گزارش برگزاری کنفرانس صد سال دولت–ملت ایران در کردستان

روز شنبه، ۲۵ آوریل، کنفرانسی یک‌روزه در شهر کلن آلمان برگزار شد. در این کنفرانس، فعالان و صاحب‌نظران کُرد با نگاهی انتقادی به یک قرن تجربه دولت–ملت در ایران پرداختند. آنها پیامدهای این تجربه برای کردستان را بررسی کردند و بر ضرورت بازاندیشی در این ساختار و حرکت به‌سوی نظمی دموکراتیک تأکید کردند.

روز شنبه ۶ اردیبهشت، پلاتفرم زاگرس کنفرانسی یک‌روزه را در شهر کلن آلمان برگزار کرد. این نشست که با حضور جمعی از صاحب‌نظران و فعالان کُرد در قالب چند پنل تخصصی برگزار شد، به مناسبت صدمین سالگرد شکل‌گیری دولت-ملت در ایران و تاج‌گذاری رضاخان پهلوی ترتیب یافته بود.

تاسیس ملت- دولت مدرن از نگاه برگزارکنندگان این کنفرانس، پیامدهای عمیق و گاه تاریکی برای کردستان به همراه داشته است.

این کنفرانس، با ارائه پیشگفتار کنفرانس از سوی دیمن سهرابی، نماینده پلاتفرم زاگرس، آغاز شد. وی با مرور تحولات یک قرن گذشته، بر لزوم بازاندیشی در مفهوم ملت–دولت در ایران تأکید کرد.

همچنین وی ابراز امیدواری نمود که با شکل‌گیری نظامی دموکراتیک، انتظار می رود بخش‌هایی از زخم‌های تاریخی وارد آمدە بر ملت کُرد و دیگر ملل ساکن ایران التیام یابد.

این کنفرانس در سه پنل اصلی برگزار شد. پنل نخست با عنوان «تاریکی صدساله ملت–دولت ایران بر آسمان کردستان»، به بررسی پیامدهای سیاسی، اجتماعی و تاریخی این ساختار در کردستان اختصاص داشت.

شش سخنران در این بخش هر یک از زاویه‌ای متفاوت، اثرات ملت–دولت ایران بر کردستان را در سده‌ گذشته تحلیل کرده و ابعاد مختلف سرکوب، یکسان‌سازی و حذف ساختاری را بررسی کردند.

پنل دوم تحت عنوان «به‌سوی زندگی آزاد و جایگزینی دموکراتیک» برگزار شد. در این بخش، چهار سخنران به بررسی امکان‌ها و چشم‌اندازهای آینده‌ای دموکراتیک در ایران پرداختند و بر ضرورت ایجاد ساختارهایی مبتنی بر تکثر، برابری و به‌رسمیت‌شناختن تفاوت‌ها تأکید کردند.

 در پنل سوم، فضای گفت‌وگو و پرسش و پاسخ میان حاضران و سخنرانان فراهم شد. شرکت‌کنندگان در این بخش به طرح دیدگاه‌ها، نقدها و پرسش‌های خود پرداختند. در نهایت، کنفرانس با جمع‌بندی مباحث و پاسخ‌گویی سخنرانان به پایان رسید.

در میان سخنران‌ها، فریبا محمدی با ارائه‌ای یک سخنرانی تحت عنوان زنان کُرد در محاصره مردسالاری و ملت–دولت ایران در کردستان، به نقد هم‌زمان مردسالاری و ناسیونالیسم ایرانی پرداخت.

او بر ضرورت مردسالاری‌زدایی از مفاهیم و چارچوب‌های سیاسی تأکید کرد و یادآور شد که ساختارهای مردسالار در احزاب و نهادهای سیاسی، مشارکت زنان را به‌طور جدی محدود می‌کنند. همچنین بر اهمیت کنشگری زنان در ایجاد تغییرات ساختاری تاکید کرد.

محمدی در ادامه به محدودیت‌های ساختاری ملت–دولت در ایران پرداختە و اظهژار داشت که نادیده گرفتن تنوع ملی، زبانی و دینی در پروژه‌ی یکسان‌سازی، به تضعیف تخیل ملی منجر شده است.

به گفته او، بسیاری از گروه‌های اجتماعی، از جمله زنان و اقلیت‌های ملی و مذهبی، نمی‌توانند خود را در این چارچوب تعریف کنند. او سخنان خود را با این پرسش کلیدی به پایان رساند:

آیا من به عنوان یک زن و یک فرد کُرد، می‌توانم جایگاه خود را در این تخیل ملیِ ملت-دولت ایران بازشناسم؟

در بخشی دیگر از کنفرانس، پروفسور عباس ولی با موضوع سرکوب نظامی و سیاسی در کردستان سخنرانی کرد. او ملت –دولت ایران را معضلی بزرگ توصیف کرد و به نقد روایت‌های رایج تاریخ‌نگاری در ایران پرداخت. به گفته او:

تاریخ ایران عمدتاً از سوی دو جریان چپ ایرانی و ناسیونالیسم ایرانی نوشته شده و در روایت هر دو ، کاستی‌ها و خطاهای جدی در بازنمایی تاریخ کردستان وجود دارد. وی پژوهشگران کرد را به بازخوانی انتقادی این روایت‌ها فراخواند.

عباس ولی مهم‌ترین مشکل تاریخ‌نگاری در ایران را تقلیل‌گرایی دانست. رویکردی که بە گفتە او، موجب نادیده گرفتن تکثر موجود در این جغرافیا شده است. او تأکید کرد که برساخت ملت ایران پدیده‌ای مدرن است که از اواخر قرن نوزدهم بە تدریج شکل گرفته و نباید آن را امری ازلی یا بدیهی تلقی کرد.

او در ادامه به مسئله زبان رسمی پرداخت و یکپارچه‌سازی زبانی را بخشی از پروژه دولت–ملت‌سازی دانست. به گفته وی:

حتی در برخی از رویکردهای چپ ایرانی نیز نوعی هم‌پوشانی با ناسیونالیسم ایرانی دیده می‌شود. این هم‌پوشانی را به‌ویژه می‌توان در پذیرش مفهوم ملت ایران به‌عنوان یک پیش‌فرض غیرقابل پرسش شناسایی کرد.

وی به نقش خشونت در شکل‌گیری ملت–دولتها به‌طور کلی و در ایران به‌طور خاص اشاره و آن را «خشونتی حذفی» توصیف کرد که در مسیر ایجاد یک ملت یکپارچه، به حذف ساختاری و خشونت‌آمیز دیگر ملل و زبان‌ها انجامیده است.

این کنفرانس بستری برای بازخوانی انتقادی یک قرن تجربه‌ی ملت –دولت در ایران از منظر کردستان بود.

شرکت‌کنندگان معتقد بودند که بازاندیشی و نقد عمیق و رادیکال ساختار دولت–ملت ایران، ضرورتی است که نه‌تنها برای کردستان، بلکه برای تمامی ملل تحت ستم در ایران اهمیت دارد.

در همین راستا، شرکت‌کنندگان بر مسئولیت نیروهای آزادی‌خواه فارس‌زبان نیز تاکید کردند. بە نظر شرکت کنندگان این نیروها می‌توانند با نقدِ سیاست‌های یکپارچه‌ساز و همگون‌ساز ملت-دولت ایران، راه را برای شکل‌گیری نظمی دموکراتیک و مبتنی بر پلورالیسم هموار کنند.