذشته نبود"، تأکید کرد که مواضع ایالات متحده متناقض است و تحت تأثیر رسانه‌ها و با هدف راضی نگه داشتن رژیم صهیونیستی اتخاذ می‌شود. عارف تصریح کرد که جمهوری اسلامی ایران همان مسیر تعیین‌شده در مذاکرات غیرمستقیم را دنبال می‌کند و غنی‌سازی در خاک ایران، خط قرمز تهران محسوب می‌شود.

موضع امریکا: تهدیدها را متوقف می‌کنیم

در مقابل، مقامات آمریکایی نیز مواضع خود را تعدیل نکرده‌اند. دونالد ترامپ در جریان سفر منطقه‌ای خود بار دیگر بر سیاست فشار حداکثری برای محدودسازی برنامه هسته‌ای ایران تأکید کرد و در حالی که احتمال دستیابی به توافق را رد نکرد، موفقیت آن را نامطمئن دانست.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، با لحنی قاطع اعلام کرده است که ایران نباید به سلاح هسته‌ای دست یابد و تهدید کرد که در صورت شکست مذاکرات، اقدام نظامی علیه ایران در دستور کار قرار خواهد گرفت. سخنگوی وزارت خارجه آمریکا نیز به نیوزویک گفت: رئیس‌جمهور ترامپ موضع خود را شفاف اعلام کرده است: ایران نمی‌تواند سلاح هسته‌ای داشته باشد.

بازدارندگی با چاشنی تهدید

روبیو همچنین هشدار دادە است که حتی در صورت وجود مدل‌هایی برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای، کشورهایی که به فناوری غنی‌سازی دست یافته‌اند، می‌توانند به‌راحتی به سطح تسلیحاتی نیز برسند. او گفته:

آن‌ها می‌خواهند غنی‌سازی را به عنوان یک عامل بازدارنده حفظ کنند تا در آستانه دستیابی به سلاح هسته‌ای باقی بمانند و کسی جرأت برخورد با آن‌ها را نداشته باشد.

در ادامە این تحولات، اسرائیل نیز به عنوان متحد اصلی آمریکا در منطقه، تهدید کرده است که در صورت احساس تهدید، به‌تنهایی تأسیسات هسته‌ای ایران را هدف قرار خواهد داد؛ موضوعی که تنش‌ها را در منطقه‌ای که به دلیل جنگ در غزه ملتهب است، افزایش داده است.

این در حالی است که توافق تاریخی هسته‌ای سال ۲۰۱۵ که با عنوان برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) شناخته می‌شود، سطح غنی‌سازی ایران را به ۳.۶۷٪ محدود کرده بود، اما از زمانی که این توافق در سال ۲۰۱۸ با خروج یک‌جانبه آمریکا توسط ترامپ فروپاشید، ایران تمام محدودیت‌های برنامه هسته‌ای خود را کنار گذاشته و تا سطح ۶۰٪ اورانیوم را غنی‌سازی کرده است، که تنها یک گام فنی تا رسیدن به سطح تسلیحاتی فاصله دارد.

در چنین شرایطی، با توجە بە احتمال پیگیری سیاست مقاومت فعال، به نظر می‌رسد مذاکرات فعلی بیشتر به مانور دیپلماتیک شباهت دارد تا گفت‌وگوی واقعی برای حل اختلافات.

با توجه به مواضع سخت‌گیرانه دو طرف، احتمال دستیابی به توافق در کوتاه‌مدت بسیار کم ارزیابی می‌شود. تحلیلگران هشدار می‌دهند که ادامه این روند ممکن است به افزایش تنش‌ها و حتی رویارویی نظامی منجر شود، سناریویی که هیچ یک از طرفین به طور رسمی آن را رد نکرده‌اند.