بیست میلیون رأی‌دهنده و ۳۹ هزار حوزه: نگاهی به گستره انتخابات ۲۰۲۵ عراق

عمار گلی

رأی‌گیری ششمین دوره انتخابات پارلمانی عراق از ساعت ۷ صبح سه‌شنبه ١١ اکتبر در سراسر عراق آغاز و تا ساعت ۶ عصر بە وقت محلی این کشور ادامه خواهد داشت. بر اساس اعلام کمیسیون عالی انتخابات، بیش از ۲۰ میلیون و ۹۰ هزار نفر واجد شرایط رأی دادن هستند که در ۳۹ هزار و ۲۸۵ حوزه اخذ رأی در ۱۸ استان عراق (از جمله سه استان اقلیم کردستان) می‌توانند رأی خود را به صندوق‌ها بیاندازند.

ششمین انتخابات پارلمانی عراق امروز ١١ نوامبر در شرایطی برگزار می‌شود که این کشور در دو دهه گذشته همچنان با چالش‌های ساختاری در نظام سیاسی، فساد اداری، نفوذ شبه‌نظامیان نزدیک به ایران در ارکان قدرت مواجه بودە است.

مشارکت مردم در این دوره می‌تواند آزمونی برای سنجش میزان اعتماد عمومی به روند سیاسی پس از دولت محمد شیاع السودانی باشد.

واجدان شرایط، سازوکار رأی‌گیری و توزیع کرسی‌ها

از مجموع جمعیت ۴۳ میلیونی عراق، نزدیک به ۲۹ میلیون نفر به سن رأی‌دهی رسیده‌اند، اما تنها ۲۱.۳ میلیون نفر از کارت بیومتریک رأی‌دهی برخوردارند که شرط اصلی شرکت در انتخابات است.

انتخابات به‌صورت منطقه‌ای و چندحوزه‌ای برگزار می‌شود، در مجموع ۳۲۹ کرسی در پارلمان عراق به رقابت گذاشته شده است که شامل ۸۳ کرسی ویژه زنان (۲۵ درصد کل کرسی‌ها) و ۹ کرسی سهمیه اقلیت‌ها است. سهم اقلیت‌ها به‌صورت زیر تعیین شده: ۵ کرسی برای مسیحیان، و هر یک از کُردهای ایزدی، کُردهای شَبَک‌، صابئین، مندایی‌ها و کُردهای فیلی یک کرسی دارند.

بر اساس ساختار اتنیکی _مذهبی سیستم سهمیه‌بندی قدرت، حدود ۶۰ درصد کرسی‌ها (۱۹۷ کرسی) به جریان‌های شیعی، ۲۰ درصد (۶۶ کرسی) به جریان‌های سنی و ۱۷ درصد (۵۶ کرسی) به احزاب کرد اختصاص دارد.

وضعیت کلی استان‌ها و روند رأی‌گیری

در پایتخت، بغداد با بیش از ۴ میلیون و ۴۰ هزار رأی‌دهنده، بیشترین واجدان شرایط را دارد و ۷۱ نماینده را راهی پارلمان خواهد کرد. پس از آن نینوا با ۱.۹ میلیون رأی‌دهنده (۳۴ کرسی) و بصره با ۱.۵ میلیون رأی‌دهنده (۲۵ کرسی) قرار دارند.

در اقلیم کردستان نیز استان‌های سلیمانیه، اربیل و دهوک بزرگ‌ترین مراکز رأی‌گیری هستند. سلیمانیه با بیش از ۱.۱ میلیون رأی‌دهنده و ۱۸ کرسی، بیشترین وزن انتخاباتی اقلیم را دارد. اربیل با حدود ۱ میلیون رأی‌دهنده ۱۶ کرسی دارد و دهوک با بیش از ۷۲۲ هزار رأی‌دهنده ۱۲ کرسی را در اختیار دارد.

به‌طور کلی، از مجموع واجدان شرایط، حدود ۳ میلیون و ۶۸ هزار نفر (۱۴.۳ درصد کل کشور) در اقلیم کردستان زندگی می‌کنند و ۸۵.۷ درصد دیگر در سایر مناطق عراق هستند.

ترکیب فعلی پارلمان و پیش‌بینی‌ ترکیب جدید

در حال حاضر پارلمان عراق بر پایه نتایج انتخابات اکتبر ۲۰۲۱ و تغییرات پس از استعفای ۷۳ نماینده وابسته به جریان صدر (در ژوئن ۲۰۲۲) اداره می‌شود.

این استعفاها توازن قدرت را به نفع ائتلاف‌های شیعه حامی ایران تغییر داد و زمینه تشکیل دولت کنونی محمد شیاع السودانی را فراهم کرد.

بزرگ‌ترین بلوک کنونی، چارچوب هماهنگی شیعیان (الإطار التنسیقی) است که شامل حزب الدعوه به رهبری نوری المالکی، سازمان بدر به رهبری هادی العامری و ائتلاف‌هایی مانند عطاء و صادقون است.

