آیا همکاری دفاعی پاکستان و عربستان بر روابط اسلام‌آباد با تهران سایه می‌اندازد؟
تصمیم پاکستان مبنی بر اعلام آمادگی استفاده از ظرفیت‌های نظامی خود در دفاع از عربستان سعودی، یکی از مهم‌ترین آزمون‌های سیاست خارجی اسلام‌آباد در سال‌های اخیر است. خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، روز سه‌شنبه ۲۹ سپتامبر در رم اعلام کرد که کشورش بر اساس توافق دفاعی مشترک با عربستان سعودی و ترکیه، برای دفاع از ریاض از تمامی ابزارهای موجود استفاده خواهد کرد. او در عین حال درباره مشارکت مستقیم نیروهای پاکستانی در حملات هوایی علیه حوثی‌ها جزئیات بیشتری ارائه نکرد.
این موضع‌گیری در شرایطی مطرح می‌شود که دامنه درگیری‌های منطقه‌ای گسترش یافته و حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها به اهدافی در عربستان، بار دیگر مسالە امنیت خلیج فارس و مسیرهای دریایی اطراف دریای سرخ را به موضوعی بین‌المللی تبدیل کرده است.
گزارش‌های اخیر حاکی از آن هستند که حوثی‌ها بخش‌هایی از ساحل غربی یمن را در اختیار گرفته‌اند و تحولات نظامی در اطراف تنگه باب‌المندب نگرانی‌هایی درباره امنیت کشتیرانی و انتقال انرژی ایجاد کرده است.
در چنین شرایطی، توافق دفاعی مکه که در هفتم اوت میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه امضا شد، از یک توافق سیاسی معمول فراتر می‌رود.
بر اساس مفاد اعلام‌شده از سوی دولت پاکستان، حمله مسلحانه به یکی از سه کشور به عنوان حمله به هر سه تلقی خواهد شد. اسلام‌آباد تأکید کرده است که این توافق ماهیتی دفاعی دارد و علیه کشور مشخصی طراحی نشده است.
با این حال، نخستین بحران بزرگ امنیتی پس از امضای این توافق، عملاً معنای سیاسی و نظامی آن را در معرض آزمون قرار داده است.
اهمیت این تحول برای پاکستان از آنجا ناشی می‌شود که این کشور همزمان روابطی عمیق و چندلایه با عربستان و ایران دارد. عربستان سعودی یکی از شرکای مهم اقتصادی و سیاسی پاکستان است و روابط امنیتی و نظامی دو کشور سابقه‌ای طولانی دارد.
در مقابل، ایران همسایه غربی پاکستان است و دو کشور مرزی طولانی دارند که امنیت آن برای اسلام‌آباد اهمیت مستقیم دارد.
اسلام‌آباد در سال جاری تلاش کرده بود خود را به عنوان یکی از کانال‌های دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن معرفی کند.
در ماه آوریل، مذاکرات مستقیم مقام‌های ایران و آمریکا در اسلام‌آباد با میانجیگری پاکستان برگزار شد. اگرچه این گفت‌وگوها به توافق نهایی منجر نشد، بر نقش پاکستان به عنوان یک طرف قابل دسترس برای هر دو طرف تأکید کرد.
ادامه تلاش‌های دیپلماتیک پاکستان در ماه‌های بعد نیز نشان داد که این کشور مایل است میان روابط خود با کشورهای عربی، آمریکا و ایران نوعی توازن برقرار کند.
اکنون اما توافق دفاعی مکه می‌تواند این توازن را دشوارتر کند. اگر بحران کنونی در سطح حملات محدود باقی بماند، اسلام‌آباد احتمالاً می‌تواند میان تعهد امنیتی خود به عربستان و رابطه دیپلماتیک با ایران فاصله‌ای مشخص ایجاد کند.
اما اگر حملات حوثیهای وابستە بە جمهوری اسلامی به خاک عربستان افزایش یابد و ریاض به طور رسمی از شرکای خود درخواست کمک نظامی کند، فشار برای اجرای مفاد توافق مکه نیز افزایش خواهد یافت.در این وضعیت، پاکستان با یک معادله پیچیده روبه‌رو خواهد شد.
از یک سو، عقب‌نشینی از تعهدات دفاعی در قبال عربستان می‌تواند به روابط راهبردی اسلام‌آباد و ریاض آسیب بزند. از سوی دیگر، مشارکت مستقیم در عملیات نظامی علیه نیروهای وابسته به ایران می‌تواند تهران را نسبت به نیت‌های پاکستان بدبین کند و نقش میانجیگرانه اسلام‌آباد را به خطر بیندازد. این مسئله به‌ویژه به دلیل همجواری دو کشور اهمیت دارد.
مقام‌های پاکستانی تلاش کرده‌اند میان این دو موضع تمایز ایجاد کنند. از نگاه اسلام‌آباد، دفاع از عربستان الزاماً به معنای اتخاذ موضع خصمانه علیه ایران نیست.
