کردهای یهودی، تاریخی کهن در قلب کردستان و پیوندهای ماندگار
- May 3
- 4 min read
اکرم اسدی
در حالی که بحث تقابل میان ایران و اسرائیل همچنان داغ است، داستان یهودیانِ کُرد یادآور میشود که تاریخ این منطقه بسیار فراتر از درگیریهای سیاسی امروز است. یهودیان کردستان که در بخشهایی از کردستان ایران، اقلیم کردستان ، روژآوا (سوریه) و کردستان ترکیه میزیستهاند، یکی از قدیمیترین جوامع یهودی شرقی بهشمار میروند که هزاران سال در دل کوهستانهای این سرزمین سکونت داشتهاند.
یهودیان کرد، با همسایگان کرد مسلمان خود هموارە روابطی مسالمتآمیز اما متمایز داشتند و فرهنگ منحصربهفرد خود را در طی قرنها حفظ کردهاند.
امروزه تقریبا بخش بزرگی از یهودیان کرد، در اسرائیل زندگی میکنند و جمعیتشان به حدود دویست تا سیصد هزار نفر میرسد. این گروه تاثیر فرهنگی و اجتماعی قابل توجهی در جامعه اسرائیلی گذاشتهاند.
ریشههای باستانی یهودیان کرد
ریشههای یهودیان کرد به دوران باستان بازمیگردد. طبق سنتهای یهودی و گزارشهای تاریخی، بسیاری از آنها خود را نوادگان قبایل گمشده اسرائیل میدانند، به ویژه کسانی که در قرن هشتم پیش از میلاد توسط پادشاه آشور به کردستان تبعید شدند.
پادشاه آشور، شلمانصر، ساکنان پادشاهی شمالی اسرائیل را به مناطق کوهستانی حلح، خابور و شهرهای ماد، که امروز بخشهایی از کردستان ایران و عراق است فرستاد.
زبان نیاکان آنها، گویش آرامی یهودی کردی، شباهت زیادی به زبان آرامی تلمود بابلی دارد و نشاندهنده پیوستگی تاریخی است.
در قرن اول میلادی، پادشاهی آدیابنه در منطقه اقلیم کردستان امروزی، شاهد گرویدن خانواده سلطنتی آن منطقه به آئین یهودیت بود.
ملکه هلنه و پسرش مونوباز نه تنها به دین یهودیت گرویدند، بلکه در زمان قحطی به معبد اورشلیم کمک کردند و حتی نیروهایی برای حمایت فرستادند. قبر پادشاهان در اورشلیم هنوز با این داستان مرتبط است.
زندگی در قرون وسطی و دوران اسلامی
در طول قرون وسطی و دوران اسلامی، یهودیان کرد در جوامع کوچک روستایی و شهری مانند زاخو، اربیل، سنە (سنندج)، سقز، و کرمانشاه و شنو (اشنویە) زندگی میکردند. آنها اغلب به کشاورزی، تجارت و حرفههایی مانند رنگرزی یا جواهرسازی مشغول بودند.
روابط یهودیان کرد، با کردهای مسلمان معمولا دوستانه بود، در درگیریهای قبیلهای کردها، یهودیان و مسیحیان گاه تحت حمایت قبایل قرار میگرفتند. با این حال، آنها هویت جداگانهای حفظ کردند و در محلههای مخصوص یا روستاهای کوچک ساکن بودند.
یهودیان کرد در استانهای کردی مانند استانهای کردستان و کرمانشاه، گویشهای کردی محلی مانند گورانی یا اردلانی را نیز به کار میبردند. فرهنگشان با لباس، موسیقی و غذاهای کردی آمیخته شده بود.
سفرنامههای خاخامها مانند داوید بن هلل در قرن نوزدهم، زندگی آنها را اینگونه توصیف میکند: جوامعی منزوی اما مقاوم در برابر سختیهای کوهستانی.
مهاجرت به سرزمین اسرائیل
مهاجرت یهودیان کرد به سرزمین اسرائیل از قرن شانزدهم آغاز شد، زمانی که گروههایی از علمای دینی به صفد در شمال فلسطین رفتند و محلهای کردی ایجاد کردند.
در اوایل قرن بیستم، با ظهور جنبش صهیونیسم، برخی کردهای یهودی فعال شدند. اما موج اصلی مهاجرت در دهه ۱۹۵۰ رخ داد.
