آیا هفتم اکتبر شروعی برای یک پایان است؟
سمیە توحیدی
سه سال پیش در هفتم اکتبر، نیروهای حماس و دیگر گروه‌های مسلح فلسطینی حصار غزه را شکستند و وارد جنوب اسرائیل شدند. حمله‌ای که بامداد ۷ اکتبر ۲۰۲۳ با شلیک گسترده راکت و عبور از مرز آغاز شد، در چند ساعت به پایگاه‌های نظامی، شهرها، کیبوتص‌ها و جشنواره موسیقی نووا رسید.
لوموند در گزارش خود به مناسبت سومین سالگرد حمله نوشته است که حدود ۱۲۰۰ نفر کشته، نزدیک به سه هزار نفر زخمی و ۲۵۱ نفر به گروگان گرفته شدند.
پیامدهای حمله ۷ اکتبر از همان روزهای نخست از مرزهای غزه فراتر رفت. اسرائیل حملات هوایی را آغاز کرد و برای عملیات زمینی آماده شد.
یک روز بعد، حزب‌الله از لبنان وارد درگیری شد و در هفته‌ها و ماه‌های بعد، گروه‌های مسلح عراقی همسو با جمهوری اسلامی ایران و حوثی‌های یمن نیز جبهه‌های دیگری را گشودند.
سرانجام خود ایران مستقیماً وارد رویارویی با اسرائیل شد. جنگی که با حمله حماس آغاز شده بود، به بزرگ‌ترین آزمون شبکه منطقه‌ای متحدان جمهوری اسلامی در چند دهه گذشته تبدیل شد.
لوموند در گزارشی درباره پیامدهای ۷ اکتبر برای محور مقاومت نوشته است که جنگ غزه شبکه‌ای را که جمهوری اسلامی طی چند دهه با حمایت از گروه‌های مسلح در لبنان، عراق، یمن و سرزمین‌های فلسطینی شکل داده بود، وارد مرحله‌ای تازه کرد.
این شبکه پیش از ۷ اکتبر وجود داشت، اما جنگ غزه بخش‌های مختلف آن را در چند جبهه به رویارویی همزمان با اسرائیل و نیروهای آمریکایی در منطقه کشاند.
در جشنواره موسیقی نووا در نزدیکی رعیم، هزاران نفر با آغاز حمله، به سوی خودروها، جاده‌ها و زمین‌های اطراف گریختند.
لوموند در گزارش میدانی خود از محل جشنواره نوشته است که از حدود ۳۵۰۰ شرکت‌کننده، ۳۷۸ نفر کشته شدند و ۴۴ نفر، زنده یا زخمی، به غزه انتقال یافتند. سه سال بعد، تصاویر قربانیان در همان دشتی قرار دارد که آنها برای شرکت در جشنواره در آن گرد آمده بودند.
اسرائیل نابودی توان نظامی و حکومتی حماس و بازگرداندن گروگان‌ها را دو هدف اصلی جنگ اعلام کرد. چند هفته پس از آغاز بمباران، نیروهای زمینی وارد شمال غزه شدند و عملیات سپس به مناطق مرکزی، خان‌یونس و رفح گسترش یافت. پیشروی ارتش اسرائیل، جمعیت غیرنظامی را نیز مرحله به مرحله به سوی جنوب راند.
صدها هزار فلسطینی ابتدا شمال غزه را ترک کردند و به مناطق جنوبی رفتند. با گسترش عملیات به خان‌یونس، جمعیت بیشتری به سوی رفح حرکت کرد. آغاز عملیات اسرائیل در رفح بار دیگر بسیاری از کسانی را که ماه‌ها پیش به آنجا پناه برده بودند، وادار به جابه‌جایی کرد.
ارتش اسرائیل همزمان فرماندهان و ساختار نظامی حماس را هدف قرار داد. یحیی سنوار، رهبر حماس در غزه و از طراحان اصلی حمله ۷ اکتبر، در اکتبر ۲۰۲۴ در رفح کشته شد. محمد ضیف و شماری دیگر از فرماندهان ارشد این گروه نیز کشته شدند.
