تاریخچه مذاکرات ایران و آمریکا
- 2 hours ago
- 5 min read
علیاصغر فریدی
مروری بر تاریخچه روابط ایران و آمریکا، در ۴۷ سال گذشته، نشان میدهد که گفتوگوهای میان دو تهران و واشنگتن عمدتاً در بستر بحرانها و تنشها شکل گرفته و با میانجیگری طرفهای ثالث پیش رفته است. این تاریخچه همچنین نشان میدهد که چنین الگوی تکرارشوندهای، در عین حال، دستیابی به توافقی پایدار میان دو کشور را دشوار کرده است.
روابط میان ایران و ایالات متحده آمریکا، ریشهای دیرینه دارد، اما پس از انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، این روابط به شدت پرتنش شد. مذاکرات مستقیم یا غیرمستقیم دو کشور، عمدتا در دل بحرانها شکل گرفت و تا امروز ادامه یافته است. در ادامه، مروری بر مهمترین مراحل این مذاکرات ارائه میشود.
آغاز تنش با بحران گروگانگیری
همه چیز با اشغال سفارت آمریکا در تهران آغاز شد. در ۱۳ آبان ۱۳۵۸، دانشجویان طرفدار روحالله خمینی که خود را دانشجویان پیرو خط امام نام نهاده بودند، سفارت را تصرف کردند و ۵۲ دیپلمات آمریکایی را به مدت ۴۴۴ روز به گروگان گرفتند.
این رویداد، روابط دو کشور را به نقطهای بیبازگشت رساند. سرانجام، مذاکرات در الجزایر به نتیجه رسید و توافق الجزایر در بیست و نهم دی ۱۳۵۹ امضا شد. بر اساس این توافق، آمریکا متعهد شد در امور داخلی ایران دخالت نکند، داراییهای مسدود شده ایران را آزاد کند و ادعاهای حقوقی جدیدی مطرح نسازد.
گروگانها دقیقا در روز تحلیف رئیسجمهور جدید آمریکا آزاد شدند. این نخستین توافق مستقیم پس از انقلاب به شمار میرود.
ماجرای فروش مخفیانه سلاح
در دهه ۱۳۶۰ و در اوج جنگ ایران و عراق، یکی از پیچیدهترین و جنجالیترین موارد مذاکرات رخ داد.
دولت وقت آمریکا به طور پنهانی سلاح به ایران فروخت تا در برابر آن، به آزادی گروگانهای آمریکایی در لبنان کمک کند. درآمد حاصل از این فروش نیز برای حمایت از کنتراهای مخالف دولت نیکاراگوئه هزینه شد.
حتی مک فارلین، یکی از مشاوران ارشد امنیت ملی آمریکا به صورت محرمانه به تهران سفر کرد. این ماجرا در سال ۱۳۶۵ افشا شد و رسوایی بزرگی برای دولت آمریکا ایجاد کرد، اما نشان داد که حتی در اوج دشمنی، کانالهای ارتباطی پنهان وجود داشته است.
پیشنهادهای نادیده گرفته شده در دهه ۱۳۸۰
پس از حملات یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ و حمله آمریکا به افغانستان، دو کشور برای مدتی همکاری غیرمستقیم داشتند. ایران به نیروهای مخالف طالبان کمک کرد و در کنفرانس بن حضور یافت.
در سال ۱۳۸۲، ایران از طریق سفارت سوئیس در بغداد، پیشنهاد «معامله بزرگ» را ارائه داد که شامل مسائل هستهای، حمایت از گروههای فلسطینی، روابط با اسرائیل و وضعیت عراق بود.با این حال، دولت وقت آمریکا این پیشنهادها را نادیده گرفت.
همچنین در سالهای ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶، در دوران ریاست جمهوری محمود احمدینژاد، سه دور مذاکرات مستقیم میان سفیران دو کشور در بغداد درباره ثبات عراق برگزار شد که بدون نتیجه ماند.
دستیابی به توافق هستهای
تمرکز اصلی مذاکرات از ابتدای دهه ۱۳۸۰ بر برنامه هستهای ایران قرار گرفت. مذاکرات اولیه با سه کشور اروپایی آغاز شد و ایران برای مدتی غنیسازی اورانیوم را به صورت داوطلبانه متوقف کرد.
با آغاز ریاستجمهوری حسن روحانی در سال ۱۳۹۲، فضا برای گفتوگوهای جدیتر میان ایران و آمریکا فراهم شد و حتی نخستین تماس تلفنی میان رؤسای جمهوری دو کشور پس از انقلاب برقرار شد.
مذاکرات فشرده با گروه پنج به علاوه یک در شهرهای مختلف اروپا ادامه یافت و سرانجام در بیست و سوم تیر ۱۳۹۴ به امضای برنامه جامع اقدام مشترک موسوم به برجام منجر شد.
ایران در این توافق محدودیتهایی بر برنامه هستهای پذیرفت و در مقابل، تحریمهای بینالمللی به تدریج برداشته شد. این توافق، بالاترین سطح تعامل دیپلماتیک میان دو کشور پس از انقلاب به حساب میآید.
خروج از توافق و تلاش برای احیا
این دوره آرامش پایدار نبود. در اردیبهشت ۱۳۹۷، دولت آمریکا به طور یکجانبه از برجام خارج و سیاست فشار حداکثری را در پیش گرفت.
