امواج نامرئی و رد پای مسکو: آنچه از سلاح مرموز به‌کاررفته در ونزوئلا می‌دانیم

عمار گلی

عملیات بامدادی نیروهای ویژه ایالات متحده آمریکا در ونزوئلا که به بازداشت نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور این کشور، انجامید، نه‌تنها معادلات سیاسی آمریکای لاتین را دگرگون کرده است، بلکه توجه تحلیلگران نظامی و امنیتی را به احتمال استفاده از گونه‌ای جدید از سلاح‌های غیرمتعارف جلب نمودە است. ابهام پیرامون ابزار مورد استفاده، این عملیات را به یکی از بحث‌برانگیزترین اقدامات نظامی سال‌های اخیر تبدیل کرده است.

در ساعات اولیه سوم ژانویه، یکی از نگهبانان ونزوئلایی اطراف کاخ رئیس‌جمهوری ونزوئلا، با وضعیتی روبه‌رو می‌شود که به گفته خودش هیچ شباهتی به یک حمله نظامی متعارف نداشته است.

او به رسانه‌ها گفته است که پس از شنیدن صدایی مبهم، سامانه‌های راداری خاموش و لحظاتی بعد دچار سر درد شدید، خونریزی بینی و از دست دادن کنترل عضلات می‌شود. به گفته او، چندین سرباز دیگر نیز تقریبا هم‌زمان با وی روی زمین می افتند، بدون آنکه حتی یک گلوله شلیک شده باشد

به گفته مقام‌های آمریکایی، مرحله نخست عملیات موسوم به حل قاطع شامل حملات گسترده جنگ الکترونیک و هوایی برای سرکوب پدافند هوایی ونزوئلا بوده است.

هواپیماهای EA-18G Growler با ایجاد اختلال الکترونیکی، سامانه‌های راداری و موشکی، از جمله سامانه‌های ساخت روسیه، را از کار می‌اندازند. هم‌زمان، بخش‌های وسیعی از شبکه برق کاراکاس دچار دچار اختلال شده و ارتباطات نظامی مختل می‌گردد.

دقایقی بعد، هلیکوپترها نیروهای عملیات ویژه آمریکا را در نزدیکی پناهگاه ریاست‌جمهوری پیاده می‌کنند. با این حال به گفته مقام‌های آمریکایی، نیروها با مقاومت سازمان‌یافته‌ای مواجه نمی‌شوند و مادورو و همسرش سیلیا فلورس پیش از رسیدن به اتاق امن بازداشت و از محل خارج می‌شوند.

کل عملیات زمینی، بنا بر اعلام واشنگتن، کمتر از ۳۰ دقیقه طول می‌کشد و کماندوهای آمریکایی بدون تلفات از محل خارج می‌شوند.

در مقابل، وزارت دفاع ونزوئلا اعلام کرد که دست‌کم ۴۷ سرباز ونزوئلایی و ۳۲ نیروی کوبایی مستقر در محل جان خود را از دست داده‌اند. وزیر دفاع ونزوئلا اعلام کرده که برخی از قربانیان دچار خونریزی داخلی و علائم عصبی شده‌اند، بدون آنکه آثار جراحت ناشی از گلوله یا انفجار مشاهده شود. او آمریکا را به استفاده از ونزوئلا به‌عنوان آزمایشگاه سلاح متهم کرد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در مصاحبه‌هایی به استفاده از سیستمی اشاره کرد که آن را "دیسکومبوبولاتور" نامید و گفت این فناوری باعث شد تجهیزات دفاعی دشمن از کار بیفتد.

او افزود موشک‌های روسی و چینی مستقر در ونزوئلا حتی شلیک نشدند. پنتاگون اما از تایید رسمی استفاده از سلاح انرژی هدایت‌شده خودداری کرده و تنها اعلام کرده است که عملیات با ترکیبی از ابزارهای متعارف و غیرمتعارف انجام شده است.

احتمالات؛ از ارتباط با روسیه و کوبا تا فرضیه خرید سامانه از بازار سیاه

تا این لحظه ماهیت سلاحی که ایالات متحده بکار گرفته است مشخص نیست. برخی گمانه زنی کرده‌اند که واشنگتن از امواج مایکروویو مایکروویو پرقدرت (HPM – High Power Microwave) و یا انرژی پالسی هدایت‌شده (Pulsed RF / Directed Energy Weapons) استفاده کرده باشند.

در ادبیات نظامی، آنچه از آن به‌عنوان امواج مایکروویو پالسی یا سلاح‌های انرژی هدایت‌شده یاد می‌شود، به سامانه‌هایی اشاره دارد که از امواج الکترومغناطیسی با توان بالا برای ایجاد اختلال در تجهیزات یا بدن انسان استفاده می‌کنند.

این سامانه‌ها معمولاً در باندهای فرکانسی UHF و SHF، به‌ویژه در بازه‌ای میان حدود یک تا ده گیگاهرتز، فعالیت می‌کنند؛ محدوده‌ای که هم‌پوشانی قابل‌توجهی با باندهای راداری و ارتباطی نظامی دارد.

