Search this site

کمیته عالی حقوقی سویدا، به رهبری حکمت الهجری، با انتشار بیانیه‌ای بیشتر شروط نقشه راه میانجی‌گری شده توسط آمریکا و اردن را برای حل بحران این استان در سوریە رد کرد. این بیانیه با فراخوانی به منظور دستیابی بە «حق تعیین سرنوشت یا جدایی» پایان می‌یابد و تأکید دارد که آینده سویدا در سوریە تنها توسط مردم آن تعیین خواهد شد، نه از طریق بیانیه‌ها یا توافقات خارجی. کمیته عالی حقوقی سویدا بیانیه وزارت خارجه سوریه را رد کرده و تأکید می‌کند حوادث ژوئیه ۲۰۲۵ صرفاً اتفاقاتی ناگوار نبوده، بلکه بە عنوان مصادیق کامل جرم علیه بشریت می‌توانند تعریف شوند. کمیته تأکید دارد مواجهه با این جرایم تنها از طریق مسیر بین‌المللی شفاف و نه نمایش‌های قضایی محلی ممکن است و هدف آن محاکمه عاملان و تضمین حق مردم سویدا در آزادی و تعیین سرنوشت است، تا امنیت، کرامت و بقای جمعیت استان تضمین شود. اعلام نقشه راه» بحرا سویدا در کنفرانسی خبری با حضور نمایندگان آمریکا و اردن و وزیر امور خارجه دولت انتقالی سوریه، هفت‌بند «نقشه راه» برای حل بحران سویدا اعلام شد. این نقشه با مطالبە محاکمه تمامی کسانی که دستشان به خشونت علیه غیرنظامیان و اموال آنها آلوده شده است، با هماهنگی کامل با نهادهای بین‌المللی برای تحقیق و بررسی، آغاز می‌شود. در ادامە نقشە راە بر تضمین جریان کمک‌های انسانی و پزشکی، جبران خسارت‌ها، بازسازی مناطق آسیب‌دیده، بازگشت آوارگان، بازگرداندن خدمات پایه، استقرار نیروهای محلی برای امنیت جاده‌ها، تحقیق درباره مفقودین و ربوده‌شدگان در تمامی طرف‌ها و آغاز مسیر مصالحه داخلی با مشارکت همه اقشار استان تاکید شده است. هدف نقشه راه تضمین بازگشت زندگی عادی و ثبات در استان اعلام شده است. کمیته عالی حقوقی سویدا کە حکمت الهجری رهبری آن را بر عهدە دارد، در بیانیە خود تضاد میان دعوت به کمیته تحقیق بین‌المللی و محاکمه بر اساس قانون سوریه را غیرقابل قبول دانسته و آن را تهی‌کننده محتوای تحقیق خوانده است. بیانیە تأکید می‌کند کە عدالت بین‌المللی بر اصل استقلال و بی‌طرفی استوار است و نمی‌توان آن را به نهادهای محلی محدود کرد که مشروعیت خود را از دست داده‌اند. کمیته تصریح کرده است کە دولت سوریه و نهادهای امنیتی و نظامی شریک مستقیم کشتارها و نقض حقوق غیرنظامیان بوده‌اند و انکار مسئولیت تنها سیاست فرار از مجازات را تقویت می‌کند. بی‌اعتمادی به دستگاه قضایی ملی و تلاش برای تفرقه داخلی تجربه کمیته نشان می‌دهد نهادهای قضایی سوریه سیاسی و تابع قدرت اجرایی بودە و نمی‌توانند تضمین‌کننده محاکمات عادلانه باشند. اشاره به شوراهای محلی و نیروهای پلیس مشترک نیز، به گفته کمیته، تلاشی برای تحمیل سرپرستی جدید و ایجاد فتنه میان مردم سویدا است و تنها به تعمیق تفرقه داخلی منجر خواهد شد. این اقدام‌ها مشروعیت اجتماعی مردم را نادیده می‌گیرد و اعتماد عمومی را تخریب می‌کند. حق تعیین سرنوشت و فراخوان به جامعه بین‌المللی بیانیه تأکید می‌کند مردم سویدا به دلیل جرائم رخ‌داده، دهەها تبعیض‌ و محرومیت‌، حق قانونی و اخلاقی برای تعیین سرنوشت خود را دارند، چه از طریق مدیریت خودگردان و چه جدایی. کمیته از سازمان ملل، شورای امنیت و تمامی طرف‌های بین‌المللی خواسته است هیچ‌گونە ترتیبی را بر مردم سویدا تحمیل نکنند، تحقق تحقیقات مستقل و محاکمات بین‌المللی را تضمین کنند و از حق مردم سویدا برای تعیین سرنوشت مطابق قوانین بین‌المللی حمایت نمایند. در پی کشتار گسترده ماه گذشته در سویدا که ده‌ها قربانی برجای گذاشت، این استان به کانون تازه‌ای از اعتراض و مطالبه‌گری در سوریه بدل شده است که اکنون در چارچوب بحرانی فراگیر در سوریه، نشانه‌ای از شکاف عمیق میان دمشق و مناطقی است که خواهان خودگردانی یا حتی جدایی برای تضمین امنیت و کرامت شهروندانشان هستند. ناظران بر این باورند کە آینده سوریه تنها در گرو تمرکززدایی از قدرت بودە و هشدار می‌دهند هر تلاشی برای بازگرداندن حاکمیت مطلق دمشق، نه‌تنها بن‌بست‌های سیاسی را حل نخواهد کرد بلکه می‌تواند بحران‌های تازه‌ای را در این کشور شعله‌ور سازد.

استان گلستان که روزگاری به‌عنوان یکی از مناطق غنی ایران در حوزە منابع طبیعی شناخته می‌شد، امروز با بحران‌های چندلایه آب، جنگل و مراتع روبه‌روست. هشدارهای کارشناسان و نمایندگان مجلس شورای اسلامی نشان می‌دهد که مدیریت ناکارآمد منابع و اجرای پروژه‌های عمرانی بدون توجه به پیامدهای زیست‌محیطی، این استان را به آستانه یک فروپاشی اکولوژیک رسانده است. عبدالغفور امان‌زاده، نماینده مردم گرگان و آق‌قلا در مجلس شورای اسلامی، در تازه‌ترین اظهارنظر خود در نشست اتاق بازرگانی گرگان گفته است: ما خودمان در نابودی منابع ذخیره آب دخیل هستیم و اگر این روند ادامه یابد، آینده‌ای برای آیندگان باقی نخواهد ماند. او یادآور شدە است که مساحت جنگل‌های ایران طی چند دهەی اخیر از ۱۴ میلیون هکتار به ۹ میلیون هکتار کاهش یافته است. بر اساس گزارش‌های رسمی، ظرفیت کل ۱۴ سد بزرگ مخزنی استان گلستان حدود ۲۴۵ میلیون متر مکعب است. اما ذخیره کنونی تنها ۵۸ میلیون متر مکعب، یعنی نزدیک به ۲۴ درصد ظرفیت است. برخی منابع حتی این رقم را ۱۶ درصد اعلام کرده‌اند. خشک شدن سدهایی چون وشمگیر، گلستان و بوستان نشانه‌ای از شدت بحران است. کاهش ذخایر سدها فشار بیشتری بر منابع زیرزمینی وارد و برداشت بی‌رویه باعث شده است کە سطح آب‌های زیرزمینی به‌طور بی‌سابقه‌ای افت کند. عمق چاه‌های آب که در دهه‌های گذشته حدود ۲۰ متر بود، اکنون به بیش از ۲۷۰ متر رسیده است.این وضعیت نه تنها امنیت آبی استان را به خطر انداخته، بلکه احتمال فرونشست زمین و حتی وقوع زلزله را افزایش داده است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و پروژه‌های سدسازی یکی از نقاط پر بحث در مدیریت آب گلستان، نقش سپاه پاسداران و قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا است. سد نرماب در مینودشت که به‌عنوان بزرگ‌ترین پروژه آبی استان شناخته می‌شود، توسط این قرارگاه اجرا می‌شود. فرمانده سپاه گلستان پیش‌تر اعلام کرده بود که علاوه بر سد نرماب، طرح‌هایی چون زهکشی ۳۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی نیز در دستور کار قرار دارد. در سطح ملی، قرارگاه خاتم تاکنون ۶۲ سد احداث کرده است که پشت آن‌ها حدود ۲۸ میلیارد متر مکعب آب ذخیره می‌شود. این حجم بزرگ سدسازی در حالی انجام می‌شود که بسیاری از کارشناسان محیط زیست هشدار داده‌اند سدسازی گسترده بدون ملاحظات زیست‌محیطی، منجر به خشک شدن رودخانه‌ها، نابودی جنگل‌ها و تغییر اکوسیستم طبیعی شده است. منتقدان می‌گویند پروژه‌های سپاه در گلستان نیز از همین الگو پیروی می‌کنند ازجمله تمرکز بر سدسازی و مهار آب‌های سطحی، بدون مدیریت پایدار و بدون توجه کافی به تأثیرات بلندمدت بر جنگل‌ها و مراتع. ساختار رانتی و انحصار پیمانکاری یکی دیگر از محورهای انتقاد، نحوه واگذاری پروژه‌های عمرانی به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. قراردادهای سدسازی و طرح‌های کلان آبی معمولا بدون مناقصه شفاف به قرارگاه خاتم‌الانبیا سپرده می‌شوند. این انحصار نه‌تنها فضای رقابتی را از میان می‌برد، بلکه به گفته منتقدان، راه را برای رانت و فساد هموار می‌کند. از سوی دیگر، بسیاری از پروژه‌های عمرانی استان، با تاخیرهای چندساله و افزایش هزینه‌ها مواجه‌اند. در همین حال، فعالان محیط زیست می‌گویند صدای انتقاد آن‌ها در برابر پروژه‌های سپاه پسداران انقلاب اسلامی کمتر شنیده می‌شود و به‌جای بررسی پیامدهای زیست‌محیطی، پروژه‌ها به‌عنوان «طرح‌های ملی» یا «امنیتی» معرفی می‌شوند تا از نظارت عمومی دور بمانند. استان گلستان با وجود موقعیت جغرافیایی ویژه، تنوع اقلیمی و دسترسی به سواحل خزر، همچنان به کشاورزی وابسته است. حدود ۳۸ درصد اقتصاد استان از کشاورزی تامین می‌شود. کارشناسان هشدار می‌دهند که کاهش درآمد کشاورزی می‌تواند تا سه برابر بر کل اقتصاد استان تاثیر منفی بگذارد. وابستگی شدید به کشاورزی سنتی در کنار بحران آب، زمینه‌ساز فقر، مهاجرت روستاییان و افزایش بیکاری خواهد بود. حمیدرضا دنکوب، مشاور راهبردی اتاق بازرگانی گرگان، بر ضرورت حرکت به سمت کشاورزی بازارمحور و تقویت زنجیره‌های ارزش تاکید کرده و گفته است که اصلاح حکمرانی آب کلید توسعه پایدار استان است. ناکارآمدی سیاست‌های آبی علیرضا کیانی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گلستان، قیمت هر متر مکعب آب در برنامه هفتم توسعه را تنها ۴۰ تومان دانسته و آن را عاملی برای نبود انگیزه صرفه‌جویی معرفی کرده است. به گفته او، استان گلستان تنها توان پشتیبانی از ۱.۲ میلیون نفر را دارد، اما جمعیت آن نزدیک به دو میلیون نفر است. همین اختلاف به کسری سالانه ۳۲۰ تا ۳۵۰ میلیون متر مکعب آب منجر شده است. او بر ضرورت بازنگری در قانون توزیع عادلانه آب و تعریف دقیق‌تر مالکیت عمومی منابع تاکید می‌کند. علاوه بر بحران آب، تخریب جنگل‌ها و مراتع نیز تهدیدی جدی برای گلستان است. احمد قلندری، عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی گرگان، کاهش سطح مراتع استان از ۱.۱۵ میلیون هکتار به ۷۸۰ هزار هکتار را نتیجه تجاوز به اراضی، واگذاری‌های غیرکارشناسی و تبدیل مراتع به شهرهای صنعتی دانسته است. او همچنین به پیامدهای تصمیم خروج دام از جنگل‌ها اشاره کرده و گفته است این سیاست‌ها اکوسیستم را برهم زده و موجب افزایش آتش‌سوزی‌های جنگلی شده است. تشدید بحران آب و نابودی منابع طبیعی تنها پیامدهای اقتصادی ندارد. کارشناسان اجتماعی هشدار می‌دهند که ادامه این روند می‌تواند به مهاجرت اجباری روستاییان، گسترش حاشیه‌نشینی در شهرهای استان و حتی افزایش اعتراضات محلی منجر شود. گلستان به دلیل موقعیت اتنیکی و مذهبی متنوع، منطقه‌ای حساس به شمار می‌رود. برخی تحلیلگران معتقدند بحران منابع طبیعی در کنار سیاست‌های توسعه‌ای ناکام، می‌تواند پیامدهای سیاسی گسترده‌تری به همراه داشته باشد. کارشناسان تأکید می‌کنند که صرف سدسازی یا برگزاری نشست‌های مشورتی، بحران را حل نخواهد کرد. آن‌ها بر اصلاح سیاست‌های توسعه‌ای، افزایش بهره‌وری کشاورزی، جلوگیری از رانت و واگذاری‌های رانتی و در نظر گرفتن الزامات محیط زیستی در پروژه‌های عمرانی تاکید دارند. حرکت به سمت کشاورزی پایدار و بازارمحور، اصلاح حکمرانی منابع آب و شفافیت در اجرای پروژه‌ها می‌تواند مانع از فروپاشی اکولوژیک گلستان شود. در غیر این صورت، این استان با خطر بیابان‌زایی، نابودی جنگل‌های هیرکانی و بحران‌های اجتماعی و اقتصادی گسترده روبه‌رو خواهد ش

