چهار هدف اصلی اسرائیل در توافق در حال شکلگیری آمریکا و ایران نادیده گرفته شدهاند
- Jun 18
- 8 min read
در حالی که قرار است آمریکا و ایران روز جمعه یادداشت تفاهمی را امضا کنند و مذاکرات جدیدی درباره پرونده هستهای آغاز شود، رسانه اسرائیلی یدیحوت آحارنوت در تحلیلی اعلام نمود کە توافق در حال شکلگیری نهتنها هیچیک از اهداف اصلی اعلامشده اسرائیل را تضمین نمیکند، بلکه در برخی موارد با خواستههای اعلامی دولت بنیامین نتانیاهو فاصله قابل توجهی دارد.
پیش از اعلام دستیابی بە تفاهمی میان آمریکا و ایران، نتانیاهو طی روزهای گذشته چهار هدف اصلی را برای پایان بحران با ایران برشمرده بود:
خروج مواد غنیشده از ایران، برچیدن زیرساختهای غنیسازی، محدود کردن برنامه موشکهای بالستیک و پایان حمایت تهران از گروههای همپیمان منطقهای.
با این حال، متعاقب اعلام امضای الکترونیکی تفاهمنامە ایران و آمریکا، آنچه کە تاکنون از مفاد توافق و اظهارات مقامهای آمریکایی و ایرانی منتشر شده است، نشان میدهد هیچیک از این چهار هدف در مرحله فعلی تضمین نشدهاند. نخستین موضوع، سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران است.
گزارش منتشر شدە از سوی روزنامە یدیعوت آحارنوت حاکی از این نکتە است کە حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد همچنان در مرکز اختلافها قرار دارد.
اگرچه دونالد ترامپ بارها گفته است مواد غنیشده از ایران خارج خواهد شد یا از بین خواهد رفت، اما در چارچوب تفاهم فعلی هیچ سازوکار مشخص و الزامآوری برای تحقق این هدف ارائه نشده است.
دومین هدف اسرائیل، برچیدن کامل زیرساختهای غنیسازی بود. با این حال، اظهارات اخیر ترامپ نشان میدهد واشنگتن دیگر بر توقف کامل غنیسازی در خاک ایران تأکید ندارد.
رئیسجمهور آمریکا در گفتوگو با نیویورک تایمز گفته است ایران در آینده تنها به غنیسازی در سطوح پایین و برای اهداف غیرنظامی محدود خواهد شد.
به نوشته این پایگاە خبری، چنین رویکردی به معنای باقی ماندن زیرساختهای غنیسازی در ایران، هرچند با محدودیتهای جدید است.
سومین محور مورد اختلاف، برنامه موشکهای بالستیک ایران است. این رسانه مینویسد موضوع موشکها که یکی از اصلیترین نگرانیهای اسرائیل به شمار میرود، عملاً از دستور کار مذاکرات کنار گذاشته شده است.
تهران از ابتدا اعلام کرده بود درباره برنامه موشکی خود مذاکره نخواهد کرد و نشانهای از اصرار واشنگتن برای وارد کردن این موضوع به توافق نیز دیده نمیشود.
چهارمین مطالبه اسرائیل، پایان حمایت ایران از گروههای همپیمان خود در منطقه بود. اما بر اساس گزارشهای منتشرشده، موضوع حزبالله لبنان، حماس، حوثیهای یمن و دیگر گروههای مورد حمایت تهران نیز در چارچوب مذاکرات فعلی دنبال نمیشود.
از نگاه این گزارش کە بازتاب دهندە نگرانیهای اسرائیل است، این مسئله به ایران اجازه میدهد بدون پرداختن به یکی از مهمترین موضوعات مورد اختلاف با اسرائیل، وارد مرحله جدیدی از مذاکرات شود.
در حالی که دولت ترامپ بازگشایی تنگه هرمز و پایان درگیریهای مستقیم را به عنوان موفقیت اصلی خود معرفی میکند، بسیاری از مقامهای سیاسی و امنیتی اسرائیل معتقدند توافق فعلی پاسخ روشنی به نگرانیهای راهبردی تلآویو نمیدهد.