با وجود این ضربات، حماس از غزه حذف نشد و خلع سلاح این گروه همچنان یکی از مسائل حل‌نشده مذاکرات درباره آینده این منطقه است. جنگ برای ساکنان غزه تلفات گسترده‌ای بر جای گذاشت.
رویترز در گزارش ۷ اکتبر به نقل از مقام‌های بهداشتی غزه نوشته است که شمار فلسطینیان کشته‌شده از آغاز جنگ از ۷۴ هزار نفر گذشته است.
آمار وزارت بهداشت غزه میان غیرنظامیان و نیروهای مسلح تفکیک قائل نمی‌شود. مناطق وسیعی از این باریکه نیز ویران یا آسیب دیده و بخش بزرگی از جمعیت آن یک یا چند بار آواره شده است.
خانه‌ها تنها بخش ویران‌شده غزه نیستند. مدارس، مراکز درمانی، جاده‌ها و شبکه‌های آب و برق نیز آسیب گسترده دیده‌اند و ورود غذا، دارو، سوخت و دیگر اقلام ضروری در مقاطع مختلف محدود بوده است.
رویترز در گزارشی که ۶ اکتبر درباره وضعیت غزه یک سال پس از آتش‌بس منتشر کرد، نوشت بیش از ۱.۲ میلیون نفر همچنان با ناامنی حاد غذایی روبه‌رو هستند. اتحادیه اروپا و سازمان ملل هزینه احیا و بازسازی غزه در یک دهه را ۷۱.۴ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند.
بخشی از جمعیت غزه نیز در جریان جنگ از این منطقه خارج شد. رویترز روز ۴ اکتبر به نقل از آمار تشکیلات خودگردان فلسطین گزارش دادە است کە بیش از ۱۰۰ هزار نفر از ساکنان غزه همچنان در خارج از این باریکه زندگی می‌کنند و تنها حدود هفت هزار نفر توانسته‌اند بازگردند.
در اسرائیل، سرنوشت ۲۵۱ نفری که در ۷ اکتبر به غزه برده شدند، به یکی از اصلی‌ترین مسائل سیاسی و اجتماعی جنگ تبدیل شد.
نخستین گروه در جریان آتش‌بس موقت نوامبر ۲۰۲۳ آزاد شد. خانواده‌های گروگان‌ها پس از آن بارها در تل‌آویو و دیگر شهرها تظاهرات کردند و از دولت خواستند برای بازگرداندن بستگانشان به توافق برسد.
برخی گروگان‌ها در عملیات ارتش اسرائیل آزاد شدند، شماری در چارچوب توافق‌ها بە خانە بازگشتند و ده‌ها نفر در اسارت جان باختند.
رویترز در گزارش روز گذشتە خود در این رابطە نوشته است کە آخرین گروگان‌های زنده در چارچوب توافق اکتبر ۲۰۲۵ آزاد شدند و بقایای آخرین گروگان اسرائیلی در ژانویه ۲۰۲۶ بازگردانده شد. سومین سالگرد حمله نخستین سالگردی است که هیچ‌یک از گروگان‌های ۷ اکتبر در غزه باقی نمانده است. آزادی برای برخی از بازماندگان پایان تجربه اسارت نبود.
لوموند همچنین روز گذشتە روایت عمر شم‌طوف، جوان ۲۳ ساله‌ای را منتشر نمود که در جشنواره نووا ربوده شد و پس از ۵۰۵ روز اسارت، در ۲۲ فوریه ۲۰۲۵ آزاد شد.
او گفته است خاطرات دوران اسارت همچنان ناگهان به زندگی روزمره‌اش بازمی‌گردد. شم‌طوف بخشی از دوران اسارت خود را در تونل‌های غزه گذرانده بود.
