آیا برای ممانعت از جنگ، آمریکا ناوهای خود را از منطقە خارج می‌کند؟

سمیە توحیدی

مذاکرات استانبول میان آمریکا و ایران، با مشارکت کشورهای عربی، در فضایی از تنش فزاینده و هم‌زمان با نمایش قدرت نظامی آمریکا و اسرائیل برگزار می‌شود. این گفت‌وگوها تلاشی دیپلماتیک برای مهار بحران و جلوگیری از درگیری نظامی است، اما اختلافات بنیادین بر سر برنامه موشکی، غنی‌سازی اورانیوم و حضور نظامی آمریکا، چشم‌انداز دستیابی به توافقی جامع و پایدار را همچنان مبهم کرده است.

یک دیپلمات منطقه‌ای به خبرگزاری رویترز اعلام داشت کە کشورهای عربی، از جمله قطر، روز جمعه در مذاکرات آمریکا و ایران در استانبول شرکت خواهند کرد.

این دیدار در حالی صورت می گیرد که جمهوری اسلامی ایران خواستار عقب‌نشینی نظامی ایالات متحده آمریکا گشتە و اسرائیل بر این باور است که دونالد ترامپ در حال آماده‌سازی برای یک حمله است. چنین برداشتی نیز با نمایش قدرت دریایی مشترک آمریکا و اسرائیل در دریای سرخ تقویت شده است.

یک مقام ارشد ایرانی بعدازظهر دوشنبه به خبرگزاری رویترز تأیید کرد که مذاکرات مورد انتظار میان استیو ویتکاف، فرستاده آمریکا، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز جمعه در استانبول برگزار خواهد شد.

رویترز همچنین به نقل از یک دیپلمات منطقه‌ای گزارش دادە است که نمایندگان چند کشور منطقه، از جمله قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، عمان و مصر، در نشست استانبول حضور خواهند داشت. به نظر می‌رسد چنین تلاشی برای ایجاد نوعی چارچوب گفت‌وگوی منطقه‌ای در متن تلاش‌های فشرده برای جلوگیری از وقوع جنگ باشد.

یک مقام آمریکایی درباره این مذاکرات گفتە است کە رئیس‌جمهور آمریکا از آنها خواسته است به توافق برسند. هدف این نشست شنیدن دیدگاه‌های ایرانیها است. از همین رو ویتکاف قرار است پس از سفر به اسرائیل در روز سه‌شنبه و دیدار با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، راهی استانبول میشود.

او همچنین قرار است روزهای چهارشنبه و پنج‌شنبه در مذاکرات دیگری میان روسیه و اوکراین در ابوظبی شرکت کند.

اما در کنار تلاش‌های دیپلماتیک، تهدید نظامی همچنان پابرجاست. اوایل روز دوشنبه، ارتش اسرائیل و ارتش آمریکا از برگزاری یک رزمایش دریایی مشترک در روز یکشنبه در دریای سرخ خبر دادند.

بنا بر اعلام فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا، سنتکام، این رزمایش شامل مشارکت ناوشکن دلبرت بلک بود که آخر هفته در بندر ایلات پهلو گرفته و سپس منطقه را ترک کرده بود.

در کنار شناور اسرائیلی آی‌ان‌اس ایلات. ناوشکن بلک یکی از هشت ناوشکنی است که ایالات متحده در چارچوب افزایش حضور نظامی خود، علاوه بر ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن، به منطقه اعزام کرده است.

سنتکام در بیانیه‌ای اعلام کردە است کە این رزمایش مشترک نشان‌دهنده همکاری نظامی نزدیک میان ناوگان پنجم آمریکا و نیروی دریایی اسرائیل است.

مذاکرات استانبول در شرایط اوج تنش میان تهران و واشنگتن برگزار می‌شود. این تنش‌ها پس از اظهارات تند دونالد ترامپ، در جریان اعتراضات ماه گذشته در ایران علیه حاکمیت جمهوری اسلامی آغاز شد و وی معترضان را تشویق کرد و وعده داد که کمک در راه است.

از آنجا کە برآوردها شمار قربانیان را بسیار بالا عنوان می‌کنند، ترامپ اکنون تحت فشار است تا تهدیدهای خود را عملی کند.

همزمان ترامپ بارها تأکید کرده است که خواهان دستیابی به توافقی با ایران است که مسیر دستیابی به سلاح هسته‌ای را مسدود کند و از تکرار سرکوب خشونت‌آمیز جلوگیری شود، هرچند اعتراضات پیشین عملاً پایان یافته‌اند.

اما بر اساس گزارش‌های غیرعلنی، دولت آمریکا طی روزهای اخیر، خواسته‌های بیشتری را مطرح کرده است.