تلاش برای احیای توافق در سالهای ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ طی دوران دولت بایدن در وین انجام شد، اما به دلیل اختلافات بر سر تحریمها و فعالیتهای منطقهای ایران، این مذاکرات به نتیجه نرسید.
مذاکرات جدید در دوره دوم ریاستجمهوری ترامپ
با بازگشت دونالد ترامپ به قدرت در سال ۱۴۰۴، فصل تازهای از مذاکرات آغاز گردید. ترامپ نامهای به رهبر ایران ارسال کرد و پیشنهاد مذاکره برای دستیابی به توافق هستهای جدید را داد.
دور اول گفتوگوها در بیست و سوم فروردین ۱۴۰۴ در مسقط عمان و با میانجیگری عمان آغاز شد. دورهای بعدی نیز در رم و دوباره مسقط برگزار گردید.
این مذاکرات با ضربالاجل شصت روزه همراه بود، اما پس از اتمام مهلت بدون توافق، تنشها به درگیری کوتاهمدت با اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴ منجر شد و مذاکرات برای مدتی متوقف گردید.
جنگ دوازدهروزه و تأثیر آن بر مذاکرات
در خرداد ۱۴۰۴، جنگ دوازدهروزه میان ایران و اسرائیل آغاز شد. اسرائیل با حملات غافلگیرانه به تأسیسات نظامی و هستهای ایران حمله کرد و آمریکا نیز در روز نهم جنگ، سه سایت هستهای ایران را هدف قرار داد.
این درگیری دوازده روز به طول انجامید و با میانجیگری آمریکا و قطر با آتشبسی دوجانبه پایان یافت. این جنگ، مذاکرات هستهای پیشین را به تعویق انداخت و بیاعتمادی میان طرفین را عمیقتر کرد. با این حال، آتشبس موقت، زمینهای برای ادامه گفتوگوها فراهم آورد.
مذاکرات پس از جنگ دوازدهروزه با میانجیگری عمان
پس از برقراری آتشبس در جنگ دوازدهروزه، عمان بار دیگر به عنوان میانجی اصلی وارد عمل شد. مذاکرات غیرمستقیم و سپس مستقیم از تیرماه ۱۴۰۴ در مسقط آغاز گردید.
در این دور از مذاکرات، هیات آمریکایی و ایرانی بر سر برخی محدودیتهای فنی برنامه هستهای و کاهش بخشی از تحریمها به توافقهای اولیه رسیدند.
با وجود پیشرفتهای محدود در مسائل فنی، اختلافات عمیق بر سر مسائل منطقهای، برنامه موشکی و مدت زمان محدودیتها مانع از دستیابی به توافق جامع شد.
این مذاکرات، تنشها را برای مدتی کاهش داد، اما نتوانست جلوی تشدید درگیریها در ماههای بعد را بگیرد و در نهایت به تعویق افتاد.
جنگ اخیر و آتشبس شکننده
در اسفند ۱۴۰۴، جنگ گستردهتری میان آمریکا، اسرائیل و ایران آغاز شد. حملات هوایی هماهنگ آمریکا و اسرائیل به سایتهای نظامی، دولتی و هستهای ایران انجام گرفت و حتی مقامات ارشد ایرانی، از جمله علی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی، هدف قرار گرفتند.
ایران با حملات موشکی و پهپادی به پایگاههای آمریکا و اسرائیل و بستن تنگه هرمز واکنش نشان داد که اختلال جدی در تجارت جهانی ایجاد کرد.
این جنگ حدود چهل روز ادامه یافت و با اعلام آتشبس موقت دو هفتهای به پایان رسید. آتشبس شکننده است و با وجود تمدید آن توسط دونالد ترامپ، محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا هنوز ادامه دارد.
مذاکرات اسلامآباد و دور جدید گفتوگوها
پس از جنگ اخیر، پاکستان نقش میانجی کلیدی ایفا کرده است و میزبان اولین دور مذاکرات مستقیم شد. در یازدهم و دوازدهم فروردین ۱۴۰۵، دور اول مذاکرات اسلامآباد در هتل سرنا برگزار گردید.
این گفتوگوها که بیش از بیست ساعت طول کشید، بالاترین سطح مذاکرات رو در رو میان دو کشور از زمان انقلاب به شمار میرود.
هیات آمریکایی به ریاست معاون رئیسجمهور، جیدی ونس و هیات ایرانی به ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران در این مذاکرات حضور داشتند، اما توافق نهایی حاصل نشد.
طرف آمریکایی پیشنهادهای خود را «نهایی و بهترین» خواند، اما ایران آن را نپذیرفت.
الگوهای تکراری در تاریخ مذاکرات
تاریخ مذاکرات ایران و آمریکا نشان میدهد که تعاملات دو کشور اغلب در شرایط بحرانی شکل گرفته است.
میانجیهای سوم مانند الجزایر، عمان و اکنون پاکستان نقش مهمی داشتهاند و بیاعتمادی عمیق میان طرفین، اصلیترین مانع دستیابی به توافق پایدار بوده است.
از جنگ دوازدهروزه تا مذاکرات پس از آن با عمان، جنگ اخیر و مذاکرات اسلامآباد، این الگو تکرار شده و درسهای مهمی برای آینده دیپلماسی دو کشور در بر دارد.