به باور منتقدان، توافق در حال شکلگیری ممکن است در نهایت به کاهش فشارهای اقتصادی بر ایران منجر شود، بدون آنکه محدودیتهای قطعی و بلندمدتی بر برنامه هستهای، موشکی و منطقهای این کشور اعمال کند.
این گزارش در جمعبندی خود بر این باور است کە اگرچه هنوز متن نهایی یادداشت تفاهم منتشر نشده و قضاوت نهایی درباره آن زودهنگام است، اما بر اساس اطلاعات موجود، فاصله قابل توجهی میان اهداف اعلامی اسرائیل و توافقی که اکنون میان واشنگتن و تهران شکل گرفته است، دیده میشود.
ایران با استفاده از اهرم تنگه هرمز توانست مسیر مذاکرات را تغییر دهد
به نوشته واینت، یکی از مهمترین عواملی که به شکلگیری توافق میان آمریکا و ایران کمک کرد، جایگاه تنگه هرمز و نگرانیهای فزاینده درباره امنیت عبور و مرور انرژی در این آبراه راهبردی بود.
این گزارش میگوید دولت ترامپ بازگشایی تنگه هرمز را مهمترین دستاورد توافق معرفی میکند، اما منتقدان میپرسند آمریکا در برابر این امتیاز چه چیزهایی به ایران واگذار کرده است.
ترامپ در روزهای اخیر بارها تأکید کرده که پس از امضای یادداشت تفاهم، تنگه هرمز بدون محدودیت و بدون دریافت عوارض برای کشتیها باز خواهد شد. اما رسانههای ایرانی روایت متفاوتی ارائه میدهند.
بر اساس گزارش واینت، برخی رسانههای نزدیک به حکومت ایران مدعی شدهاند توافق شامل تعلیق بخشی از تحریمهای مرتبط با فروش نفت ایران، آزادسازی بخشی از داراییهای بلوکهشده و آغاز روندی برای بازسازی اقتصادی این کشور است.
در همین چارچوب، مقامهای ایرانی از ارقامی مانند ۲۴ میلیارد دلار دارایی بلوکهشده و حتی برنامهای با ارزش حدود ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی سخن گفتهاند.
بر اساس این گزارش، ایران در طول مذاکرات تلاش کرده است از اهمیت تنگه هرمز به عنوان یک اهرم فشار استفاده کند.
در بخش دیگری از گزارش، به ادعای خبرگزاری فارس اشاره شده است. فارس به نقل از یک منبع آگاه گزارش داده که کشتیها تنها برای یک دوره ۶۰ روزه بدون پرداخت هزینه از تنگه هرمز عبور خواهند کرد و پس از پایان این دوره، ایران و عمان درآمدهای مرتبط با خدمات دریایی را دریافت خواهند کرد.
بر اساس این روایت، تفاهمهای انجامشده بر حاکمیت ایران و عمان بر تنگه هرمز تأکید میکند و مدیریت برخی خدمات دریایی نیز با هماهنگی دو کشور انجام خواهد شد.
به نوشته این رسانه، قطر نقش اصلی را در انتقال پیامها و نزدیک کردن دیدگاههای تهران و واشنگتن بر عهده داشته است.
پاکستان نیز با اعلام زودهنگام توافق، به یکی از بازیگران فعال این روند تبدیل شد و ترکیه نیز از طریق کانالهای دیپلماتیک خود از مذاکرات حمایت کرده است.
این رسانه در جمعبندی این بخش مینویسد هنوز مشخص نیست کدامیک از روایتهای متناقض درباره امتیازهای اقتصادی ایران یا آینده تنگه هرمز در متن نهایی توافق گنجانده شدهاند.
با این حال، از نگاه نویسندگان گزارش، تهران توانسته است از اهمیت راهبردی هرمز برای افزایش قدرت چانهزنی خود در مذاکرات استفاده کند و بخشی از مطالباتش را وارد دستور کار گفتوگوها کند.
منتقدان میگویند توافق جدید ممکن است از برجام نیز ضعیفتر باشد
همزمان با نزدیک شدن آمریکا و ایران به امضای یادداشت تفاهم و احتمال آغاز دور تازەای از مذاکرات، انتقادها در اسرائیل و آمریکا نسبت به مسیر توافق در حال افزایش است.