این بلوک ۱۵۸ کرسی دارد و با نیروهای مستقل و اقلیت‌ها، حدود ۱۸۴ نماینده حامی دولت را در پارلمان گرد آورده است.

در مقابل، جریان‌های سنی شامل ائتلاف تقدم (پیشرفت) به رهبری محمد الحلبوسی با حدود ۳۷ کرسی و ائتلاف عزم به رهبری خمیس الخنجر با ۱۴ کرسی، بیشترین نقش را در مناطق غربی و شمالی عراق دارند.

احزاب کُرد نیز با حدود ۵۶ کرسی، بازیگران اصلی در تعیین دولت‌های ائتلافی محسوب می‌شوند و در بسیاری از مذاکرات سیاسی نقش ترازکننده دارند.

تحلیل‌گران معتقدند نتایج این دوره نیز احتمالاً به تکرار همین الگو منجر خواهد شد: ائتلاف شیعیان نزدیک به چارچوب هماهنگی همچنان اکثریت را حفظ می‌کند، اما برای تشکیل دولت به حمایت کُردها و سنی‌ها نیاز دارد.

وضعیت رقابت در اقلیم کردستان

در اقلیم کردستان، رقابت میان احزاب سنتی و نیروهای نوظهور با حساسیت ویژه‌ای دنبال می‌شود. سهم اقلیم کُردستان در پارلمان عراق ۴۶ کرسی است، اما آرای کُردها تنها محدود به اقلیم نمی‌شود.

بخشی از آن‌ها در مناطق مورد مناقشه در استان‌های کرکوک، دیاله، صلاح‌الدین، نینوا رای می‌دهند و بخش کوچکی هم که عمدتا شامل کُردهای فیلی می‌شوند در بغداد مشارکت خواهند کرد.

طبق برآوردهای میدانی و نظرسنجی‌های غیررسمی، حزب دموکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی بین ۲۶ تا ۲۹ کرسی به‌دست خواهد آورد که نسبت به انتخابات پیشین (۳۱ کرسی) احتمال کاهش جزئی دارد.

اين حزب در اربیل و دهوک پایگاهی قوی دارد (هر کدام حدود ۸ کرسی تضمینی) اما در نینوا ممکن است از ۹ کرسی سابق به ۵ کرسی کاهش یابد.

اتحادیە میهنی کردستان با پایگاه سنتی خود در سلیمانیه احتمالاً در مجموع بین ۱۸ تا ۲۰ کرسی کسب خواهد کرد. این حزب در کركوك و دیاله نیز شانس محدودی برای کسب کرسی‌های جدید دارد.

ضعف مشارکت عمومی در سلیمانیه، طبق ارزیابی ناظران، می‌تواند به نفع این حزب تمام شود که از آرای ثابت برخوردار است. همچنین گفته میشود که پس از درگیری‌های اخیر و بازداشت لاهور شیخ جنگی اندکی اقبال عمومی نسبت به رهبر این حزب، بافل طالبانی بیشتر شده است.

نیروهای جدید و اپوزیسیون نیز در این انتخابات حضور قابل‌توجهی دارند. حزب نسل نو به رهبری شاسوار عبدالواحد، با وجود افت نسبی آرای خود نسبت به انتخابات گذشته، احتمالاً ۵ تا ۷ کرسی به‌دست می‌آورد. این حزب در سلیمانیه بیشترین نفوذ را دارد.

احزاب اسلامی مانند اتحاد اسلامی کردستان نیز انتظار دارند بین ۳ تا ۵ کرسی به دست آورند. تمرکز اصلی آنان بر مناطق دهوک و سلیمانیه است.

استاندار استان حلبجە در محل رای گیری

در عین حال، حرکت نوپای "ڕەوتی هەڵوێست" که برای نخستین بار در انتخابات سراسری عراق شرکت کرده است، احتمالا ۲ تا ۳ کرسی را از آن خود کند.

احزاب کوچک‌تر مانند جمعیت عدالت احتمالاً یک کرسی خود در سلیمانیه را حفظ خواهند کرد، در حالی که حزب "بڕیاری گەل" که پس از بازداشت رهبرش لاهور شیخ جنگی با بحران رهبری مواجه است، در بهترین حالت ممکن است تنها یک کرسی به‌دست آورد.

انتخابات ۲۰۲۵ عراق آزمونی تعیین‌کننده برای بازسازی اعتماد عمومی به نظام سیاسی پس از سال‌ها بن‌بست و فساد تلقی می‌شود.

نتیجه نهایی، به‌ویژه در اقلیم کردستان و استان‌های مورد مناقشه مانند کرکوک و نینوا، نقش تعیین‌کننده‌ای در ترکیب آینده پارلمان و جهت‌گیری دولت بعدی خواهد داشت.

با توجه به میزان پایین مشارکت پیش‌بینی‌شده در برخی استان‌ها و رقابت تنگاتنگ در اقلیم، کارشناسان انتظار دارند پس از اعلام نتایج، مذاکرات طولانی برای تشکیل دولت جدید آغاز شود.