از شادی قهرمانی تا جدل مذهبی: اشاره شمسایی چگونه مسابقات کشورهای اسلامی را تحت تاثیر قرار داد؟

توران نیکزاد

قهرمانی تیم ملی فوتسال ایران در بازی‌های همبستگی کشورهای اسلامی، علی‌رغم موفقیت ورزشی، با حرکت نمادین سرمربی تیم به محور بحث هویتی و مذهبی تبدیل شد. بازتاب داخلی آن تفاوت‌های مذهبی و حساسیت‌های هویتی را برجسته کرد، در حالی که رسانه‌های منطقه‌ای عمدتاً بر نتیجه ورزشی آن تمرکز داشتند. این رویداد نمونه‌ای از پیچیدگی تقاطع ورزش، ایدئولوژی و سیاست در ایران است.

قهرمانی تیم ملی فوتسال ایران در بازی‌های همبستگی کشورهای اسلامی قرار بود نقطه پررنگی باشد در حضور ۱۸۸ ورزشکار ایرانی که طی دو هفته رقابت در ریاض، در ۱۸ رشته مختلف به میدان رفتند. ایران تا میانه رقابت‌ها ۱۰ مدال طلا، ۱۲ نقره و ۱۷ برنز کسب کرد و در جدول موقت در جایگاه سوم قرار گرفت.

اما صحنه‌ای چندثانیه‌ای پس از پیروزی ۵ بر صفر مقابل مراکش، این شادی ورزشی را تحت تاثیر قرار داد. حرکتی نمادین از سوی وحید شمسایی، سرمربی تیم ملی جمهوری اسلامی، که بازتابی بسیار فراتر از نتیجه مسابقه پیدا کرد.

شمسایی و چند نفر از همراهانش دست راست خود را به شکلی بالا بردند که بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی آن را اشاره‌ای به واقعه غدیر تعبیر کردند.

در ایران چنین نشانه‌ای برای بخش بزرگی از جامعه آشناست و بار مذهبی مشخصی دارد. اما در رویدادی با حضور ۵۷ کشور مسلمان با تنوع مذهبی و ساختاری گسترده، این حرکت معنای متفاوتی پیدا کرد و به سرعت از سطح یک رفتار فردی عبور کرد و وارد فضای جدل‌های هویتی شد.

واکنش‌ها چه بود؟

در رسانه‌های داخل ایران، واکنش‌ها دوگانه بود. برخی رسانه‌ها تنها تصویر را منتشر کردند و آن را نشانه‌ای مذهبی نامیدند.

در مقابل، رسانه‌های نزدیک به نهادهای مذهبی این حرکت را شادمانی به سبک غدیر توصیف کردند. خبرگزاری اهل بیت حتی گزارش جداگانه‌ای را منتشر کردە و مدعی شد بازیکنان تیم ملی پیش از مسابقه به پرچم حضرت عباس متوسل شده‌اند.

چنین روایت‌هایی نشان داد که برای بخشی از فضای رسانه‌ای ایران، این حرکت صرفا یک لحظه احساسی نبود بلکه به عنوان بخشی از هویت نمایی مذهبی بازخوانی شد.

اما در رسانه‌های عربی و ترکی، تمرکز کاملا بر جنبه ورزشی باقی ماند. Arab News تنها نوشت ایران «با برتری قاطع» مراکش را شکست داد. Morocco World News هم شکست مراکش و مسیر صعود این تیم تا فینال را بررسی کرد. هیچ اشاره‌ای به حرکت شمسایی در این رسانه‌ها دیده نشد.

این تفاوت نشان می‌دهد حساسیت موضوع بیشتر در فضای داخلی ایران شکل گرفت و در رسانه‌های منطقه‌ای بازتابی نداشت.

در شبکه‌های اجتماعی اما فضا متفاوت بود. ویدیو بارها بازنشر شد و نظرات کاربران از نشان فرقه‌ای تا بیان هویت مذهبی در نوسان بود.

برخی کاربران عرب زبان این رفتار را ناسازگار با روح همبستگی دانستند، در حالی که کاربران مذهبی ایرانی آن را ادای احترام توصیف کردند. همین اختلاف برداشت‌ها نشان می‌دهد که یک حرکت کوتاه میتواند محل تفسیرهای گسترده قرار گیرد.

در داخل ایران واکنش‌ها سه مسیر پیدا کرد. گروهی رفتار شمسایی را کاملا شخصی دانستند. گروهی دیگر هشدار دادند که در فضای چندمذهبی، توجه به حساسیت‌ها ضروری است.

