چین: از ایفای نقش یک میانجی محتاط تا بازیگری فرصتطلب
- 2 days ago
- 3 min read
در میانهی جنگ اخیر میان ایران و آمریکا - اسرائیل، چین نه بهعنوان یک بازیگر نظامی بلکه بهعنوان یک قدرت تنظیمگر در سطح دیپلماتیک ظاهر شدە است که بیش از آنکه ناشی از مداخله مستقیم باشد، بر مدیریت ریسک، حفظ جریان انرژی و جلوگیری از بیثباتی سیستماتیک در نظم بینالمللی متمرکز است. رفتار پکن در این بحران را میتوان در چارچوب راهبرد کلان آنم یعنی پرهیز از درگیری مستقیم و در عین حال افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی، تحلیل کرد.
چین از آغاز جنگ، موضع رسمی خود را بر سه محور استوار کردە است: درخواست آتشبس فوری، تأکید بر راهحل سیاسی، و مخالفت با استفاده از زور.
مقامات وزارت امور خارجه چین بارها تصریح کردەاند که توقف خصومتها اولویت اصلی این کشور بودە و تنها مسیر خروج از بحران، گفتوگو و مذاکره است.
این موضعگیری با اصول دیرینه سیاست خارجی چین، از جمله احترام به حاکمیت ملی و عدم مداخله، همراستا است، اما در عین حال به پکن امکان میدهد خود را بهعنوان یک میانجی بیطرف معرفی کند.
در سطح عملی، چین تلاش کردە است تا از طریق دیپلماسی فعال، زمینههای کاهش تنش را فراهم کند. وزیر خارجه چین، تماسهای فشردهای را با همتایان منطقهای از جمله ایران، کشورهای خلیج فارس و پاکستان برقرار و نماینده ویژه این کشور در امور خاورمیانه نیز بهصورت دیپلماسی رفتوبرگشتی در منطقه فعال شدە است.
این تحرکات نشان میدهد که چین برخلاف برخی بحرانهای گذشته، اینبار بهطور جدی در پی ایفای نقش میانجی است، هرچند هنوز به سطح ابتکارهای ساختاری مانند توافق ایران-عربستان (۲۰۲۳) نرسیده است.
با این حال، نقش چین محدود به میانجیگری صرف نیست. این کشور دارای منافع حیاتی در منطقه، بهویژه در حوزه انرژی، است.
چین یکی از بزرگترین واردکنندگان نفت از ایران و خلیج فارس محسوب میشود و هرگونه اختلال در تنگه هرمز، تهدیدی مستقیم برای امنیت انرژی آن به شمار میرود.
بر همین اساس، پکن در کنار درخواست آتشبس، بهطور غیرمستقیم تلاش کرده مسیرهای انتقال انرژی را حفظ کند و از گسترش جنگ جلوگیری نماید .
از منظر ژئوپلیتیکی، جنگ فرصتهایی را نیز برای چین ایجاد کرده است. برخی تحلیلها نشان میدهد که درگیر شدن آمریکا در خاورمیانه، تمرکز راهبردی واشینگتن بر منطقه هند-پاسیفیک را کاهش داده و به چین فضای مانور بیشتری داده است.
این وضعیت، اگرچه برای چین مطلوب است، اما در عین حال خطر بیثباتی گسترده و اختلال در تجارت جهانی را نیز به همراه دارد که پکن هموارە بهشدت از آن پرهیز میکند.
در حوزه دیپلماتیک چندجانبه، چین تلاش کرده است با همکاری کشورهای منطقه و بازیگران بینالمللی، چارچوبی برای آتشبس ایجاد کند.
گزارشها حاکی از آن است که برخی کشورها مانند پاکستان، احتمال نقشآفرینی چین بهعنوان ضامن توافق را مطرح کردهاند. این نشاندهنده افزایش پذیرش نقش چین در معماری امنیتی خاورمیانه است، هرچند این نقش هنوز با محدودیتهایی، از جمله بیاعتمادی آمریکا و برخی متحدانش، مواجه است.
در عین حال، چین از ورود مستقیم نظامی به جنگ اجتناب کرده است. برخلاف روسیه در برخی بحرانها، پکن نه نیرو اعزام کرده و نه درگیری مستقیم داشته است، بلکه تنها به حمایتهای محدود و غیرمستقیم بسنده کرده است.
این رویکرد بازتابدهنده دکترین مداخله حداقلی با حداکثر نفوذ است که چین در سالهای اخیر دنبال میکند.
در زمینه تلاش برای آتشبس، چین بهطور مداوم از همه طرفها خواسته است شرایط لازم برای مذاکرات را فراهم کنند و از فرصتهای دیپلماتیک استفاده نمایند.
این کشور همچنین بر ضرورت جلوگیری از گسترش جنگ به سایر کشورهای منطقه تأکید کرده و هشدار داده است که ادامه درگیری میتواند به یک بحران گستردهتر بینالمللی تبدیل شود.
با وجود این تلاشها، تأثیرگذاری واقعی چین بر روند جنگ محدود بوده است. دلیل اصلی این محدودیت، نبود اهرمهای فشار مستقیم بر بازیگران اصلی، بهویژه آمریکا و اسرائیل، است. در حالی که چین روابط نزدیکی با ایران دارد، نفوذ آن بر تصمیمات راهبردی تهران نیز مطلق نیست. بنابراین، نقش چین بیشتر در سطح تسهیلگر باقی مانده است تا تصمیمساز.
بهطور کلی، میتوان گفت که چین در جنگ اخیر سه هدف اصلی را دنبال کرده است: نخست، جلوگیری از بیثباتی گسترده و حفظ جریان انرژی؛ دوم، تقویت جایگاه خود بهعنوان یک میانجی مسئول در نظام بینالملل؛ و سوم، بهرهبرداری غیرمستقیم از کاهش تمرکز آمریکا بر رقابت راهبردی با چین.
تلاشهای این کشور برای آتشبس، اگرچه تاکنون به نتیجه قطعی نرسیده است، اما نشاندهنده تغییر تدریجی نقش چین از یک بازیگر اقتصادی صرف به یک کنشگر فعال در مدیریت بحرانهای جهانی است.