۲۶ شهریور ۱۴۰۱ مصادف با ١٦ سپتامبر ٢٠٢٢، نقطه عطفی در تاریخ سیاسی–اجتماعی کردستان و ایران قلمداد می شود. در این روز کە متعاقب قتل حکومتی ژینا امینی در تهران بود، سقز ، زادگاە ژینا امینی بە نقطە خیزشی فراگیر با شعار ژن، ژیان، آزادی بدل شد. این رویداد نه صرفاً یک واکنش عاطفی، بلکه نقطه تلاقی بحران‌های انباشته ساختاری، تبعیض جنسیتی و مطالبات دموکراتیکی بود که در حافظه سیاسی جمعی تمامی ساکنان ایران جای گرفتە است. روزشمار این خیزش، امکان تحلیل دینامیک‌های مقاومت، اشکال سازمان‌یابی و پیوند میان کنش‌ها را در سطح کردستان و ایران فراهم می‌کند. در روزهای آینده، این روزشمار با هدف پاسداشت یاد جان‌باختگان و صیانت از حافظه سیاسی تاریخی ادامه خواهد یافت تا ابعاد گوناگون جنبش به دقت مستندسازی شود. شنبه ۲۶ شهریور ۱۴۰۱؛ سقز، تولد خیزش زن، زندگی، آزادی ساعت ۵ بامداد پیکر ژینا امینی به سقز رسید. نیروهای امنیتی کوشیدند او را همان‌ زمان، با ممانعت از حضور مردم، به خاک بسپارند. اما خانواده ژینا امینی نسبت بە تصمیم گیری عاملان این قتل حکومتی، مخالفت کردند و شهروندانی که زودتر خود را به آرامستان آیچی در ٨ کیلومتری سقز رسانده بودند، مانع از دفن بی سروصدای ژینا شدند. ساعت ۶ صبح جمعیت بیشتری در آرامستان گرد آمد. مردم اجازه ندادند پیکر ژینا از آمبولانس خارج شود و پیش از موعد تعیین‌شده دفن گردد. همزمان، اینترنت تلفن همراه در سقز قطع شد و دسترسی‌های جاده‌ای محدود گشت، بااین‌حال خبر برگزاری مراسمی پرشکوە بە یاد ژینا امینی سریعا در میان ساکنان سقز پخش شد. ساعت ۱۰ صبح مراسم خاکسپاری با حضور هزاران نفر آغاز شد. مژگان افتخاری، مادر ژینا، در واپسین وداع دخترش را در آغوش گرفت. به گزارش الهه محمدی، خبرنگار روزنامە هم‌میهن که در محل دفن ژینا حضور داشت، امجد امینی، پدر ژینا، از مردم خواست اجازه ندهند برای او و خانواده‌اش مشکلی ایجاد شود و جمعیت یک‌صدا پاسخ داد: «نترس، نترس!». پدربزرگ ژینا نیز شعری از شیرکو بیکس، شاعر نامی کرد را با عنوان تهران به روی هیچ‌کس نمی‌خندد، قرائت کرد. در حاشیه مراسم، لیلا عنایت‌زاده، کنشگر زنان اهل سقز، بیانیه‌ای را با این عنوان قرائت کرد کە گشت ارشاد باید جمع شود. برابری حقوق زن و مرد بدون همکاری مردان امکان‌پذیر نیست. همچنین خاله ژینا در کنار مزار، با گریه گفت: «ژینا شهید است… راه آزادی را برای ما باز کرد… گل ما را پرپر کردند. بر سنگ مزار، جمله‌ای به زبان کُردی نقش بست که همان روز به‌سرعت بازنشر شد: ژینا گیان، تۆ نامری؛ ناوت ئەبێتە ڕەمز. در میانه مراسم، زنان روسری‌های خود را از سر برداشتند و نخستین بار شعار «ژن،ژیان، ئازادی» با فریاد جمعیت درآمیخت. این نخستین‌بار بود که این شعار به‌صورت علنی در فضای عمومی کردستان طنین انداخت و سپس در تمامی ایران طنین انداز شد. این شعار که پیش‌تر در میان گریلاهای زن کردستان و سپس در روژآوا، (مناتق شمال٠شرق سوریە) بە بخشی از گفتمان سیاسی بدل شدە بود، هیچگاە تا بە این اندازە در میان ساکنان ایران فراگیری نیافتە بود. پس از خاکسپاری ژینا امینی در آیچی، جمعیت به سمت شهر برگشت. اما مقابل فرمانداری سقز تجمع شکل گرفت و شعار مرگ بر دیکتاتور سر داده شد. نیروهای امنیتی که از پیش مستقر بودند، با گاز اشک‌آور و گلوله‌های ساچمه‌ای به معترضان یورش بردند. در جریان این برخوردها، بنابە گزارش‌های منتشر شدە در آن روز، دست‌کم ۱۱ نفر زخمی شدند. در میان آنان نچیروان معروفی، نوجوان ۱۸ ساله سقزی، یک چشم خود را از دست داد و محمد پارسا صحت و کیان درخشان نیز از ناحیه چشم آسیب دیدند. هم‌زمان، معترضان در خیابان‌های اصلی سقز از جمله بلوار انقلاب، میدان قدس و خیابان جمهوری، بنرهای حکومتی و تصاویر علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران را پایین کشیدند. اعتراض‌ها ساعاتی بعد به سنندج سرایت کرد. در خیابان فردوسی، میدان آزادی (اقبال), میدان انقلاب (دور میدان), خیابان پاسداران (ششم بهمن) و خیابان حسن‌آباد شعارها ادامه یافت؛ از جمله: «سقز تنها نیست، سنندج پشتیبانش است». زنان در اقدامی نمادین، حجابهای خود را آتش زدند و گروهی نیز در خیابان فردوسی در برابر نیروهای امنیتی نشستند. تا شب، با روشن‌کردن آتش، برخی مسیرها بسته و شعارها پیوسته تکرار شد.  احزاب کردستانی محالف جمهوری اسلامی ایران نیز ۲۸ شهریور را روز اعتصاب عمومی اعلام نمودند. با وجود این رویدادها، مقامات حکومتی روایت رسمی خود را تکرار کردند. احمد وحیدی، وزیر کشور، عصر همان روز در گفت‌وگویی تلویزیونی مدعی شد نیروهای گشت ارشاد اساساً وسیله‌ای برای ضرب‌وشتم در اختیار ندارند و رسیدگی پزشکی به ژینا «خوب و به‌موقع» انجام شده است. ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ در سقز و سنندج، از دل سوگ، نشانه‌ها و صداهای یک جنبش زاده شد: «زن، زندگی، آزادی». شعاری که به‌سرعت مرزهای شهر و سپس ایران را درنوردید و به رمز مشترک مقاومت بدل گشت. یکشنبه ۲۷ شهریور ۱۴۰۱؛ گسترش اعتراضات به شهرهای مختلف یک روز پس از خاکسپاری ژینا امینی، شعله‌های اعتراض از سقز به شهرهای دیگر کردستان و ایران سرایت کرد. در سنە (سنندج)، مهاباد، رشت و کرج جمعیت‌ گسترده‌ای به خیابان‌ها آمدند. زنان بیشتری روسری‌های خود را برداشتند و شعار «مرگ بر دیکتاتور» سر دادند. در سنندج، نیروهای امنیتی برای نخستین بار از گلوله جنگی استفاده کردند و شماری از معترضان زخمی یا بازداشت شدند. فضای شهرها حال‌وهوای آتش، فریاد و خشم داشت؛ خیزشی که تنها در ۲۴ ساعت از آرامستان آیچی سقز تا خیابان‌های مهاباد امتداد یافته بود. اعتراض‌ها تنها به خیابان محدود نماند. در شبکه‌های اجتماعی تصاویری منتشر شد که نشان می‌داد زنان و مردان جوان برای ابراز خشم و همبستگی، موی سر خود را بریدند یا تراشیدند. این آیین، هم نشانه عزاداری برای ژینا بود و هم نماد طغیان علیه تحقیر و اجبار. در همان ساعات اولیە، گروه‌های سیاسی کردستان با انتشار بیانیه‌ای، روز دوشنبه ۲۸ شهریور را روز اعتصاب عمومی اعلام کردند. تهران نیز آرام‌آرام وارد صحنه شد. در دانشگاه تهران، دانشجویان گرد آمدند، سرود «همراه شو عزیز» خواندند و با پلاکاردهایی که رویشان نوشته بود: «مهسا امینی»، «ما نمی‌خواهیم بمیریم»، «من اعتراض دارم» و «ژینا جانم نمردی، نامت رمز می‌شود» اعتراض خود را بە این قتل حکومتی نشان دادند. همزمان، فراخوان‌هایی از سوی دانشجویان دانشگاه‌های شریف و امیرکبیر برای تجمع در روز بعد منتشر شد. در فضای عمومی شهر هم فعالان زنان با صدور بیانیه‌ای خواستار برگزاری تجمع اعتراضی شدند. در کنار خیابان‌های ایران، جهان نیز به خبر مرگ ژینا واکنش نشان داد. هنرمندان، نویسندگان و سیاستمداران در داخل و خارج از کشور با انتشار پیام‌ها و تصاویر، قتل حکومتی ژینا را محکوم کردند. برخی بازیگران زن ایرانی در اقدامی نمادین بدون حجاب اجباری ظاهر شدند یا ویدیوهایی را از بریدن گیسوهای خود منتشر کردند. این تصاویر در مدت کوتاهی به کارزاری جمعی بدل شد که از ایران به دیگر کشورها گسترش یافت. در سنندج، معترضان شعارهایی چون «مرگ بر خامنه‌ای»، «ننگ ما، ننگ ما، رهبر الدنگ ما» و «زن، زندگی، آزادی» سر دادند. همزمان، نیروهای یگان ویژه با شلیک مستقیم به مردم واکنش نشان دادند. ویدیوهای منتشرشده از تیراندازی، بار دیگر فضای شبکه‌های اجتماعی را به نقطه جوش رساند. مقام‌های حکومتی اما همچنان به تکرار روایت رسمی پرداختند. رسانه‌های داخلی ایران گزارش دادند که ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران، در تماس تلفنی با خانواده ژینا وعده داده است «موضوع را به‌صورت ویژه بررسی کند». چند ساعت بعد مشخص شد که این خبر کاملا دروغ است. در همین حال، مدیر پایگاه اطلاع‌رسانی رهبر جمهوری اسلامی ایران مدعی شد «جمهوری اسلامی مظلوم است» و تحلیل‌های منتشرشده درباره کشته‌شدن ژینا را «حمله‌ای سازمان‌یافته» علیه نظام توصیف کرد. یکشنبه ۲۷ شهریور نشان داد که خاکسپاری ژینا تنها آغازی برای جنبشی بودە است کە می رود فضای سیاسی ایران را تغییر دهد.. از سقز تا سنندج و رشت، زنان با برداشتن روسری، تراشیدن مو و فریاد شعارها، اعتراض خود را از سوگی فردی به جنبشی جمعی بدل کرده بودند؛ جنبشی که نامش با «زن، زندگی، آزادی» پیوند خورده بود.