منتقدان بر این باورند کە توافقی که دولت دونالد ترامپ در حال شکل دادن به آن است، ممکن است در نهایت محدودیتهای کمتری نسبت به توافق هستهای سال ۲۰۱۵ بر ایران تحمیل کند.
در میان منتقدان، دن شاپیرو، سفیر پیشین آمریکا در اسرائیل و مقام سابق وزارت دفاع آمریکا، از صریحترین مواضع را مطرح کرده است. او معتقد است:
جنگ اخیر نهتنها به اهداف اعلامشده خود دست نیافتە است، بلکه ممکن است به توافقی منجر شود که از گزینههای موجود پیش از آغاز جنگ نیز ضعیفتر باشد.
شاپیرو میگوید مهمترین دستاوردی که تاکنون از سوی دولت ترامپ مطرح شده است، بازگشایی تنگه هرمز است.
با این حال، او تأکید میکند این آبراه پیش از آغاز جنگ نیز برای عبور کشتیهای تجاری باز بود و هنوز مشخص نیست آمریکا در برابر این دستاورد چه امتیازهایی به ایران داده است.
از سوی دیگر، یکی از مهمترین ابهامها به سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران مربوط میشود. ترامپ در مصاحبهای با نیویورک تایمز گفته است ایران در آینده تنها مجاز به غنیسازی در سطوح پایین و برای اهداف غیرنظامی خواهد بود و هرگز اجازه نخواهد داشت از سقف تعیینشده فراتر برود.
او همچنین مدعی شده آمریکا و ایران در آینده برای استخراج، رقیقسازی و حذف حدود ۱۲ تن مواد غنیشده موجود در ایران همکاری خواهند کرد. ترامپ گفته است واشنگتن اختیارات نظارتی گستردهای در اختیار خواهد داشت و امکان دسترسی سریع به تأسیسات هستهای ایران فراهم خواهد شد.
با وجود این، ایران تاکنون چنین ترتیباتی را بهصورت رسمی تأیید نکرده است و روایتهای منتشرشده از سوی مقامهای ایرانی تفاوتهایی جدی با روایت واشنگتن دارد.
اندکی پیش از اعلام توافق، یک مقام آمریکایی تأکید کرده بود نتیجه نهایی مذاکرات باید به نابودی یا خروج اورانیوم با غنای بالا از ایران و در نهایت برچیده شدن برنامه هستهای این کشور منجر شود. اما در مقابل، مقامهای ایرانی گفتهاند توافق میتواند به ایران اجازه دهد مواد غنیشده را در داخل کشور و تحت نظارت بینالمللی رقیق کند.
به نوشته واینت، یکی دیگر از نگرانیهای منتقدان به دوره ۶۰ روزه مذاکرات مربوط میشود. بر اساس توافق اولیه، تهران و واشنگتن قرار است طی این مدت درباره پرونده هستهای و سایر مسائل اختلافی گفتوگو کنند.
شاپیرو همچنین هشدار داده است ایران ممکن است از این فرصت برای طولانی کردن مذاکرات و کاهش فشارهای بینالمللی استفاده کند. او معتقد است:
هنوز هیچ توافق نهایی درباره مهمترین موضوعات اختلافی وجود ندارد و آنچه تاکنون اعلام شده، صرفاً چارچوبی برای ادامه مذاکرات است.
این مقام پیشین آمریکایی همچنین نسبت به نبود جزئیات روشن درباره سازوکارهای بازرسی، نحوه اجرای تعهدات و واکنش احتمالی در صورت نقض توافق از سوی ایران ابراز تردید کرده است.
منتقدان دولت ترامپ یادآوری میکنند که رئیسجمهور آمریکا سالها توافق هستهای سال ۲۰۱۵ را یکی از بدترین توافقهای تاریخ توصیف میکرد، اما اکنون در حال حرکت به سمت توافقی است که ممکن است محدودیتهای کمتری نسبت به همان توافق بر برنامه هستهای ایران اعمال کند.
این گزارش در پایان تأکید میکند تا زمانی که متن کامل توافق منتشر نشود، ارزیابی دقیق آن امکانپذیر نخواهد بود.
با این حال، از نگاه منتقدان، نشانههای موجود حاکی از آن است که توافق در حال شکلگیری هنوز فاصله زیادی با اهداف اعلامی آمریکا و اسرائیل دارد و ممکن است در نهایت امتیازهای بیشتری نسبت به آنچه انتظار میرفت در اختیار تهران قرار دهد.