همزمان با ادامه جنگ در غزه، درگیری در مرز لبنان نیز گسترش یافت. حزب‌الله از ۸ اکتبر ۲۰۲۳ حملات به مواضع اسرائیل را آغاز کرد و گفت هدفش حمایت از فلسطینیان غزه است. اسرائیل نیز مواضع حزب‌الله را هدف قرار داد و تبادل آتش به تدریج مناطق بیشتری از جنوب لبنان و شمال اسرائیل را دربر گرفت.
لوموند در بررسی خود از محور مقاومت نوشته است که فرماندهان حماس هنگام آغاز حمله بر مفهوم وحدت جبهه‌ها حساب می‌کردند.
هدف این راهبرد، قرار دادن اسرائیل زیر فشار همزمان در غزه و جبهه‌های دیگر بود. حزب‌الله با وجود ورود سریع به درگیری، در ماه‌های نخست از جنگ تمام‌عیار با اسرائیل خودداری کرد و تهران نیز تلاش داشت بدون ورود مستقیم به جنگ، حمایت از متحدان خود را ادامه دهد.
جبهه‌های دیگر به تدریج فعال شدند. گروه‌های مسلح عراقی همسو با جمهوری اسلامی، نیروها و پایگاه‌های آمریکایی در عراق و سوریه را هدف قرار دادند. حوثی‌های یمن نیز ابتدا موشک و پهپاد به سوی اسرائیل شلیک کردند و سپس حملات خود را به کشتی‌های عبوری از دریای سرخ گسترش دادند.
رویترز در گزارشی درباره شبکه متحدان جمهوری اسلامی نوشته است که حزب‌الله، حوثی‌ها و گروه‌های عراقی پس از ۷ اکتبر هر یک از جبهه‌ای متفاوت وارد درگیری شدند.
جمهوری اسلامی در ماه‌های نخست همچنان می‌کوشید میان حمایت از این گروه‌ها و جلوگیری از جنگ مستقیم با اسرائیل و آمریکا تعادل برقرار کند.
در جبهە دیگر، حملات حوثی‌ها یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت جهانی را نیز وارد بحران کرد. شماری از شرکت‌های کشتیرانی مسیر دریای سرخ و کانال سوئز را کنار گذاشتند و کشتی‌های خود را از مسیر طولانی‌تر دماغه امید نیک عبور دادند.
آمریکا و بریتانیا در پاسخ مواضع حوثی‌ها را در یمن بمباران کردند و اسرائیل نیز بعدتر اهدافی را در این کشور مورد حمله قرار داد.
در آوریل ۲۰۲۴، ایران و اسرائیل از خطی عبور کردند که تا آن زمان بخش عمده رویارویی دو کشور را از برخورد مستقیم دور نگه داشته بود.
پس از حمله به ساختمان کنسولی جمهوری اسلامی در دمشق که تهران آن را به اسرائیل نسبت داد، ایران برای نخستین بار از خاک خود صدها موشک و پهپاد به سوی اسرائیل شلیک کرد. اسرائیل نیز در پاسخ اهدافی را در ایران مورد حمله قرار داد و در ماه‌های بعد حملات مستقیم دیگری میان دو طرف انجام شد.
تقابل تهران و اسرائیل تا پیش از آن عمدتاً از مسیر حزب‌الله، گروه‌های فلسطینی، نیروهای عراقی، حوثی‌ها، عملیات مخفی و حملات اسرائیل به اهداف مرتبط با ایران در سوریه جریان داشت. حملات سال ۲۰۲۴ این الگو را تغییر داد و خاک دو کشور برای نخستین بار مستقیماً در مقیاسی گسترده هدف قرار گرفت.
در نیمه دوم همان سال، فشار نظامی اسرائیل بر حزب‌الله به‌طور چشمگیری افزایش یافت. حسن نصرالله، دبیرکل این گروه، در سپتامبر ۲۰۲۴ در حمله اسرائیل به حومه جنوبی بیروت کشته شد. شماری دیگر از فرماندهان ارشد حزب‌الله نیز کشته شدند و ارتش اسرائیل سپس عملیات زمینی در جنوب لبنان را آغاز کرد.