همزمان با سومین سالگرد قتل حکومتی ژینا امینی در بازداشتگاه گشت ارشاد و آغاز اعتراضات سراسری ۱۴۰۱، احزاب و نهادهای سیاسی کردستانی با انتشار بیانیه‌هایی جداگانه بر تداوم و پویایی جنبش «ژن، ژیان، آزادی» تأکید کرده‌اند. در این بیانیه‌ها، با وجود متفاوت بودن در محتوای سیاسی و زبانی، بر محورهای مشترکی چون نقش پیشاهنگی زنان و جوانان در این جنبش و  لزوم همبستگی میان نیروهای مخالف جمهوری اسلامی ایران تاکید شده است. کنگره ملی کردستان (ک‌ن‌ک) در بیانیه خود که روز دوشنبه ۲۴ شهریور منتشر شد، جنبش «ژن، ژیان، آزادی» را «مشعل جهانی تغییر» خوانده و اعلام کرده است: این شعار از خیابان‌های روژهلات برخاست و «به زبان مشترک آزادی و عدالت» در ایران و فراتر از مرزهای آن بدل شد. در این بیانیە تأکید شده است که این صدا که با امید و شجاعت برخاست، امروز به پلی میان کوردها، فارس‌ها، بلوچ‌ها، عرب‌ها و دیگر مردم ایران تبدیل شده است. بیانیه با اشاره به نقش زنان و جوانان در آغاز این خیزش، مبارزه آنان با موانع پوشش، محرومیت سیاسی و بیکاری را یادآوری کرده و نوشته است این پیشگامی راهی نو در مبارزە با دیکتاتوری گشود. در پایان بیانیه آمده است: «شعار ژن، ژیان، آزادی مشعلی برای تغییر و جرقه‌ای برای ساختن جامعه‌ای دموکراتیک و آزاد است.» در همین رابطە هیات اجرایی حزب دموکرات کردستان ایران،حدکا، نیز در بیانیه‌ای با مرور اعتراضات پاییز ۱۴۰۱ و اشاره به جانباختن و بازداشت معترضان، بر «تداوم و زنده‌بودن» جنبش تأکید کرده است. حدکا با یادآوری نقطە خیزش این جنبش از کردستان، گفته است: جنبش زن، زندگی، آزادی که پس از انقلاب ۱۳۵۷ خورشیدی، گسترده‌ترین و مردمی‌ترین جنبش حق‌طلبانه ملت‌های ایران به شمار می‌رود و زنان و جوانان نقشی اساسی و اصلی در آن ایفا کردند، نقطه عطفی ویژه در روند جنبش‌های اجتماعی بود. این بیانیه همچنین حملات موشکی به پایگاه‌های احزاب کُرد در اقلیم کردستان، در روزهای آغازین جنبش را یادآور شده و هدف جمهوری اسلامی ایران از این حملات را انحراف افکار عمومی مردم ایران و تضعیف احزاب در ارتباط با جنبش عنوان کرده است که به باور این حزب «آنچه بعدها در حمایت سایر ملت‌های ایران از مردم کوردستان و واکنش احزاب از داخل کشور روی داد، نشان داد که رژیم نه تنها شکست خورد، بلکه که اتحاد بین ملت‌های ایران و جایگاه و نفوذ احزاب کوردستان ایران در میان مردم چقدر مستحکم و ریشه‌دار است.» حزب حیات آزاد کردستان، پژاک، سالگرد جنبش را نماد «آزادی زنان و جوامع تحت ستم» می‌نامد و بُعد جهانی شعار را پررنگ کرده است. در بیانیه پژاک با اعلام اینکه این جنبش «رنسانس تدریجی» را در ایران رقم زده و «مشروعیت سیاسی و ایدئولوژیک» حاکمیت را به چالش کشید، آمده است: این فرایند تا رهایی از یوغ ستم ادامه خواهد داشت و آینده ملت‌ها و جوامع را خود آنها رقم خواهند زد نه قدرت‌ها و عناصر خارجی.  این حزب، ضمن محکوم‌کردن «موج بازداشت‌ها و اعدام‌ها»، فراخوانی عمومی برای حضور مدنی، از جمله در مزار جان‌باختگان، با شعار «دوباره ژن، ژیان، آزادی» منتشر کرده و بر محوریت کنش زنان در «پارادایم جامعه دموکراتیک و اکولوژیک مبتنی بر آزادی زن» تأکید می‌گذارد. همچنین حزب کومله کردستان ایران، در بیانیه‌ای، «زن، زندگی، آزادی» را بزرگ‌ترین و فراگیرترین جنبش چهار دهه اخیر خوانده است که «تنوع و تکثر جامعه را به فرصتی برای همبستگی» بدل کرد. این بیانیه با برشمردن مشکلات زیست‌محیطی، معیشتی و محدودیت‌های مدنی، از جامعه داخل و دیاسپورا خواسته است کە: با روش‌های مدنی و حضور در یادبودها، همبستگی خود را نشان دهند و از نیروهای سیاسی دعوت کرده است حول مطالبات مشترکی چون آزادی‌خواهی، دموکراسی، سکیولاریسم و عدالت همگرا شوند. کومله، سازمان کردستان حزب کمونیست ایران، نیز در بیانیه خود به این مناسبت محور تداوم جنبش زن، زندگی، آزادی را «سازماندهی از پایین»عنوان کرده است. بیانیە این سازمان نیز ضمن هشدار نسبت به تکیه بر مداخله قدرت‌های خارجی، راه تحقق مطالبات را توسعه جنبش‌های اجتماعی و ایجاد ساختارهای مشارکتی معرفی می‌کند. حزب آزادی کردستان (PAK) نیز در بیانیه خود جنبش ژن‌، ژیان، آزادی را با اصطلاح «قیام ژینا» یاد کرده و آن را «رنسانس سیاسی ملت‌های تحت ستم» خواندەاست. این حزب ضمن هشدار نسبت به «مصادره دستاوردهای قیام» توسط برخی جریان‌های اپوزیسیون، خواهان  «اتحاد کردستانی» برای بهره‌گیری از فرصت‌های سیاسی» گشتە و بر حق تعیین سرنوشت و پایان «شرایط تحت‌سلطگی» تأکید کرده است.

منابع آگاه تأکید کرده‌اند واشنگتن برای دستیابی بە یک توافق میان سوریه و اسرائیل تا زمان برگزاری نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد، بە این دو کشور فشار می‌آورد. هدف دمشق عقب‌نشینی اسرائیل از مناطق تصرف شدە در ماههای اخیر، بازگرداندن منطقه حائل ۱۹۷۴ و توقف حملات است، بی‌آنکه موضوع بلندیها گولان مطرح شود. هم‌زمان، سوریه سلاح‌های سنگین را از جنوب خارج کرده است کە حاکی از نشانه‌ای مبنی بر پیگیری روندی تاکتیکی برای مدیریت بحران و نه دستیابی بە یک صلح جامع است. در این بارە، چهار منبع آگاە به رویترز گفتەاند که واشنگتن برای دستیابی به پیشرفتی کافی میان سوریە و اسرائیل تا زمان برگزاری نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در پایان ماە جاری، بر این دو کشور فشار وارد می کند. این منابع همچنین افزودەاند کە حتی دستیابی به توافقی متوسط نیز در این بارە دستاوردی مهم محسوب می‌شود. در این بارە، منابع اسرائیلی رویترز کە از گفتگوهای سوریە و این کشور آگاهی دارند، بە این رسانە گفتەاند که هدف اصلی سوریه از انجام این مذاکرات واداشتن اسرائیل بە عقب‌نشینی از مناطق تصرف شدە در ماههای اخیر، بازگرداندن منطقه حائل توافق‌شده در آتش‌بس ۱۹۷۴ به وضعیت خلع سلاح پیشین، و توقف حملات هوایی و نفوذهای زمینی اسرائیل به سوریه است. این منابع ذکر کردەاند که مذاکرات شامل وضعیت بلندی‌های گولان، که اسرائیل در جنگ ۱۹۶۷ اشغال کرده است، نمی‌شود. در این بارە روزنامە الشرق الاوسط نیز اعلام نمودە است کە یک منبع سوری مطلع از مواضع دمشق اعلام نمودە است که حل این مسالە، به آینده واگذار خواهد شد. و بە نظر نمی رسد کە اسرائیل امتیازات عدیدەای را بە سوریە بدهد. در همین بارە، یک مقام در وزارت خارجه آمریکا بە الشرق الوسط گفتە است کە که واشنگتن بە پشتیبانی از هرگونە تلاشی که بتواند ثبات و صلح پایدار میان اسرائیل و سوریه و همسایگانش را تحقق بخشد، ادامه می‌دهد. در همین زمینه، روز سەشنبە یک مقام نظامی سوری به خبرگزاری فرانسه گفت که نیروهای سوری سلاح‌های سنگین خود را از جنوب کشور، که اسرائیل خواستار خلع سلاح آن است، خارج کردند. این مقام کە مایل بە افشای نام خود نبودە است گفت: نیروهای سوری سلاح سنگین خود را از جنوب سوریه خارج کردەاند و این فرایندی است کە از دو ماە پیش، از زمان آغاز خشونتها در منطقە سویدا آغاز شدە است. یک منبع دیپلماتیک سوری بە الشرق الاوسط گفتە است که روند خارج کردن سلاحهای سنگین از منطقه جنوب سوریە تا حدود ۱۰ کیلومتری جنوب دمشق را در بر می گیرد. متعاقب فروپاشی سیستم بعث و بە قدرت رسیدن احمد الشرع، اسرائیل تاکنون دهها حمله هوایی را بەمواضع نظامی در سوریه انجام داده و تأکید کرده است که هدف این کشور، جلوگیری از در اختیار گرفتن زرادخانه ارتش پیشین توسط مقامات جدید دولت انتقالی است. اسرائیل و سوریه از روابط دیپلماتیک رسمی برخوردار نبودە و از سال ۱۹۴۸ تاکنون رسماً در حالت جنگ باقی مانده‌اند. با این حال، دو طرف طی چند ماە اخیر دیدارهایی را با میانجی‌گری آمریکا برگزار کرده‌اند. در ماه اوت، رسانه های رسمی سوریه گزارش دادە بودند که وزیر خارجه دولت انتقالی سوریە، اسعد الشیبانی، با وزیر امور راهبردی اسرائیل، رون درمر، در پاریس دیدار کرده است تا درباره مهار تنشها در سویدا گفتگو کند.