دولت پاکستان همچنان بر حل سیاسی بحران‌های منطقه‌ای و ادامه گفت‌وگو با تهران تأکید دارد. همین رویکرد در مواضع رسمی درباره توافق مکه نیز دیده می‌شود.
اگر چە دولت پاکستان توافق را ابزاری برای بازدارندگی و دفاع جمعی معرفی کرده و تأکید کرده است که هدف آن مقابله با کشور مشخصی نیست، با این حال، در عرصه عملی سیاست خارجی، مرز میان بازدارندگی و مشارکت در یک مناقشه نظامی همیشه روشن نیست.
اگر نیروهای پاکستانی در عملیات شناسایی، پدافند هوایی، حفاظت از زیرساخت‌های سعودی یا سایر مأموریت‌های نظامی مشارکت کنند، تهران ممکن است این اقدامات را بخشی از آرایش نظامی منطقه علیه خود تلقی کند. در چنین شرایطی رابطه پاکستان با جمهوری اسلامی می‌تواند وارد مرحله‌ای حساس شود.
مسالە دیگری که برای اسلام‌آباد حایز اهمیت است، ترکیب سه‌جانبه توافق مکه است. ترکیه عضو ناتو است و در سال‌های اخیر روابط دفاعی و سیاسی گسترده‌ای را با پاکستان و عربستان برقرار کرده است.
مقام‌های ترکیه تأکید کرده‌اند که این توافق علیه کشور خاصی نیست و حتی بحث‌هایی درباره امکان گسترش آن به کشورهای دیگر جهان اسلام مطرح شده است.
این مسالە از یک سو می‌تواند توافق را به چارچوبی گسترده‌تر برای امنیت منطقه‌ای تبدیل کند و از سوی دیگر، در صورت افزایش تنش با ایران، به عاملی برای پیچیده‌تر شدن موازنه‌های خاورمیانه بدل شود.
در همین حال، پاکستان نمی‌تواند ملاحظات اقتصادی را نیز نادیده بگیرد. ثبات بازار انرژی و امنیت مسیرهای دریایی برای اقتصاد این کشور اهمیت دارد.
هرگونه اختلال طولانی‌مدت در باب‌المندب یا مسیرهای انتقال نفت و گاز می‌تواند هزینه‌های واردات انرژی و تجارت خارجی پاکستان را افزایش دهد. بنابراین، اسلام‌آباد از نظر اقتصادی نیز انگیزه دارد که از گسترش جنگ جلوگیری کند، حتی اگر از نظر امنیتی به عربستان متعهد باشد.
برای ایران نیز رفتار پاکستان اهمیت ویژه‌ای دارد. تهران با کشوری مواجه است که همسایه آن محسوب می‌شود و در عین حال روابط امنیتی نزدیکی با عربستان دارد.
اگر پاکستان بتواند میان تعهد دفاعی خود به ریاض و حفظ کانال ارتباطی با تهران تعادل ایجاد کند، می‌تواند همچنان نقش دیپلماتیک خود را حفظ کند. اما اگر همکاری نظامی آن با عربستان به عملیات مستقیم علیه نیروهای مورد حمایت ایران منجر شود، ظرفیت اسلام‌آباد برای ایفای نقش میانجی کاهش خواهد یافت؛ نقشی کە پاکستان برای ایفای آن تلاش بسیاری کردە است.
در نهایت، اظهارات وزیر دفاع پاکستان را باید در چارچوب بزرگ‌تری از تغییرات امنیتی خاورمیانه دید. توافق مکه اکنون از مرحله اعلام سیاسی عبور کرده و با نخستین بحران واقعی روبه‌رو شده است.
هنوز روشن نیست که اجرای تعهدات دفاعی این توافق دقیقاً چه شکل عملی به خود خواهد گرفت و آیا عربستان از پاکستان درخواست مشارکت مستقیم خواهد کرد یا خیر. همین ابهام یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده در روزها و هفته‌های آینده خواهد بود.
برای اسلام‌آباد، این مشکلات صرفا انتخاب میان عربستان و ایران نیست. مسلاە اصلی حفظ مجموعه‌ای از روابط همزمان با تهران، ریاض، آنکارا و واشنگتن است که هرکدام برای امنیت و اقتصاد پاکستان اهمیت دارند. هرچه جنگ منطقه‌ای گسترده‌تر شود، حفظ این توازن دشوارتر خواهد شد.
از همین رو، اعلام آمادگی پاکستان برای دفاع از عربستان را می‌توان نقطه عطفی در سیاست امنیتی این کشور دانست، اما هنوز نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که اسلام‌آباد تصمیم گرفته است در یک جنگ منطقه‌ای به صورت مستقیم وارد شود.
آنچه در هفته‌های آینده اهمیت خواهد داشت، نه فقط سخنان مقام‌های پاکستانی، بلکه نوع کمک عملی به عربستان، دامنه عملیات حوثی‌ها و واکنش تهران به اقدامات اسلام‌آباد خواهد بود.