پس از تاسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸ و در پی تنشهای ضد یهودی در عراق، عملیات هوایی عزرا و نحمیا بین سالهای ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۲ بیش از ۱۲۰ هزار یهودی عراقی و کرد را به اسرائیل منتقل کرد. یهودیان کردستان ایران نیز عمدتا در همان دوره مهاجرت کردند.
کردها هنگام خروج یهودیان، گاهی سوگواری میکردند و حتی کنیسههای آنها را حفظ کردند، پدیدهای نادر در مقایسه با دیگر کشورها. امروزه تنها چند صد خانواده یهودی در اقلیم کردستان عراق باقی ماندهاند.
زندگی در اسرائیل و حفظ فرهنگ
در اسرائیل، یهودیان کرد عمدتا در اورشلیم و به ویژه محلههایی مانند نحلات و تلآویو ساکن شدند. زندگی اولیه سخت بود و کشاورزان روستایی باید با شرایط شهری سازگار میشدند.
اما آنها فرهنگ غنی خود را حفظ کردند. جشنواره صحرانه هر سال در ایام سوکوت برگزار میشود و در جریان آن، رقص دستهجمعی، موسیقی کردی، غذاهای سنتی مانند کبه یا دولمه و داستانهای نوستالژیک کردستان زنده میشود.
زبان آرامی یهودی کردی هنوز در برخی خانوادهها شنیده میشود، هرچند زبان عبری غالب شده است.
آنها در ارتش، سیاست و فرهنگ اسرائیل مشارکت فعال دارند و به عنوان پلی بین اسرائیل و کردها عمل میکنند.
پیوندهای تاریخی با کردهای مسلمان
پیوند بین یهودیان کرد و کردهای مسلمان ریشه در تاریخ مشترک دارد. مطالعات نشان میدهد نزدیکی ژنتیکی بیشتری بین یهودیان و کردها نسبت به برخی دیگر از گروهها وجود دارد که به خاستگاه مشترک خاورمیانهای آنها اشاره دارد.
هر دو گروه، برای قرنها بدون دولت مستقل مبارزه کردهاند: یهودیان با تبعید و سختیها، کردها با سرکوب در کشورهای مختلف. اسرائیل از دهه ۱۹۶۰ روابط محتاطانهای با کردها داشته، از جمله کمکهای بشردوستانه یا استراتژیک در برابر دشمنان مشترک.
کردهای یهودی در اسرائیل اغلب از آرمان کردستان حمایت میکنند و این پیوند را تقویت کردهاند. با این حال، این روابط به دلیل فشارهای ایران، ترکیه و عراق محدود مانده است. ایران گاهی کردستان عراق را با ادعای حضور اسرائیلی مورد حمله قرار میدهد.
اهمیت نمادین در شرایط کنونی
در شرایط فعلی تنش و جنگ مستقیم میان ایران و اسرائیل، داستان یهودیان کرد اهمیت نمادین پیدا میکند.
کردستان ایران زمانی خانه هزاران یهودی بود که امروز در اسرائیل زندگی میکنند و خاطرات سنندج، سقز، کامیاران، کرمانشاه و شهرهای دیگر استانهای کردستان را زنده نگه داشتهاند.
این مهاجرت بخشی از خروج بزرگ یهودیان از کشورهای اسلامی بود، اما در کردستان با غم وداع همسایگان کرد کە نشانهای از همزیستی ممکن در گذشته بود، همراە شد.
امروز، کردهای یهودی در اسرائیل نماد استقامت هستند: مردمی که از کوهستانهای کردستان به اورشلیم آمدند و در ساختن جامعهای جدید سهیم شدند، در حالی که همچنان به ریشههای کردی خود افتخار میکنند.
این تاریخ نشان میدهد که خاورمیانه میتواند فراتر از درگیری باشد. یهودیان کرد با حفظ زبان، موسیقی و سنتها در اسرائیل، پلی فرهنگی بین دو ملت ستمدیده ایجاد کردهاند.
در حالی که تنشها ادامه دارد، یادآوری این پیوند کهن، از تبعید آشوری تا عملیات هوایی عزرا و نحمیا و جشنواره صحرانه امروز، امید به درک متقابل را زنده نگه میدارد.
کردستان نه تنها سرزمین کوه و مبارزه، بلکه خاستگاه یکی از قدیمیترین جوامع یهودی است که امروز در اسرائیل شکوفا شده و داستانش بخشی جداییناپذیر از تاریخ خاورمیانه باقی مانده است.