شیلان سقزی جایگاە زنان کُرد در روژهلات کردستان (کردستان ایران) از حافظان خاموش فرهنگ شفاهی و میانجی‌گران عشیره‌ای، به سوژه‌های انقلابی «ژن، ژیان، ئازادی» تحول یافتە است. از مقاومت‌های پنهان پیش از جمهوری کُردستان تا پیوستن به احزاب و نیروهای پیشمرگه‌ و گریلا، رهبری در زندان‌ها و خیابان‌ها، آنان سرکوب ملی و جنسیتی را به چالش کشیدە بودند. اما این خیزش ژن، ژیان آزادی، اوج رهایی زن کُرد از ابژه‌ی سنتی به موتور تاریخ‌ساز رهایی جمعی است. تاریخ مبارزات سیاسی زنان کُرد در روژهلات (کردستان ایران)، از قصه‌گویی‌های شبانه در سبک زندگی روستایی و مقاومت‌های پنهان پیش از جمهوری کُردستان (مهاباد)، تا حضور نمادین و نیم‌بند در این نخستین تجربه‌ی دولت‌داری مدرن کُردی و از آن‌جا تا ورود به احزاب سیاسی و صفوف پیشمرگه‌ها و نهایتاً خیزش «ژن، ژیان، ئازادی»، تاریخ یک جابه‌جایی ریشه‌ای است. این جابه‌جایی از نقطە آغازین جایگاە زن بە عنوان یک «ابژه‌ی سنتی» و «نماد مادرانە» آغاز می گردد و به سوی یک سوژه‌ی رهایی بخش و فاعل تاریخ تکامل می یابد. این یاداشت می‌کوشد نشان دهد کە چگونه زن کُرد با عبور از لایه‌های متراکم سرکوب ملیتی و جنسیتی و استعمار، مسیر طولانی و پرتناقضی را پیموده است که از مادرِ حافظ حافظه و میانجی عشیره، به زندانی سیاسیِ مقاوم، رهبر میدانیِ خیابان‌ها و نظریه‌پرداز انقلابی بدل می‌شود. بدین‌سان، انقلاب «ژن، ژیان، ئازادی» نه حادثه‌ای ناگهانی، بلکه اوج تاریخی این فرایند است. انقلابی زنانه که بدن زن کُرد را از اسارت بازنمایی‌های مردسالارانه رها می‌کند و به موتور رهایی جمعی، ملی و جهانی تبدیل می‌سازد.   نقش زنان کُرد در دوره قبل از جمهوری کُردستان پیش از شکل‌گیری جمهوری کُردستان در سال ١٩٤٦ بە مرکزیت مهاباد، زنان کُرد روژهلات (کردستان ایران) در بستری از سنت، فرهنگ شفاهی و مناسبات روستایی می‌زیستند و با وجود محدودیت‌های ساختاری، در حوزه‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی ایفای نقش می‌کردند. نقش زنان در این دوره اگرچه به‌صورت نهادی و رسمی سازمان‌دهی نشده بود، اما در بطن جامعه و از طریق روابط غیررسمی و بومی، حضوری پررنگ و گاه تعیین‌کننده داشتند. درواقع زنان کُرد ستون‌های خاموش و پنهان جامعه بودند که بقای فرهنگی، اقتصادی و هویتی ملت کُرد را ممکن ساختند؛ زنی که هم قصه‌گو بود، هم نان‌آور، هم حافظ سنت و هم آموزگار مقاومت. در این زمینه، زنان کُرد را می‌توان نخستین و اصلی‌ترین ماشینهای ضدآسیمیلاسیون شفاهی دانست که در مناطقی از روژهلات به علت وضعیت بی‌قدرتی هنوز هم این نقش اساسی وجود دارد. زنان مسن و بانفوذ در ساختار عشیره‌ای، دارای احترام و گاه قدرت تصمیم‌گیری بودند و در مسائل مربوط به ازدواج و صلح‌سازی میان خانوارها میانجی‌گری می‌کردند. نمونه‌های متعددی از زنان «ریش‌سفید» وجود دارد که در روند حل دعواها و خون‌بس‌ها دخالت می‌کردند و کلام آن‌ها نافذ بود. هرچند مشارکت نظامی زنان به‌صورت نهادی در دوره‌ی قبل از جمهوری کُردستان برجسته نبود، اما در مقاومت‌های محلی یا حملات خارجی، زنان در کنار مردان می‌ایستادند. برخی اسناد محلی و شفاهی از حضور زنانی حکایت دارد که در جنگ‌های عشایری و درگیری‌های مسلحانه یا در برابر حملات قزاق‌ها و نیروهای حکومتی رضاشاه، شرکت داشتند یا از مبارزان حمایت می‌کردند. پیش از نهادینه‌شدن آموزش عمومی، مادران کُرد اولین نهاد تربیتی-آموزشی بودند. زنان کُرد پیش از جمهوری کُردستان، حاملان اصلی فرهنگ شفاهی و سنت‌های روایی بودند. آن‌ها قصه‌گو، آوازخوان، لالایی‌سرا و حافظان تاریخ شفاهی (فولکلور) بودند. داستان‌هایی مانند «مم و زین» و هزاران روایت فولکلور حماسی و عاشقانه، روایت‌های مقاومت و تراژدی در «ده‌نگ‌بیژی»ها و «مور»، نه‌تنها توسط زنان روایت می‌شد، بلکه شخصیت‌های زن در آن‌ها، نمادهایی از فداکاری، عشق، مقاومت و خرد بودند. این حضور ادبی، نشانه‌ای از قدرت اجتماعی زن در تخیل جمعی جامعه کُرد است.   نقش زنان کُرد در دوران جمهوری کُردستان ١٩٤٦ جمهوری کُردستان نخستین لحظه‌ای بود که زنان کُرد به‌طور رسمی در پروژه ملت‌سازی مدرن کُردی فراخوانده شدند. تأسیس «اتحادیه زنان دمکرات کُردستان» به‌عنوان بازوی فرهنگی حزب دمکرات کردستان ایران، زمینه‌ساز مشارکت سازمان‌یافته زنان در حوزه‌هایی چون سوادآموزی، آموزش فرهنگی و فعالیت‌های اجتماعی بود. این اتحادیه، اگرچه از دامنه‌ای محدود و بیشتر در مهاباد و پیرامون آن برخوردار بود، اما نقطه عطفی در تاریخ جنبش زنان کُرد به شمار می‌آید. با این حال، مشارکت زنان عمدتاً در سطح فرهنگی-نمادین باقی ماند. آنان در ساختارهای اصلی قدرت جمهوری، از جمله مجلس و کابینه، حضور نداشتند. نقش آنان بیشتر به‌صورت بازنمایی مادر ملت، حافظ سنت و نماد مقاومت شکل گرفت که ریشه در سنت‌های مردسالارانه داشت و بدن زن را به نشانه‌ای از وطن و پاکی فروکاست.  تاکید بر دقیقه جمهوری کُردستان به خاطر یک تجربه سیاسی مدرن و حضور متفاوت زنان است، وگرنه در بخش‌های دیگر روژهلات هم معدود زنانی بودند که در ساختار عشیره حتا جایگاه و احترام بالاتر و متفاوتی داشتند. با وجود این محدودیت‌ها، جمهوری کُردستان بر برساختن نوعی «سوژه زنانه کُرد» تأکید داشت؛ سوژه‌ای که هرچند همچنان اسیر بازنمایی‌های نمادین بود، اما افقی تازه برای امکان‌های آتی گشود. می‌توان گفت که زنان شرکت کنندە در جمهوری کُردستان نخستین بار در تاریخ مدرن کُردستان از ساحت زندگی خصوصی و شفاهی به صحنه عمومی و سیاسی منتقل شدند. هرچند این انتقال ناقص، محدود و کنترل‌شده بود، اما بنیانی پدید آورد برای جنبش‌های زنانه بعدی که دیگر به جای نماد، خود را سوژه مبارزه و تاریخ‌سازی تعریف کردند.   نقش زنان کُرد پس از جمهوری کُردستانو ورود به احزاب سیاسی سقوط زودهنگام جمهوری کُردستان و سرکوب واپسین آن، پایان یک تجربه‌ی سیاسی نبود، بلکه بە آغازی برای یک انتقال دیرپا و پرتناقض بدل شد: انتقال زن کُرد از «خانه» به عرصۀ عمومی همراه با فشار مضاعف سرکوب و بازتولید نهادهای پدرسالار. جمهوریِ کُردستان، گرچه در عمل بیش از یازدە ماە نپایید و مکانی به‌غایت محصور بود، اما فضای زبانی و آموزشی اندکی را که برای زنان کرد، از جمله کلاس‌ها و برنامه‌های آموزشی و انتشار مطبوعات کُردی، آفرید، یک «آستانه‌ی امکانی» به روی فرآیند تبدیل زنان حامل فرهنگِ شفاهی به عاملانِ سویه‌ی سیاسی بە شمار می رود. این میراث، نمادین اما واقعی است؛ میراثی که با احیای سریعِ قدرت مرکزی، نه‌تنها نیمه‌کاره ماند که هدف خصومتِ سیاسی واقع شد. در دهه‌های پس از آن، روند ورود زنان به احزاب سیاسی کُرد روژهلات (ایران) را نباید همچون یک خط مستقیم آزادی تصور کرد. در واقع در این راە، دو مسیر موازی و گاه متقابل پدیدار شدند؛ نخست، احزاب چپ‌گرایی چون «کومله» که زودتر و عمیق‌تر زنان را در ساختارهای ایدئولوژیک و نظامی جذب کردند و حضور زنان را نه فقط به‌عنوان نماد که به‌عنوان کنشگر میدانی تشویق کردند. دوم، جناح‌های ملی‌گراتر یا سنت‌گرا که حضور زنان را محدودتر و در حوزه‌های فرهنگی و نمایشی نگه داشتند. بررسی‌های میدانی و پژوهش‌های تخصصی بر نقشِ پی‌گیرِ زنان در کومله و سپس در ساختارهای مرتبط با PJAK/PKK تأکید دارند، اما هشدار می‌دهند که گفتمان رسمیِ برابری جنسیتی در نهادهای مسلح گاه با هزینه‌های انسانی و ساختاری همراه بوده است. ظهور تشکیلاتی چون PJAK و سازوکارهایش برای «آزادی زنان»-شامل توازن جنسیتی، جناحهای نظامی و کمیته‌های آموزشی زنانه باید در دو سطح مجزا مورد مداقە قرار گیرند سطحِ گفتمانی (تبدیل «زنِ مظلوم» به «زنِ سوژه و عامل») و سطحِ موضعی (راست‌آزماییِ این گفتمان در عرصۀ میدانی). در بسیاری از متون سازمانی و سخنرانی‌های رسمی گروه‌ها، این برنامه‌ها تبلیغ می‌شوند، اما کارنامه واقعی کنشگری زنان کرد نشان می‌دهد کە از یک سوی، سرمایه نمادینِ بزرگی تولید و از سوی دیگر، نتایج بە دست آمدە منجر به ایجاد سؤالات اخلاقی و ساختاری مخصوصا در جغرافیای ایران شدە است. شاید بتوان این مشکل را در پرتو آشنایی کنشگران ایران نسبت به جنبش‌های کُردی و مخصوصا خودآیینی سیاسی-حزبی زنان کُرد تبیین کرد. کج‌فهمی‌ها یا بی‌خبری‌ها از متن تاریخ سیاسی کردستان باعث سوالاتی از این دست می‌شود که آیا بازتولید سیاستِ مسلحانه با شعار «آزادی زنان» بە بازتولید الگوهای جدیدی از دولتِ مردسالار گشتە است یا خیر؟ غلبه‌ی فراگیر سطح سازماندهی مدنی زنان و حضور تمام‌قد آنان در حوزه‌های مختلف مبارزه جمعی، مخصوصا در جریان خیزش انقلابی «ژن، ژیان،ئازادی»، نشان داد که مبارزه مسلحانه در جنبش کُردستان غایت نیست و بیشتر یک تحمیل از سوی دولت‌های مرکزی است.   نقش زنان روژهلات در جنبش‌های معاصر و مقاومت در زندان‌ها طی دهه‌های اخیر، زنان کُرد در روژهلات کردستان (ایران) مرزهای «فعالیت مدنی» و «حضور نمادین» را درنوردیدە و به یکی از اصلی‌ترین موتورهای سیاسی و فرهنگی مقاومت تبدیل شده‌ است. زنان کرد نه‌فقط در سازمان‌های حقوق بشری، زیست‌محیطی و آموزشی، بلکه در صفوف احزاب سیاسی، جنبش‌های خیابانی و شبکه‌های مخفی مقاومت، نقش رهبری را به عهده گرفته‌اند. این رهبری محصول یک تجربه‌ی زیستەی تاریخی ویژه، از تجربه‌ی سرکوب مضاعف به‌عنوان زن در جامعه‌ی مردسالار گرفتە تا به‌عنوان کُرد در ساختار اقتدارگرای دولت ایران را در بر میگیرد. زندان‌های سنە (سنندج)، ارومیه، دیزل‌آباد کرماشان و اوین به عرصه‌های سیاست‌ورزی زنان کُرد تبدیل شدەاند. شیرین علم‌هولی که پیش از اعدام بر دیوار سلول‌اش شعار «ژن، ژیان، ئازادی» را نوشتە بود، نشان داد چگونه حتی زندان می‌تواند محل زایش یک افق انقلابی باشد. شیرینی که توسط رژیم جمهوری اسلامی ایران اعدام شد و فراگیری گفتمان رهایی‌بخش رفقایش را در ایران و روژهلات ندید. زینب جلالیان با سال‌ها حبس و مقاومت، به «حافظ زنده‌ی اراده‌ی جمعی» بدل شد. وریشه مرادی و پخشان عزیزی با وجود حکم اعدام، نه «قربانیان ستم» بلکه فرماندهان یک آینده‌ی ممکن‌اند؛ زنانی که درون زندان نیز از جایگاه سوژه‌گی فعال سیاسی خود بە عنوان یک زن دست نکشیدند. این لحظات نشان می‌دهند که زنان کُرد در دوره‌ی معاصر نه در موضع انفعال، بلکه در جایگاه بنیان‌گذار گفتمان مقاومت ایستاده اند.  شیرین، زینب، پخشان، وریشه، ژینا مدرس‌گرجی، زارا محمدی، سروه پورمحمدی و رفقایشان آن منبع معرفتی و انقلابی هستند که زنان به آن تکیه زدە و دلگرم به ادامه مبارزه می‌شوند. بدون شک زینب جلالیان در هجدهمین سال زندان خود، نقشی بی‌همتا در تاریخ انقلابی زنان پیدا کرده است. به عبارتی دیگر، جلالیان خود الان پرتره‌ای درخشان از تاریخی است که زنان کرد آن از سرگذرانده‌ و راهی را ادامە می دهند که همچنان در جریان است. با قتل حکومتی ژینا امینی در شهریور ١٤٠١، این بذرهای مقاومت به انفجاری سراسری تبدیل شدند. خیزشی که در خاستگاه خود، کُردستان، از آرامستان آیچی در سقز برخاست و در میدان‌ها و خیابان‌ها ی کردستان و سپس ایران شعله‌ور شد. شعار و سپس گفتمان «ژن، ژیان، ئازادی» که ریشه در مبارزات زنان کُرد در قندیل و روژئاوا داشت، در این لحظه به زبان جهانی آزادی بدل شد. این انقلاب زنانه است، نه به معنای تقلیل آن به جنسیت، بلکه بدان معنا که زن کُرد در آن به جایگاە فاعلیت تاریخی دست یافتە است؛ سوژه‌ای که سیاست را بازتعریف می‌کند، مرزهای دولت‌ملت را به چالش می‌کشد و افق تازه‌ای از رهایی جمعی را طرح می‌کند. جمعیت مادران آشتی و دادخواه کُرد نیز در این فرآیند جایگاهی یگانه دارند. آنان از سوگ شخصی عبور کرده و آن را به سیاستی جمعی متحول کرده‌اند. مادران جان‌باختگان، زندانیان و ناپدیدشدگان قهری، حافظان حافظه‌ی جمعی و صدای وجدان جامعه‌اند. این مادران در برابر انکار و تهدید دولتی ایستاده‌اند و سوگ را به سیاستی اخلاقی و رادیکال تبدیل کرده‌اند که بر ضد فراموشی عمل می‌کند و عدالت تاریخی را زنده نگه می‌دارد. زنان کُرد امروز دیگر صرفاً مادر مبارز یا خواهر شهید نیستند؛ آنان رهبران نظامی، نظریه‌پردازان سیاسی، فعالان حقوق بشر، شاعران مقاومت و حافظان حافظه‌ی جمعی‌اند. در فرآیند ملت‌سازی کُردها، زن در مرکز ایستاده است نه در حاشیه. خیزش ژن، ژیان، ئازادی نقطه‌ی تلاقی تمامی این مسیرهاست؛ از مبارزه‌ی تشکیلاتی و زیست‌محیطی گرفته تا مقاومت در زندان‌ها و خیابان‌ها. این خیزش جهانی‌شده نشان می‌دهد که انقلاب در روژهلات کردستان، در بنیان خود یک انقلاب زنانه است؛ انقلابی که بدن زن کُرد را از ابژه‌ی سرکوب به موتور رهایی تبدیل و سیاست را به زبان زندگی بازنویسی کرده است.

نه ماه از زمانی که احمد الشرع، رهبر پیشین هیئت تحریر شام قدرت را در دمشق به دست گرفت می‌گذرد. او که زمانی از رهبران القاعده محسوب می‌شد، با دیدار با رئیس‌جمهور وقت آمریکا و دریافت حمایت آشکار ترکیه توانسته چند پیروزی دیپلماتیک مهم کسب کند. قرار است در اواخر سپتامبر برای نخستین‌بار طی شش دهه، یک رئیس‌جمهور سوری در مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی کند؛ حرکتی که شاید جایگاه او را از فرمانده یک گروه جهادی به یک سیاستمدار با مشروعیت بین‌المللی ارتقا دهد. خبرگزاری رویترز در گزارشی اما مشروعیت بین‌المللی الشرع را در مقایسه با مشکلاتی که او در سوریه با آنها دست و پنجه نرم می کند مهمتر قلمداد می کند. این گزارش با اشاره به اختلافات شدید داخی می گوید این کشور عمیقا چند پاره است: کُردها در شمال‌شرق برای به رسمیت شناخته شدن حقوق خود فشار می‌آورند، دروزی‌ها در جنوب خواستار استقلال شده‌اند و علویان در سواحل غربی پس از کشتار خونین اخیر، اعتمادشان به دولت مرکزی را از دست داده‌اند. اندرو تابلر، پژوهشگر مؤسسه واشنگتن، هشدار داده است که رئیس جمهور موقت سوریه با خطر واقعی ناتوانی در کنار هم نگه داشتن بخش‌های مختلف این کشور روبه‌روست. «یا باید مصالحه کند، یا فقط بخشی از سوریه را اداره خواهد کرد.» مسئله کُرد: میان واشنگتن، آنکارا و دمشق پرچالش‌ترین میدان شمال‌شرق سوریه است؛ جایی که نیروهای کُرد طی چهارده سال جنگ داخلی کنترل نظامی و اداری بخش بزرگی از خاک و منابع کشور را در دست گرفته‌اند. آن‌ها در کنار ائتلاف عربی-کُردی موسوم به نیروهای سوریه دمکراتیک (SDF) از حمایت مستقیم ایالات متحده آمریکا برخوردار بوده‌ و امروز ده‌ها هزار نیروی مسلح در اختیار دارند. در مارس امسال با میانجی‌گری واشنگتن توافقی میان دولت موقت و رهبران کُرد امضا شد که بر اساس آن، ادغام تدریجی نیروهای نظامی و واگذاری منابع نفت، گاز و برق شمال‌شرق به دولت مرکزی پیش‌بینی شده بود. اما اجرای توافق آنچنان که پیش‌بینی می‌شد پیش نرفته است. کُردها می‌گویند قانون اساسی موقت ارائه‌شده از سوی الشرع هیچ تضمین واقعی برای حقوق آن‌ها و دیگر اقلیت‌ها را در خود ندارد. عبدالـوهاب خلیل، عضو شورای SDF به رویترز گفته است: ما خواهان شراکت واقعی هستیم، نه صرفاً ادغام نظامی. باید همه اجزای سوریه در قانون اساسی به رسمیت شناخته شوند. بدون آن، هیچ آینده مشترکی وجود ندارد.» ترکیه که از حامیان اصلی دولت الشرع است، نگاه کاملا متفاوتی به مسئله کُرد دارد. آنکارا هرگونه خودمختاری کُردها را تهدیدی علیه امنیت ملی خود می‌داند و از احتمال عملیات نظامی برای «پایان دادن به وضعیت موجود» سخن گفته است. یک مقام ارشد در دمشق تأیید کرده که دولت موقت از ترک‌ها خواسته آغاز چنین عملیاتی به تعویق افتد تا فرصت مذاکره باقی بماند. این مقام که نخواسته نامش فاش شود به رویترز گفته است «ضرب‌الاجل تا پایان سال است. اگر تا آن زمان توافقی نشود، احتمال اقدام نظامی بالا می‌رود.» ایالات متحده آمریکا اما موضعی دوپهلو دارد. یک مقام وزارت خارجه آمریکا در مقابل با احتیاط سخن گفته و افزوده که واشنگتن خواستار «سوریه‌ای آرام و باثبات» است و انتخاب شکل حکومت را بر عهده مردم سوریه گذاشته است. در عین حال واشنگتن همچنان به حمایت لجستیکی از نیروهای سوریه دمکراتیک ادامه می‌دهد و این مسئله دولت الشرع را در موقعیت دشواری قرار داده است. اقلیت‌های در خطر: علویان، دروزیان و مسیحیان چالش‌ها تنها به شمال‌شرق محدود نیست. در ماه مارس حملات گروه‌های جهادی مسلح وابسته به دولت موقت و متحدان ترک آن‌ها در سواحل غربی منجر به کشته شدن صدها علوی شد. کمیسیون تحقیق سازمان ملل شمار قربانیان را نزدیک به ۱۴۸۰ نفر اعلام کرده است. در روستای قرده، بسیاری از بازماندگان به خبرنگار رویترز گفتند که «جامعه علوی به مرگ محکوم شده است.» برخی از آن‌ها از تجزیه یا حتی درخواست حمایت بین‌المللی سخن می‌گویند. سویدا در جنوب نیز به صحنه درگیری‌های خونین تبدیل شد. دروزی‌ها می‌گویند صدها نفر از مردمشان اعدام و ده‌ها زن و دختر ربوده شده‌اند. یک پدر دروزی به رویترز گفته است: چطور می‌توان به دولتی اعتماد کرد که تانک‌هایش را به سمت مردم خودش می‌فرستد؟ آن‌ها ما را به سمت تجزیه هل می‌دهند. شیخ حکمت الهجری رهبر معنوی دروزیان، آشکارا استقلال را مطرح کرده و حتی از اسرائیل برای حملاتش علیه کاروان‌های ارتش سوریه تشکر کرده است. در برخی بخش‌های سویدا اکنون نیروهای محلی دروزی ایست‌های بازرسی و شوراهای خودگردان ایجاد کرده‌اند. در همین حال نشانه‌هایی از شکل‌گیری یک ائتلاف میان گروه‌هایی که با دولت موقت مشکل دارند دیده می‌شود. ماه گذشته حدود ۴۰۰ نماینده از کُردها، علویان، دروزیان و گروه‌های مسیحی در شهر حسکه گرد آمدند و خواستار تدوین قانون اساسی جدید شدند. غزال غزال، یکی از رهبران مذهبی علویان هشدار داده که حکومت الشرع در حال تحمیل «ایدئولوژی افراطی» به نام دین است و این بقای دیگر گروه‌های مذهبی، دینی و ملی ساکن در سوریه را تهدید می‌کند. مسیحیان تاکنون از بدترین خشونت‌ها دور مانده‌اند. در وادی‌النصارى مردم همچنان آیین‌های سنتی خود را حفظ کرده‌اند، اما بسیاری اظهار داشته‌اند اگر خودمختاری بیشتری به دست نیاورند ناچار به مهاجرت خواهند شد. چشم‌انداز مبهم و آینده‌ای زیر سایه جنگ و کشتار رئیس جمهور موقت سوریه بارها و در مناسبت‌های مختلف اعلام کرده که هدفش یکپارچه‌سازی سوریه است و تمرکززدایی یا فدرالیسم را به معنای تجزیه کشور می‌بیند و بنابراین چنین پیشنهادهایی برای او و همراهانش «غیرقابل قبول» است. او وعده داده عاملان کشتار سویدا مجازات خواهند شد و برخی مقامات وزارت کشور و دفاع را نیز بازداشت کرده است. اما میانجیگران می‌گویند پیشرفت چندانی در مصالحه به دست نیامده است. در همین حال بسیاری از سوری‌ها در مناطق سنی‌نشین که بیشترین آسیب را در جنگ دیده‌اند، بیشتر نگران اقتصاد هستند تا مسائل سیاسی. پس از پنج دهه حاکمیت خاندان اسد و سال‌ها جنگ و تحریم، اقتصاد سوریه همچنان در بحران فرو رفته است. برای آن‌ها پرسش اصلی این است که آیا دولت جدید می‌تواند ثبات و معیشت را فراهم کند یا نه. آینده سوریه بیش از هر چیز به نحوه برخورد الشرع و همچیمانان جهادی او با اقلیت‌ها گره خورده است. اگر او نتواند اعتماد کُردها، علویان و دروزیان را جلب کند، خطر فروپاشی کشور واقعی‌تر از هر زمان دیگری خواهد بود. از همین رو، به گفته اندرو تابلر، اگر الشرع می‌خواهد کنترل کل سوریه را حفظ کند، ناچار است امتیازات سیاسی واقعی بدهد.

یک کمیسیون مستقل حقوقی، به دستور شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد، در گزارش ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد کە اسرائیل در جنگ غزه مرتکب نسل‌کشی شده است. این تیم سه‌نفره، به رهبری ناوی پیلای، چهار مصداق کنوانسیون ۱۹۴۸ نسل‌کشی را به اقدامات اسرائیل نسبت دادە و خواستار مجازات مقامات ارشد از جمله نتانیاهو، هرتزوگ و گالانت شد. اسرائیل این گزارش را مغرضانه و دروغین خواند. یک تیم مستقل از کارشناسان حقوقی که به دستور شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد تشکیل شده است، در گزارشی تازه اعلام کرد اسرائیل در جریان جنگ غزه مرتکب نسل‌کشی شده است. این گزارش سه‌نفره که امروز سه‌شنبه ١٦ سپتامبر منتشر شد، از جامعه جهانی درخواست نمودە است کە برای پایان دادن به این روند و مجازات مسئولان نسل کشی در غزە آن اقدام کنند. به گفته اعضای این کمیسیون مستقل اسرائیل دست‌کم چهار مورد از پنج عمل تعریف‌شده در "کنوانسیون پیشگیری و مجازات جنایت نسل‌کشی" مصوب ۱۹۴۸ را مرتکب شده است. در این بارە، ناوی پیلای رئیس کمیسیون و کمیسر پیشین حقوق بشر سازمان ملل متحد تصریح کرده است کە: کمیسیون به این نتیجه دست یافتە است که اسرائیل مسئول ارتکاب نسل‌کشی در غزه است. روشن است که قصد نابودی مردم فلسطین در غزه از طریق اقداماتی که معیارهای این کنوانسیون را برآورده می‌کند، وجود دارد. این کمیسیون که از چهار سال پیش وظیفه بررسی وضعیت سرزمین‌های اشغالی فلسطین و اسرائیل را بر عهده داشت، بارها موارد نقض حقوق بشر را مستند کرده است. گزارش جدید همچنین تاکید دارد کە: مسئولیت اصلی این جنایات سنگین بر عهده مقامات عالی‌رتبه اسرائیل منجمله نخست‌وزیر بنیامین نتانیاهو، رئیس‌جمهور اسحاق هرتزوگ و وزیر دفاع پیشین یوآو گالانت است که در تحریک و ارتکاب نسل‌کشی نقش بسزایی داشته‌اند. هرچند این کمیسیون و شورای حقوق بشر سازمان ملل قدرت اجرایی مستقیم برای اقدام علیه هیچ کشوری را ندارند، اما یافته‌های آن‌ها می‌تواند در دادگاه کیفری بین‌المللی یا دیوان بین‌المللی دادگستری مورد استفاده قرار گیرد. این گزارش همچنین آخرین پیام از سوی کمیسیونی است که همه اعضای آن در ژوئیه گذشته از سمت خود استعفا دادند. در واکنش، اسرائیل بلافاصله واکنش تندی به این گزارش از خود نشان دادە است. وزارت خارجه این رژیم در بیانیه‌ای اعلام کرد: اسرائیل قاطعانه این گزارش تحریف‌شده و دروغین را رد می‌کند. تل‌آویو همواره کمیسیون تحقیق و شورای حقوق بشر سازمان ملل را به جانبداری ضداسرائیلی متهم کرده است. پیش از گزارش این کمیسیون، شمار دیگری از نهادهای بین‌المللی از جمله دیدبان حقوق بشر، عفو بین‌الملل، سازمان اسرائیلی مدافع حقوق بشر به نام‌های بستلیم و تعداد زیادی از حقوق‌دانان و محققان نسل کشی در گزارش‌های جداگانه‌ای اعلام کرده بودند که اسرائیل در غزه مرتکب نسل کشی شده و خواستار اقدام جهانی برای متوقف کردن این کشور شده بودند.

وریشە مرادی، زن زندانی محکوم بە اعدام در آستانە سومین سالگرد قتل حکومتی ژینا امینی و خیزشی کە از آرامستان آیچی سقز، با شعار ژن، ژیان آزادی (زن، زندگی آزادی) از کردستان آغاز و بە ایران تسری یافت، با انتشار نامەای از زندان قرچک، تأکید کردە است کە این مناسبت نباید به آیینی سوگوارانه تقلیل یابد، بلکه باید به مانیفستی برای «زندگی آزاد» بدل شود. او بر نقش پیشاهنگی زنان، ضرورت کار نظری و آموزشی، و بهره‌گیری از ابزارهای جمعی برای دگرگونی عرصە عمومی و تحقق زیست برابر تأکید می نماید. به تمام‌ کسانی که «ژن ژیان ئازادی» را با تپش قلبشان می‌خوانند: سومین سالگرد فروغی‌ست که جنبش «ژن، ژیان، ئازادی» در جان‌ها افروخت. این جنبش، با کاراکتری پیچیده و چندبعدی، نه صرفاً انفجار خشم خیابانی است و نه تنها مطالبهٔ جزئی یک قشر. طیفِ مطالباتش از آزادی‌های فردی و کلکتیو تا حقِ تعیینِ سرنوشتِ جمعی، از مطالبات اقتصادیِ پایه تا عدالتِ فرهنگی و حقوقِ قومی و زبانی، و از مقابله با سرکوب جنسیتی تا خواستِ یک جامعهٔ دموکراتیکِ واقعی گسترده است. هرکدام از این مطالبات حلقه‌ای‌ست در زنجیره‌ای که هدفش بازآفرینیِ ساختارِ قدرت و رابطه‌هاست؛ رابطه‌هایی که امروز بر پایهٔ سلطه، خشونت و بازتولیدِ نابرابری استوارند. ژن ژیان ئازادی مبارزه‌ای‌ست برای متفاوت اندیشیدن و متفاوت زیستن. ژن، ژیان ئازادی، جنبش بازپس‌گیری بدن، روح و اراده‌ی به انقیاد درآورده‌ی زنان‌ست که حکومت ایران طی سال‌ها قوانین و محدودیت‌های فراوان از آنان سلب کرده بود و پایه‌های اقتدار خود را بر روی بندگیِ سوژه ژِن، تحقیر و امحای آنان بنا نموده است. ژن ژیان ئازادی سوژه زن را به عنوان عنصر اصلی انقلاب، فرموله کرد و به عبارتی این واقعیت را به همگان نشان داد که بدون سوژگی زنان هیچ انقلابی شانس تغییر دموکراتیک جامعه را نخواهد داشت و احکام اعدام و سرکوب و هر چیز دیگر نمی‌تواند مانع این حقیقتِ روشن باشد. اندیشه‌ای که بر آن تکیه داریم پارادیم جامعه دموکراتیک، اکولوژیک و آزادی‌خواه است؛ نه ساده‌اندیشانه و نه صرفاً احساسی. تحولاتِ ایجادشده توسط این جنبش، سطحی و تصادفی نیست؛ عمقی و بنیادین است. تغییراتی که می‌بینیم تنها جابه‌جایی فضاهای عمومی یا تغییرِ شعارها نیست، بلکه تحولِ بنیانیِ فهم ما از نظمِ اجتماعی‌ست: چه کسی حق تصمیم‌گیری دارد، و چه معنایی برای «حیاتِ جمعیِ دموکراتیک» قائلیم. در همین بستر است که ایدهٔ «زندگی مشترک آزاد» به‌مثابه بازتعریف روابط انسانی و اجتماعی، از مناسبات خانوادگی تا عرصهٔ عمومی، معنی می‌یابد. این حرکت نشان داده که اگر ساختارها اصلاح