اختلاف بر سر لبنان و سرنوشت برنامه هستهای همچنان پابرجاست
در حالی که آمریکا و ایران از دستیابی به تفاهم برای پایان درگیریها و آغاز مذاکرات جدید خبر دادهاند، پرونده لبنان و نحوه مدیریت برنامه هستهای ایران همچنان از مهمترین نقاط اختلاف میان طرفها به شمار میرود.
یکی از مبهمترین بخشهای توافق به سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران مربوط میشود. دونالد ترامپ در گفتوگو با نیویورک تایمز گفته است ایران در آینده تنها اجازه خواهد داشت در سطوح پایین و برای اهداف غیرنظامی غنیسازی انجام دهد و هرگز نتواند از سقف تعیینشده فراتر برود.
ترامپ همچنین مدعی شده است واشنگتن و تهران در آینده برای استخراج، رقیقسازی و حذف حدود ۱۲ تن مواد غنیشده موجود در ایران همکاری خواهند کرد. او گفته است کە آمریکا از اختیارات نظارتی گسترده برخوردار خواهد بود و امکان دسترسی تقریباً فوری به تأسیسات هستهای ایران فراهم میشود.
با این حال، مقامهای ایرانی تاکنون چنین جزئیاتی را تأیید نکردهاند و روایت تهران از توافق با آنچه مقامهای آمریکایی مطرح میکنند تفاوتهای قابل توجهی دارد.
در آستانه اعلام توافق نیز یک مقام آمریکایی گفته بود نتیجه نهایی مذاکرات باید به نابودی یا خروج اورانیوم با غنای بالا از ایران و در نهایت برچیده شدن برنامه هستهای این کشور منجر شود.
اما در مقابل، یک مقام ارشد ایرانی تأکید کرده بود که تهران خواهان رقیقسازی مواد غنیشده در داخل کشور و تحت نظارت بینالمللی است.
پرونده لبنان نیز به یکی از مهمترین موضوعات مورد اختلاف تبدیل شده است. بر اساس گزارش منابع ایرانی و پاکستانی، تفاهم میان آمریکا و ایران شامل آتشبس فوری در لبنان نیز میشود.
تهران همچنین مدعی شده بود یکی از شروط خود برای خودداری از پاسخ موشکی به حمله اسرائیل در ضاحیه بیروت، خروج نیروهای اسرائیلی از جنوب لبنان بوده است. اما اسرائیل این روایت را رد میکند.
به گفته مقامهای اسرائیلی، بنیامین نتانیاهو در تماس با ترامپ تصریح کرده است که اسرائیل خود را متعهد به بندهای مرتبط با لبنان در توافق میان آمریکا و ایران نمیداند. بر اساس این موضع، ارتش اسرائیل در مواضع فعلی خود باقی خواهد ماند و برنامهای برای خروج از مناطق تحت کنترل در جنوب لبنان ندارد.
گزارش میافزاید ایران پس از اعلام توافق از لغو حمله برنامهریزیشده علیه اسرائیل سخن گفته است، اما مشخص نکرده در صورت ادامه حضور نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان، آیا این تصمیم همچنان پابرجا خواهد ماند یا خیر.
اگرچه نتانیاهو در روزهای گذشته از تعهد ترامپ به پیگیری موضوع خروج مواد غنیشده، محدودیت برنامه هستهای و مقابله با تهدیدهای ایران سخن گفته است، اما به نوشته این گزارش، هیچیک از این موارد در مرحله کنونی بهصورت قطعی در توافق تضمین نشدهاند.
در جمعبندی این گزارش آمده است که توافق فعلی بیش از آنکه یک توافق جامع و نهایی باشد، چارچوبی برای آغاز مذاکرات بعدی است.
اما در عین حال، بسیاری از مهمترین پرسشها درباره برنامه هستهای ایران، سرنوشت ذخایر اورانیوم، نقش گروههای همپیمان تهران و وضعیت لبنان همچنان بیپاسخ ماندهاند.
این گزارش پیش از انتشار متن یادداشت تفاهم بین ایران و آمریکا از سوی کاخ سفید در شامگاه چهارشنبه، منتشر شده است.