دو ماه بعد، شبکه منطقه‌ای جمهوری اسلامی یکی دیگر از مهم‌ترین تکیه‌گاه‌های خود را از دست داد. حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ پس از پیشروی سریع مخالفان و ورود آنها به دمشق سقوط کرد و اسد به روسیه رفت. سوریه برای سال‌ها مسیر اصلی ارتباط جغرافیایی جمهوری اسلامی با حزب‌الله و یکی از پایه‌های نفوذ تهران در منطقه بود. سقوط حکومت اسد این پیوند را با شرایطی کاملاً متفاوت روبه‌رو کرد.
اسرائیل پس از سقوط اسد نیروهای خود را وارد منطقه حائل در جنوب سوریه کرد و در چند موج حمله، پایگاه‌ها، انبارهای تسلیحاتی و تجهیزات ارتش سابق سوریه را هدف قرار داد.
اسرائیل می‌گوید حضورش برای جلوگیری از شکل‌گیری تهدید در نزدیکی مرز ضروری است. دولت جدید سوریه این حضور را نقض حاکمیت خود می‌داند و خواستار خروج نیروهای اسرائیلی شده است.
سه سال پس از ۷ اکتبر، موازنه در شبکه متحدان جمهوری اسلامی با روزهای نخست جنگ تفاوت دارد. لوموند در اوت ۲۰۲۶ گزارش داد که پس از ضربات واردشده به حزب‌الله و سقوط حکومت اسد، تهران در حال بازتنظیم شبکه منطقه‌ای خود با اتکای بیشتر به عراق و یمن است.
شبکه‌ای که پس از حمله حماس چند جبهه را علیه اسرائیل و نیروهای آمریکایی فعال کرد، در ادامه جنگ بخشی از رهبران، توان نظامی و پشتوانه جغرافیایی خود را نیز از دست داد.
در کرانه باختری نیز سه سال گذشته با افزایش عملیات ارتش اسرائیل، بازداشت فلسطینیان، درگیری‌های مسلحانه و خشونت شهرک‌نشینان همراه بوده است.
دولت اسرائیل همزمان طرح‌های تازه‌ای را برای توسعه شهرک‌ها پیش برده و گسترش شهرک‌سازی به یکی از محورهای اختلاف میان دولت نتانیاهو و شماری از کشورهای اروپایی تبدیل شده است.
موضع فرانسه نیز در این سه سال تغییر کردە است. پاریس پس از حمله ۷ اکتبر آن را محکوم کرد، بر حق اسرائیل برای دفاع از خود تاکید و آزادی گروگان‌ها را خواستار شد. با طولانی شدن جنگ، افزایش شمار قربانیان فلسطینی و تشدید بحران انسانی در غزه، امانوئل مکرون انتقاد از ادامه عملیات اسرائیل را افزایش داد.
فرانسه در سپتامبر ۲۰۲۵ کشور فلسطین را به رسمیت شناخت. مکرون این تصمیم را در مجمع عمومی سازمان ملل اعلام کرد و پاریس همراه عربستان سعودی ابتکاری دیپلماتیک را برای احیای راه‌حل دوکشوری پیش برد. این طرح بر پایان جنگ، تشکیل کشور فلسطین، خلع سلاح حماس و کنار گذاشتن این گروه از اداره آینده غزه تاکید داشت.
توافق اکتبر ۲۰۲۵ جنگ تمام‌عیار در غزه را متوقف کرد، به آزادی آخرین گروگان‌ها و صدها زندانی و بازداشتی فلسطینی انجامید و ورود کمک‌های بیشتری را ممکن کرد.
با این حال، رویترز در گزارش ۶ اکتبر نوشته است که یک سال بعد، اجرای مراحل بعدی توافق متوقف مانده است.