نشوند، هیچ اصلاحی پایدار نخواهد بود. بنابراین مبارزهٔ ما معطوف به بازسازیِ نهادها، فرهنگ و ذهنیت‌هاست، نه فقط تصاحبِ صحنهٔ سیاسی. هر شعاری روح، زمان و مکانی دارد که دارای یک ایدئولوژی‌ست که از آن تغذیه می‌کند و هر پارادایمی کە بر آن بناست، یک بستر تاریخی و اجتماعی دارد. بیان حافظهٔ جمعی، اندیشه در قالب کلمه و پذیرش سخن، هزینه‌ها و مبارزات بسیاری می‌طلبد. شعارهایی که واقعیت‌ها و تجربه‌های طبقه، نژاد، زنان، خلق‌ها و فرهنگ‌های تحت ستم را بیان می‌کنند، نماد مقاومت، امید و طلب زندگی آزاد‌اند. این شعارها محصول تاریخ‌اند؛ جایی که کلمه معنا می‌یابد و با زندگی در هم می‌آمیزد و در قالب صدا و کلمه، نیروی حیات کسانی را منتقل می‌کنند که صدایشان خاموش یا شنیده نمی‌شود و فضایی جذاب و تحول‌ساز برای مقاومت و خودآفرینی آزاد ایجاد می‌کنند. در مرکزِ این نوسازی، پیشاهنگیِ زنان قرار دارد و این پیشاهنگی را باید درست فهمید: زن بودن یک مسألهٔ بیولوژیکِ صرف نیست؛ زنانه‌بودنِ یک ذهنیت، یک تسلطِ اخلاقی-سیاسی و یک پیشاهنگی ایدئولوژیک است که جامعه را به سمت رهایی، همیاری و دموکراسی سوق می‌دهد. وقتی می‌گویم پیشاهنگیِ زنان، منظور زنی است که قیدِ نقش‌های تحمیل‌شده را می‌شکند، و ذهنیتی را عرضه می‌کند که سلطه را به چالش می‌کشد. این ذهنیت به بازتوزیعِ قدرت، به دموکراتیزه‌شدنِ روابط و به پذیرشِ تفاوت‌ها می‌اندیشد؛ به این معنا که آزادیِ زن همواره مترادفِ آزادیِ جمع بوده و هست. می‌دانم که می‌خواهند این خیزش را به عنوان یک شورشِ آنی تصویر کنند و برایش راه‌حل‌های امنیتی و کیفری بیابند اما مسئله فراتر از کنترلِ فضاست: ما با یک بازنگریِ عمیق مواجهیم. و همین است که آنان را وا داشته تا از ابزارهایی فراتر از زورِ معمول استفاده کنند. احکامِ اعدام و یا سرکوب صداهای معترض را باید دقیق‌تر دید: این احکام نه تنها علیهِ افراد است، بلکه علیهِ ذهنیتی‌ست که این نمادها نمایندگی می‌کنند. این حکم‌ها شکلی از انتقام‌گیریِ سیستماتیک‌اند — انتقام از جنبشی که خواهانِ بازاندیشیِ بنیادینِ قدرت است. انتقام در این شکل، تلاشی است برای بریدنِ صدا از تن و خفه‌کردنِ پیام؛ اما آنچه نادیده گرفته می‌شود این است که ذهنیتِ رهایی‌بخش را نمی‌توان با طناب، سلول یا حکم نابود کرد. چنین احکامی نه نشانهٔ قدرت، که اعترافی به ضعف مشروعیت و ترس از گسترشِ اندیشه‌اند: وقتی موضوع از عرصهٔ سیاست به سرکوبِ نمادها کشیده می‌شود، یعنی گفتگو و تغییر، تهدیدی جدی‌ست. آنچه علیه زنانِ زندانی اعمال می‌شود، بخشی از پروژهٔ انتقام است، انتقام از «زن، زندگی، آزادی» و گواهِ تأثیر ژرف جنبش. آنان می‌خواهند با ابزار حکم، حرکتِ پیکر اجتماعی را متوقف سازند؛ اما ذهنیتِ پیشاهنگانه‌ای را که الهام‌بخش این حرکت است، هرگز نمی‌توانند از میان ببرند، تا زمانی که وفاداری به اندیشه و عمل باقی‌ست و تا هنگامی که تعریفِ تازه‌ای از آزادی و دموکراسی پیگیری می‌شود، هر حکمی جز بر جدیتِ این مسیر نخواهد افزود. ادامهٔ آرمان زن، زندگی، آزادی یک ضرورت تاریخی است. این آرمان، پیوندی است میان تئوری و عمل روزمره؛ راهی برای سازمان‌دهی، آموزش سیاسی، شکل‌دهی نهادهای دموکراتیک موازی و پذیرش نقش زنان در رهبری جمعی، و بازسازی اقتصاد، فرهنگ و عدالت بر پایه کرامت انسانی. از شما می‌خواهم که این سالگرد را تنها به سوگ تبدیل نکنید؛ آن را به مانیفستی برای زندگی آزاد بدل کنید. نامه‌ها، یادداشت‌ها، تجمعاتِ کوچک و بزرگ، کارِ نظری، آموزشِ نسل‌های جدید، همه ابزارهایی‌اند که باید با هم به کار افتند. ما باید نشان دهیم که پیشاهنگیِ زنان نه یک تمنا بلکه یک برنامهٔ عمل است؛ برنامه‌ای که میدانِ عمومی را دگرگون کند و امکانِ زیستنِ برابر را فراهم آورد. وریشە مرادی، شهریور ۱۴۰۴، زندان قرچک

گروهی از کوهنوردان، فعالان محیط زیست، متخصصان معدنی و فعالان مدنی در شهر سقز خواستار توقف فوری فعالیت معدن طلای این منطقه شده‌اند. به گفته آنان، این معدن تهدیدی جدی برای محیط‌زیست، سلامت انسان و تنوع زیستی منطقه محسوب می‌شوند. فعالان مدنی و زیست‌محیطی شهر سقز، در اعتراض به فعالیت معدن طلای این منطقه، با هدف توقف عملیات معدن‌کاری و احداث کارخانه فرآوری طلا، کارزاری به راه انداخته‌اند. آنها اعلام کرده‌اند که فعالیت‌های معدنی نه‌تنها هیچ منفعت ملموسی برای مردم منطقه ندارد، بلکه پیامدهای خطرناک زیست‌محیطی، بهداشتی و اجتماعی به همراه خواهد داشت. به گفته معترضان، معدن‌کاری عناصر فلزی به‌ویژه طلا، موجب انباشت پسماندهای سنگین و خطرناک در محیط می‌شود. در نمونه‌ای مشابه در معدن سقز، سالانه حدود یک میلیون تن پسماند به‌عنوان دامپ باطله انباشته می‌شود. آنها می‌گویند از آنجا که در معادن طلای کوهزایی، فلزات سنگینی مانند آرسنیک، جیوه، آنتیموان، سرب و کادمیوم همراه طلا استخراج می‌شوند، در صورت تماس با آب و هوا، خطر نشت فلزات سنگین به خاک و منابع آب وجود دارد. این امر می‌تواند موجب آلودگی آب، خاک و هوا، و تهدیدی برای تنوع زیستی منطقه شود. تأثیرات مخرب بر تنوع زیستی و منابع طبیعی بیش از ۲ هزار گونه گیاهی و جانوری، از جمله گونه‌های در خطری مانند سمندر کُردستانی (از دوزیستان نادر و بومی غرب ایران به‌ویژه استان‌ کردستان) و لاک‌پشت مهمیزدار، در منطقه سقز شناسایی شده‌اند. معدن طلای قولقوله سقز با تخریب زیستگاه‌های حاشیه‌ای، حتی تهدیدی جدی برای میش مرغ، کە در خطر انقراض قرار دارد، بەشمار می‌آید. با توجه به حساسیت بالای میش‌مرغ به اختلالات محیطی و جمعیت بسیار محدود آن، حتی فعالیت‌های معدنی در این فاصله نیز می‌توانند بقای آن را با خطر مواجه کنند. کارشناسان هشدار داده‌اند که فعالیت‌های معدنی موجب کاهش پوشش گیاهی، از بین رفتن منابع آبی، و تهدید حیات وحش خواهد شد. همچنین به‌دلیل حجم بالای باطله‌ها و ساخت تپه‌های مصنوعی، احتمال رانش زمین نیز وجود دارد. تهدید «بمب شیمیایی» در بالادست شهر در فرآیند استحصال طلا، از ترکیباتی نظیر سیانور، اسید کلریدریک و هیدرازین استفاده می‌شود. این ترکیبات شیمیایی در کارخانه فرآوری، پس از جدا کردن طلا، به‌صورت پسماند در سد باطله‌ای در بالادست شهر ذخیره می‌شوند. متخصصان زمین‌شناسی و پزشکی، این سد را با عنوان «بمب شیمیایی» معرفی کرده‌اند، چرا که در صورت شکست یا نشت، مواد خطرناک آن می‌تواند اثرات جبران‌ناپذیری بر زندگی مردم و طبیعت بگذارد. در سطح جهانی، تاکنون ۶۱ مورد شکست سد باطله در معادن طلا ثبت شده است. منتقدان می‌گویند ایجاد چنین سدی در بالادست شهری پرجمعیت، بدون تضمین‌های ایمنی کافی، هیچ توجیی ندارد. کارخانه فرآوری در فاصلهٔ ناایمن از روستاها علی‌رغم تغییر محل، کارخانه فرآوری طلا همچنان در فاصلهٔ کمتر از ۶۰۰ متری نزدیک‌ترین روستا قرار دارد. آنچە مایە حیرت است، این جایگاە کمتر از یک کیلومتر با رودخانە و سد چراغ‌ویس فاصله دارد. این مجاورت خطرناک، احتمال آلودگی منابع آب و خاک توسط مواد سمی مانند سیانور و جیوه را افزایش داده و ساکنان محلی را در معرض تهدیدات جدی سلامتی قرار می‌دهد. هشدار درباره افزایش بیماری‌ها و نابودی کشاورزی فعالان محیط‌زیست هشدار داده‌اند که در صورت راه‌اندازی پروژه، منطقه در معرض خطراتی همچون افزایش سرطان، بیماری‌های پوستی، کاهش عملکرد سیستم ایمنی بدن، نابودی کشاورزی، دامداری و زنبورداری، و کاهش تنوع زیستی قرار خواهد گرفت. همچنین، مصرف بالای آب در فرآیند استخراج طلا (حدود ۲۶۵ لیتر برای هر گرم طلا) به یکی از دغدغه‌های اصلی مردم منطقه تبدیل شده است. تخریب گسترده اراضی و کم‌فایده بودن اشتغال‌زایی فعالان معتقدند این معدن‌کاری موجب تخریب حدود ۳۰۰ کیلومتر مربع از اراضی ۱۲ روستا، از جمله میرگەنخشینه، پیرعمران، قولقولە، قَبَغلوجە و کَسنَزان خواهد شد. در عین حال، اشتغال‌زایی این پروژه محدود به کمتر از ۳۰۰ نفر بوده که عمدتاً نیروهای غیربومی هستند و بومیان تنها در مشاغل سطح پایین به‌کار گرفته شده‌اند. صدور مجوزهای غیرعلمی و غیرقانونی بررسی‌های کارشناسان حوزه معدن و محیط‌زیست نشان می‌دهد که مجوزهای صادر شده برای این پروژه در سال‌های گذشته، از پشتوانه علمی کافی برخوردار نبوده‌اند. یک منبع مطلع بە آره‌نانیوز اعلام کرد برخی مجوزها مستقیماً توسط استاندار وقت و بدون هماهنگی کامل