برخلاف فرستنده‌های معمولی، این سلاح‌ها انرژی را به‌صورت پالسی و در انفجارهای بسیار کوتاه اما پرقدرت آزاد می‌کنند. چنین ساختاری باعث می‌شود میانگین انرژی پایین بماند و رد حرارتی آشکاری بر جای نگذارد، در حالی که پیک‌های انرژی بالا می‌توانند مدارهای الکترونیکی را از کار بیندازند یا سامانه‌های دفاعی را به‌طور موقت کور کنند.

از همین روی همین ویژگی پالسی می‌تواند توضیح‌دهنده اثرات گزارش‌شده بر انسان باشد. امواج مایکروویو پالسی قادرند از طریق پدیده‌ای موسوم به اثر فرای، احساس ضربه یا صدا را مستقیماً درون سر ایجاد کنند و در شدت‌های بالاتر، سامانه تعادل و سیگنال‌های عصبی را مختل سازند.

علائمی مانند سردرد شدید، سرگیجه، تهوع، خونریزی بینی و از دست دادن کنترل حرکتی، بدون وجود زخم یا جراحت خارجی، با چنین مکانیسمی همخوانی دارد.

به گفته تحلیلگران، ترکیب توانایی هدف قرار دادن هم‌زمان انسان و الکترونیک، بدون انفجار یا تخریب فیزیکی قابل مشاهده، این فناوری را به ابزاری جذاب برای عملیات‌های مخفی و درگیری‌های کم‌سر و صدا تبدیل کرده است.

از سوی دیگر گزارش‌های مربوط به علائم جسمی نیروهای ونزوئلایی، بسیار با پدیده موسوم به سندرم هاوانا شباهت داشته است.

این سندرم که نخستین بار در سال ۲۰۱۶ در میان دیپلمات‌های آمریکایی در کوبا گزارش شد، شامل سردرد شدید، سرگیجه، خونریزی بینی، آسیب شنوایی و در برخی موارد آسیب مغزی پایدار است.

تحقیقات مشترک چندین رسانه ۲۰۲۴ حاکی از این نتیجه بود که واحد ۲۹۱۵۵ سازمان اطلاعات نظامی روسیه احتمالا در پس برخی از این حملات قرار داشته است.

این واحد، که به‌عنوان یکی از تهاجمی‌ترین واحدهای عملیات مخفی روسیه شناخته می‌شود، پیش‌تر متهم به اقداماتی چون مسموم‌سازی سرگئی اسکریپال و خرابکاری در زیرساخت‌های نظامی اروپا و ناتو شده بود.

گفته می‌شود که اعضای ارشد واحد ۲۹۱۵۵ برای کار روی توسعه سلاح‌های آکوستیک غیرکشنده و سامانه‌های مبتنی بر فرکانس رادیویی پاداش و ترفیع دریافت کرده‌اند.

این فناوری‌ها بخشی از برنامه بلندمدت روسیه برای توسعه آنچه سلاح‌های موجی خوانده می‌شود، محسوب می‌شوند؛ برنامه‌ای که ریشه در دوران شوروی دارد و در سال ۲۰۱۳ با دستور ولادیمیر پوتین از سر گرفته شده و تقویت شد.

شواهد جغرافیایی ارائه‌شده در این تحقیقات نشان می‌دهد که اعضای این واحد در زمان‌ها و مکان‌هایی حضور داشته‌اند که هم‌زمان یا اندکی پس از حضور آنها موارد موسوم به سندرم هاوانا در کشورهایی چون کوبا، چین، آلمان و گرجستان گزارش شده بوده است. کرملین این گزارش‌ها را اتهامات بی‌اساس رسانه‌ای خوانده و رد کرده است.

علاوه‌ براین برخی منابع گزارش کرده‌اند که وزارت جنگ آمریکا دستگاهی با اجزای روسی و اندازه‌ای در حد کوله‌پشتی را از طریق کانال‌های غیررسمی یا بازار سیاه خریداری و بیش از یک سال آزمایش کرده است.

گفته می‌شود که این دستگاه قادر به تولید امواج رادیویی پالسی است و برای بررسی ارتباط احتمالی آن با سندرم هاوانا مورد استفاده قرار گرفته است.

هنوز اطلاعات زیادی در ارتباط با این سلاح در دست نیست اما بنظر می‌رسد که آمریکا نیز نمونه‌ای مشابه با قابلیت‌های بسیار قویتری را توسعه داده باشد. اگر استفاده از این ابزار تأیید شود، این اولین باری است که از چنین تسلیحات نامتعارفی در تاریخ در یک جنگ بکار گرفته می‌شود.

اگرچه پنتاگون از تایید استفاده از سلاح انرژی هدایت‌شده خودداری کرده است و فارغ از پیامدهای سیاسی و حقوقی این حمله و بکارگیری این نوع تسلیحات، این عملیات ممکن است نشانه‌ای از ورود به مرحله‌ای جدید در درگیری‌های نظامی باشد که در آن، سلاح‌هایی که دیده نمی‌شوند اما اثر می‌گذارند، می‌توانند پیش از شلیک نخستین گلوله، نتیجه نبرد را تعیین کنند.