گروه سوم اما این رفتار را بخشی از روندی بزرگ‌تر دانستند که در آن مرز میان ورزش، مذهب و سیاست سالهاست کمرنگ شده است.

برخی تحلیلگران این رویداد را جدا از اظهارات اخیر یکی از روحانیان شناخته شده درباره ضرورت شناسایی محل دقیق غدیرخم نمی‌دانند. اظهاراتی که درباره برجسته‌سازی مناسبت‌های شیعی در کشوری با جمعیت قابل توجه اهل سنت بحث‌هایی ایجاد کرد.

قرار گرفتن این دو موضوع در کنار هم، برای برخی ناظران نشانه‌ای از تقویت نمادپردازی مذهبی در عرصه‌هایی بود که معمولا سیاسی نشده بودند.

در حاشیه این رقابت‌ها مقایسه عملکرد کشورها نیز مطرح شد. ترکیه، کشوری با ساختار رسمی لائیک، با کسب ۵۸ مدال طلا در جایگاه نخست ایستاد.

ایران با ۱۰ طلا و رتبه سوم فاصله قابل توجهی با ترکیه داشت. این تفاوت برای برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی به پرسشی تبدیل شد که چگونه کشوری که ادعایی درباره رهبری جهان اسلام ندارد، عملکرد ورزشی به مراتب قوی‌تری از کشوری دارد که خود را پیشتاز امت اسلامی معرفی می‌کند.

این مقایسه تحلیلی قطعی نیست اما در فضای بحث برانگیز پس از حرکت شمسایی، بخشی از گفتگوها را شکل داد. در ادامه این بحث، دو فعال رسانه‌ای اهل سنت ایران ارزیابی انتقادی‌تری مطرح کرده‌اند.

حسن کریمی، روزنامه‌نگار و فعال رسانه‌ای اهل سنت، می‌گوید در جمهوری اسلامی ورزش فقط رقابت برای مدال نیست بلکه سکویی برای بازتاب ایدئولوژی شده است.

او حرکت شمسایی را نمونه‌ای از همین روند می‌داند و می‌گوید این رفتار در کشوری مثل عربستان که حساسیت‌های مذهبی در آن بالاست نوعی بی‌اعتنایی به باورهای میزبان بود.

به گفته او، چنین اقداماتی معمولا در بازگشت به تهران با پاداش و حمایت همراه است، چون نشان می‌دهد ایدئولوژی بر اخلاق ورزشی و دیپلماتیک اولویت دارد.

کریمی یادآور می‌شود که رفتار دولت سعودی در موارد مشابه نشان از مدارا داشته است. او به بازداشت و سپس آزاد شدن یک روحانی ایرانی به دلیل سخنان تفرقه انگیز اشاره می‌کند و می‌گوید تهران از این تجربه درس نگرفته است.

از نظر او این بار همان پیام ایدئولوژیک، نه از منبر، بلکه از سکوی فوتسال تکرار شد.

موحد خرمی، فعال رسانه‌ای اهل سنت، درباره شعار «فقط حیدر امیرالمومنین است» توضیح می‌دهد که معنای آن تنها یادآوری یک واقعه تاریخی نیست.

او می‌گوید این پیام تاکید بر اختلاف با بسیاری از مسلمانان حاضر در مسابقات است و نشان می‌دهد که ما مانند شما نیستیم و با شما همبستگی نداریم.

خرمی این رویکرد را ادامه سیاستی می‌داند که از ابتدای دهه شصت در جمهوری اسلامی ایران دنبال شده و اختلافات مذهبی را در مناسک مذهبی و حتی حج برجسته کرده است.

او معتقد است این رفتارها در خارج از ایران به نام کشور ثبت می‌شود در حالی که نماینده مردم ایران نیستند.

در نهایت پرسش اصلی پابرجاست. در رویدادی که نام همبستگی را یدک می‌کشد تا چه اندازه نمادهایی که تنها بخشی از جهان اسلام با آن احساس نزدیکی می‌کند میتواند به نزدیکی کمک کند.

آیا در فضایی که تنش‌های مذهبی و هویتی همچنان زنده بودە و تداوم دارند، یک حرکت چندثانیه‌ای می‌تواند پلی بسازد یا شکاف‌ها را پررنگ‌تر می‌کند.

ایران در این مسابقات بە قهرمانی دست یافت، اما حاشیه‌ای که پس از آن شکل گرفت نشان داد که برخی صحنه‌ها، هرچند کوتاه، میتوانند برای مدتی طولانی در حافظه عمومی باقی بمانند؛ نه در زمین مسابقه بلکه در بحث‌های فرهنگی، هویتی و سیاسی.