افزون بر توقف کامل غنی‌سازی اورانیوم، واشنگتن خواهان محدودیت بر برنامه موشک‌های بالستیک ایران و پایان دادن به حمایت مالی و نظامی از نیروهای نیابتی ایران در منطقه است.

در مقابل، ایران با توقف کامل غنی‌سازی اورانیوم مخالفت می‌کند و همچنین از گفت‌وگو درباره برنامه موشکی خود امتناع دارد. این برنامه در جریان عملیات شیر خیزان اسرائیل در ژوئن سال گذشته آسیب دید، اما بنا بر گزارش‌ها بخش‌هایی از آن بازسازی شده و بار دیگر به‌عنوان تهدیدی جدی برای اسرائیل و نیروهای آمریکایی مستقر در منطقه تلقی می‌شود.

در همین راستا عباس عراقچی روز یکشنبه در گفت‌وگویی با شبکه سی‌ان‌ان، بحث درباره برنامه موشکی را غیرواقع‌بینانه توصیف کرد و از ایالات متحده آمریکا خواست فرصت دستیابی به توافقی عادلانه را از دست ندهد.

هنوز روشن نیست که آیا ایران در مذاکرات روز جمعه به‌طور کامل از پرداختن به موضوع موشکی خودداری خواهد کرد یا نه. با این حال، خبرگزاری امنیتی فارس، وابستە بە سپاە پاسداران انقلاب اسلامی صبح روز دوشنبه گزارش داد که تمرکز گفت‌وگوها بر مسئله هسته‌ای خواهد بود.

در همین بارە، رویترز به نقل از دو مقام ایرانی نوشتە است که مانع اصلی توافق نه غنی‌سازی اورانیوم، بلکه موضوع موشکی است، هرچند مشخص نیست این موضوع در دستور کار رسمی مذاکرات قرار گیرد یا خیر.

با وجود این، آمادگی ایران برای مذاکره در تضاد با اظهارات پیشین مقامات ارشد این کشور است که تأکید کرده بودند گفت‌وگو با آمریکا در فضای تهدید امکان‌پذیر نیست.

در گزارش رویترز، آمده است که تهران به‌عنوان شرط آغاز مذاکرات، خواهان عقب کشیدن زرادخانە نظامی آمریکا از نزدیکی ایران، از جمله ناو هواپیمابر و ناوشکن‌های مستقر شده، است.

در این بارە، یک مقام ایرانی گفت: اکنون توپ در زمین ترامپ است. این اظهارات تنها چند ساعت پیش از اعلام رسمی زمان مذاکرات بیان شد. تاکنون نشانه‌ای وجود ندارد که ترامپ قصد کاهش تهدید نظامی را هم‌زمان با گفت‌وگوها داشته باشد.

اگەچە ترامپ از اعلام وجود ضرب‌الاجل مشخص خودداری کرده است، اما هفته گذشته هشدار داد که زمان برای رسیدن به توافق در حال پایان است و اعلام نمود کە هرگونه حمله احتمالی آینده بسیار شدیدتر از حمله محدود به تأسیسات هسته‌ای در ژوئن گذشته خواهد بود.

در مقابل علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، روز یکشنبه هشدار داد که حمله آمریکا می‌تواند به جنگی منطقه‌ای منجر شود و به‌طور ضمنی از پاسخ متقابل علیه اسرائیل سخن گفت.

ترامپ همان شب پاسخ داد: امیدوارم به توافق برسیم؛ اگر نرسیم، خواهیم دید چه می‌شود. او همچنین گفت کشتی‌های بسیار بزرگ و قدرتمند آمریکا در نزدیکی منطقه مستقر شده‌اند و ظرف چند روز آماده خواهند بود.

این تنشها در حالی ادامە پیدا کردەاند کە دیدار پییش بینی شدەای میان ویتکاف و ایال زمیر و نتانیاهو بر اساس گفتگو در رابطە با ایران دور از انتظار نیست.

با این وجود در شرایطی که در اورشلیم نگرانی‌هایی مبنی بر اینکه ترامپ ممکن است به توافقی محدودتر بسنده کند که تنها برنامه هسته‌ای را در بر گیرد و از فشار بر برنامه موشکی و حمایت ایران از نیروهای نیابتی عقب‌نشینی کند، بە چشم می خورد.

از نگاە اسرائیل این نگرانی هنگامی شدیدتر می شود کە ویتکاف مخالف اقدام نظامی است و در اسرائیل به‌عنوان چهره‌ای با گرایش انزواطلبانه شناخته می‌شود. با این وجود در اسرائیل این باور عمومی وجود دارد که تصمیم بە آغاز جن عملاً اتخاذ گشتە و اعزام نیروی دریایی گسترده به منطقه، با هزینه‌ای بسیار بالا، بخشی از تلاش برای ایجاد مشروعیت اقدام است.