اسرائیل نزدیک به دو سوم غزه را در کنترل دارد و حماس خلع سلاح نشده است. نیروی بین‌المللی پیش‌بینی‌شده برای دوره انتقالی نیز به طور کامل تشکیل نشده و نهاد تکنوکرات فلسطینی که قرار است اداره غزه را برعهده بگیرد هنوز وارد این منطقه نشده است.
اختلاف بر سر خلع سلاح حماس و چگونگی خروج نیروهای اسرائیلی از غزه، مهم‌ترین مانع اجرای مراحل بعدی توافق است. آتش‌بس نیز به توقف کامل خشونت منجر نشده است.
رویترز به نقل از وزارت بهداشت غزه گزارش داده از اکتبر ۲۰۲۵ بیش از ۱۴۰۰ فلسطینی در حملات اسرائیل کشته شده‌اند. ارتش اسرائیل نیز می‌گوید در همین دوره پنج سرباز آن در درگیری‌ها یا عملیات نظامی کشته شده‌اند.
در اسرائیل، مسئولیت شکست امنیتی ۷ اکتبر همچنان محل مناقشه است. مهاجمان از مرزی مجهز به حصار، دوربین و حسگرهای حرارتی عبور کردند و در برخی مناطق ساعت‌ها پیش از رسیدن نیروهای ارتش به عملیات خود ادامه دادند.
شماری از فرماندهان نظامی و مقام‌های امنیتی مسئولیت ناکامی دستگاه‌های خود را پذیرفتند و برخی از سمت‌هایشان کنار رفتند.
لوموند در گزارش خود نوشته است که سه سال پس از حمله هنوز تحقیق مستقل و جامعی درباره مجموعه شکست‌های نظامی، اطلاعاتی و سیاسی منتهی به ۷ اکتبر انجام نشده است. مسئولیت آن شکست اکنون یکی از موضوعات انتخابات پارلمانی اسرائیل نیز هست.
در این بارە، رویترز گزارش داده است کە انتخابات ۲۷ اکتبر، بیست روز پس از سومین سالگرد حمله برگزار می‌شود و نتانیاهو همچنان در برابر درخواست‌ها برای تشکیل کمیسیون مستقل تحقیق مقاومت می‌کند.
بر اساس نظرسنجی موسسه دموکراسی اسرائیل که رویترز به آن استناد کرده است، ۶۸ درصد یهودیان اسرائیلی گفته‌اند وقایع ۷ اکتبر در انتخاب حزب موردنظرشان بسیار یا تا حدی مهم خواهد بود.
سه سال بعد، محل جشنواره نووا به یادمان قربانیان تبدیل شده است. تصاویر کسانی که در حمله کشته شدند در دشتی قرار دارد که برای شرکت در جشنواره به آن آمده بودند.
چند کیلومتر آن‌سوتر، غزه با مناطق وسیع ویران، جمعیتی که بخش بزرگی از آن بارها آواره شده و آینده سیاسی نامشخص، وارد چهارمین سال پس از آغاز جنگ شده است.
در فاصله میان ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و سومین سالگرد آن، جنگ از غزه به لبنان و دریای سرخ رسید، نیروهای هم‌پیمان جمهوری اسلامی را در چند جبهه وارد درگیری کرد و سرانجام ایران و اسرائیل را به حمله مستقیم علیه یکدیگر کشاند.
حزب‌الله رهبر و شماری از فرماندهان ارشد خود را از دست داد، حکومت بشار اسد سقوط کرد و شبکه منطقه‌ای تهران با موازنه‌ای متفاوت از پیش از جنگ روبه‌رو شد.
در غزه نیز با وجود توقف جنگ تمام‌عیار، بازسازی، خلع سلاح حماس، خروج نیروهای اسرائیلی و شکل اداره آینده این منطقه همچنان حل‌نشده باقی مانده است.
۷ اکتبر ۲۰۲۳ گذشت، اما آنچه از پی‌اش آمد، هنوز ادامه دارد.