با نهادهای مسئول از جمله منابع طبیعی و محیط‌زیست صادر شده‌اند. به گفته این منبع در ۵ خرداد ۱۴۰۴ در جلسەای با حضور حامیان محیط زیست و مسئولان و کارشناسان اداره کل منابع طبیعی به صراحت اعلام شد: «بر اساس تحقیقات علمی و نظر کارشناسان متخصص‌مان، مجوزی مبنی بر فعالیت معادن طلای سقز صادر نشدە است. تنها ادارە مرجع برای صدور فعالیت و مجوز، ادارە کل منابع طبیعی بودە و بر این اساس فعالیت هر شرکتی در معادن طلای سقز بر خلاف قوانین و غیرعلمی است». جمع‌آوری امضا و پیگیری‌های حقوقی در پی بی‌نتیجه ماندن پیگیری‌های اداری، کارزار «نه به معدن‌کاری طلای سقز» در سامانه رسمی کارزارها راه‌اندازی شد و تاکنون بیش از ۱۵ هزار امضا برای آن جمع‌آوری شده است. علاوه بر امضای دیجیتال، امضای فیزیکی در روستاهای اطراف از جمله گورک نیز در حال جمع‌آوری است. نامه‌هایی نیز به رئیس‌جمهور، رئیس مجلس، و رؤسای سازمان‌های مربوطه ارسال شده‌اند. جلساتی با حضور اساتید دانشگاه‌های کُردستان، ارومیه، تبریز و کرمانشاه برگزار شده و در نتیجه آن، متن نهایی کارزار تهیه و منتشر شده است. به گفته فعالان، هدف اصلی تعطیلی کامل معدن و جلوگیری از احداث کارخانه فرآوری در سقز است. در حال حاضر، جلسات آگاهی‌بخشی در چندین روستا برگزار شده و مطالبه توقف پروژه به یک خواست عمومی گسترده تبدیل شده است. در برخی نقاط، مردم حتی با بستن راه‌ها از ورود تجهیزات به مناطق جدید جلوگیری کرده‌اند. یکی از منابع مطلع به آره‌نانیوز گفته است که در صورت شکست کارزار، راهکارهای جایگزین برای توقف پروژه نیز در نظر گرفته شده است. به گفته او، فعلاً تمرکز بر افزایش حمایت مردمی و رسیدن به ۳۰ هزار امضا است تا فشار بر تصمیم‌گیران افزایش یابد. فعالان کارزار از مردم خواسته‌اند که با مشارکت بیشتر، این تلاش‌ها را به نتیجه برسانند. واکنش‌های محلی و تهدید به استعفای مسئولان در کنار کارزار آنلاین، انجمن معتمدین سقز نیز با ارسال نامه‌ای به فرمانداری، خواستار توقف پروژه شده‌اند. منابع آگاه اعلام کرده‌اند که سازمان محیط‌زیست، با درگیرکردن دانشگاه علوم پزشکی به موضوع، از آنها درخواست اظهار نظر کرده است. رئیس این سازمان، که از منتقدان پروژه است، تهدید به استعفا کرده است. همچنین، برخی گزارش‌ها از تشکیل پرونده‌های قضایی درباره تخلفات احتمالی در صدور مجوزهای معدن نیز حکایت دارد. گفته شده است که فرماندار پیشین سقز متهم به دریافت مبالغ غیرقانونی در این ارتباط شده است که به دلایل امنیتی این موضوع در سکوت خبری پیگیری می‌شود. تاریخچه پروژه و مالکیت شرکت شستا مطالعات اولیه بر روی معادن طلای این منطقه از سال ۱۳۷۲ آغاز و در سال ۱۳۷۵ به نتایج امیدوارکننده‌ای رسید. در سال ۱۳۸۵، این معادن به مزایده گذاشته شد و نهایتاً در سال ۱۳۹۰ شرکت شستا، وابسته به وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، مالک آن شد. شرکت توسعه معدن طلای سقز به‌عنوان بازوی اجرایی این پروژه تأسیس گردید. در حال حاضر پروژه در مرحله تجهیز کارگاه، راه‌سازی در کانسار، و ساخت زیرساخت‌های کارخانه قرار دارد. کارشناسان تخمین می‌زنند که بهره‌برداری کامل از کارخانه در بهار سال آینده آغاز شود. ذخیره معدن طلای قولقوله بیش از ۱۰ میلیون تن با عیار یک و دو دهم گرم در هر تن سنگ معدنی برآورد شده است که می‌تواند به تولید سالانه ۲۴۰ کیلوگرم طلا منجر شود.

در درگیری رویدادە میان نیروهای حفاظتی معدن طلای قلقله و اهالی روستاهای پیرعمران و کرویان سقز، محمد رشیدی ۲۲ ساله کشته و چهار نفر زخمی شدند. گزارش‌ها حاکی از تیراندازی مستقیم نیروهای معدن است. اعتراض‌ها به جاده‌کشی غیرمجاز و تهدیدات زیست‌محیطی مطرح شده و پرونده قضایی برای عاملان تشکیل شده است. در حالیکە گزارشهای منتشر شدە از سقز، امروز ١٦ سپتامبر ٢٠٢٥ (٢٥ شهریور)، حاکی از اعتصاب شهروندان این شهر، در سومین سالگرد قتل حکومتی ژینا امینی و آغاز خیزش ژن، ژیان آزادی است، گزارشهای دیگر از درگیری شب گذشتە نیروهای حفاظتی معدن طلای این شهر با شهروندان سقزی خبر می دهند. بنا بە این گزارشها، در پی درگیری عصر دوشنبه ۲۴ شهریور میان نیروهای حفاظتی معدن طلای قلقله و تعدادی از ساکنان روستاهای پیرعمران و کرویان از توابع سقز، یک شهروند کرد جان خود را از دست داده و چند نفر دیگر زخمی شدند. برپایه گزارش‌های منتشر شده، نیروهای حفاظتی معدن طلا پس از تجمع اعتراضی تعدادی از اهالی این دو روستا، با آنها درگیر شده و شماری از شهروندان را مورد اصابت گلوله قرار می‌دهند. در نتیجه این تیراندازیها، محمد رشیدی، ۲۲ ساله جان خود را از دست دادە و چهار نفر دیگر به نام‌های محمدامین، هیمن، رامیار و عادل رشیدی زخمی و به بیمارستان صلاح‌الدین ایوبی بانه منتقل می‌شوند. منابع آرِنا از سقز گزارش کرده‌اند مقامات دولتی و به دلیل بیم از سرگیری اعتراضات در سومین سالگرد قتل ژینا امینی دستور داده بوده‌اند که مجروحان بجای انتقال به مراکز درمانی سقز به بانه در فاصله‌ای دورتر منتقل شوند. در این رابطە، رئیس کل دادگستری کردستان یک روز پس از این رویداد اعلام کرد که ضاربان بازداشت شده‌اند و پرونده قضایی در دادسرای سقز برای آنها تشکیل شده است. تا این لحظه مقامات حکومتی اشاره‌ای به علت حضور اعتراضی مردم روستاهای اطراف معدن قُلقُله نکرده‌اند، اما منابع خبری کُردستان از جمله شبکه حقوق بشر کُردستان گزارش کرده‌اند که مردم به جاده‌کشی بدون مجوز از میان زمین‌های کشاورزی و همچنین نگرانی‌های زیست‌محیطی ناشی از فعالیت معدن اعتراض داشته‌اند. این منابع مدعی‌اند تیراندازی با دستور مسئول حراست شرکت بهره‌بردار انجام شده است. اعتراض به فعالیت معدن قلقله سابقه‌ای طولانی دارد. این معدن که در اوایل دهه ۱۳۷۰ شناسایی و از دی‌ماه ۱۳۹۶ به بهره‌برداری رسمی رسید، از همان ابتدا با مخالفت‌های زیست‌محیطی و نگرانی‌های مردم محلی روبه‌رو بوده است. در بهار امسال بیش از ١١ هزار نفر از شهروندان کُردستان با امضای کارزاری و باتوجه به نگرانی‌های زیست محیطی خواستار پایان یافتن کار این معدن شده بودند.

آکادمی ژینا برای علوم انسانی و پژوهش‌های اجتماعی، همزمان با سومین سالگرد کشته‌شدن ژینا امینی و آغاز جنبش ژن، ژیان، آزادی، فعالیت خود را آغاز می‌کند. این نهاد مستقر در کانادا با رویکردی فمینیستی و استعمارزدا، فضایی فراملی برای آموزشهای چندزبانه، پژوهش انتقادی و مقاومت معرفتی فراهم می‌سازد. آکادمی ژینا برای علوم انسانی و پژوهش‌های اجتماعی امروز ١٦ سپتامبر، همزمان با برگزاری یک میزگرد آنلاین عمومی، در سومین سالگرد کشتە شدن ژینا امینی و شروع جنبش «ژن، ژیان، آزادی» به‌طور رسمی آغاز به کار خواهد کرد. این آکادمی که مرکز آن در کانادا قرار دارد، با شعار «دانش در برابر محو شدن، یادگیری به‌مثابه مقاومت، و همبستگی در عمل» تأسیس شده است. آکامی ژینا هدف خود را ایجاد فضایی آموزشی و پژوهشی می داند که از دل مبارزه و تجربه‌های زیسته برای بازاندیشی جمعی، یادگیری چندزبانه و مقاومت معرفتی برخاستە است. این پروژه خود را نە یک دانشگاه به‌معنای سنتی آن، بلکه بستری فراملی قلمداد میکند که در سنت‌های فمینیستی و استعمارزدا ریشه دارد. نخستین برنامهٔ آموزشی آکادمی از پاییز ۲۰۲۵ آغاز خواهد شد و شامل کلاس های آنلاین با استادان مهمان، کارگاه‌های نوشتاری و تحقیقاتی، پروژه‌های خلاقانه و جمعی، و نیز پشتیبانی برای پژوهش‌های میدانی، ترجمه و تولیدات رسانه‌ای خواهد بود. دوره‌ها به سه زبان کردی، انگلیسی و فارسی ارائه می‌شوند. آکادمی هم‌اکنون در حال همکاری با دانشگاه‌های کانادایی برای دریافت اعتبارنامە رسمی بودە و ثبت نام در آن برای تمام کسانی که دارای دیپلم دبیرستان می باشند آزاد و رایگان است. بنابە گفتە اعضای موسس این آکادمی، انتظار می رود آکادمی ژینا، مبنایی برای ایجاد یک دانشگاە آلترناتیو باشد کە با بهرەگیری از اساتید حوزەهای علوم انسانی، زمینە را برای پرورش دانشجویان فراهم کند. میزگرد آغاز بکار رسمی آکادمی ژینا،امروز شانزدە سپتامبر، ۲۵ شهریور، مصادف با قتل دختر جوان کرد، ژینا امینی در تهران، با عنوان «ژن، ژیان،آزادی سه سال بعد » در ساعت ۱۷ و ۳۰ دقیق به وقت ایران برگزار خواهد شد. لینک زوم برای شرکت در میزگرد : https://us06web.zoom.us/j/87128171428