توافق ایران و آمریکا و پرسشهایی کە نیازمند پاسخ هستند
- 11 minutes ago
- 4 min read
تنظیم: سمیە توحیدی
بە رغم نگرانیهای برخی از مقامات آمریکایی، توافق اخیر میان این کشور و ایران همچنان با ابهامهایی در محتوا و سازوکار اجرایی روبهرو است. از مهمترین موضوعات حلنشده میتوان به تفسیرهای گاه متناقض از مفاد یادداشت تفاهم، سازوکار بازگشایی تنگه هرمز، شرایط آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران، پایان جنگ در لبنان و آینده مذاکرات هستهای اشاره کرد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، و جیدی ونس، معاون او، توافق الکترونیکی را با محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، امضا کردند.
هدف از این توافق پایان دادن به جنگ عنوان شده است. با این حال، پرسشهایی درباره توانایی واشنگتن و تهران برای تبدیل آتشبس موقت به یک توافق جامع همچنان مطرح است. این روند از تنگه هرمز آغاز میشود و به پرونده هستهای ایران میرسد.
در برهە کنونی، تمدید آتشبس برای ۶۰ روز دیگر اجرایی شده است. در عین حال، گمانهزنیهایی درباره احتمال گسترش آن به جبهه لبنان وجود دارد.
همچنین بازیگران بینالمللی در انتظار مراسم رسمی امضای توافق کە قرار است روز جمعه در ژنو سوئیس برگزار شود، هستند.
با این وجود، و بە رغم سخنان ترامپ در نشست امروز خود در پاریس، به نوشته وبسایت خبری آمریکایی آکسیوس، هشت پرونده اصلی همچنان پیرامون این توافق مطرح است.
با وجود امضای الکترونیکی یادداشت تفاهم، زمان بازگشایی کامل تنگه هرمز همچنان مشخص نیست. ترامپ ابتدا از لغو فوری محاصره آمریکا سخن گفت. او بعداً اعلام کرد که بازگشایی عملی تنگه پس از مراسم رسمی روز جمعه آغاز خواهد شد.
این اظهارات همزمان با صدور دستورهای نظامی آمریکا برای آمادهسازی رفع محاصره تا پایان هفته مطرح شدە است. در مقابل، رسانههای رسمی ایران میگویند وضعیت میدانی در تنگه هرمز تاکنون تغییر محسوسی نداشته است.
از سوی دیگر، واشنگتن خواهان بازگشایی تنگه بدون محدودیت و بدون دریافت حق عبور است. هدف آمریکا بازگرداندن تردد کشتیرانی به سطح پیش از جنگ ظرف ۳۰ روز آینده است.
در مقابل، تهران با بازگشت کامل به شرایط پیش از جنگ موافق نیست. ایران بر حق خود برای اعمال نظارتهای زیستمحیطی و مقررات ایمنی تأکید دارد. به نوشته آکسیوس، این مقررات ممکن است در آینده به دریافت هزینه منجر شوند.
شرکتهای بزرگ کشتیرانی نیز در این رابطە با احتیاط عمل میکنند. شرکت مرسک از جمله شرکتهایی است که ازسرگیری فعالیتهای خود را به دریافت تضمینهای امنیتی ملموس مشروط کرده است.
بزرگترین اختلاف به مشوقهای مالی مربوط میشود.
رسانههای جمهوری اسلامی ایران میگویند تهران بلافاصله پس از امضای توافق به میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده خود دسترسی خواهد یافت. در مقابل، واشنگتن این ادعا را رد کرده است.
مقامهای آمریکایی میگویند دسترسی به این داراییها به سازوکار پرداخت در برابر عملکرد و اجرا وابسته خواهد بود.
آمریکا همچنین تأکید دارد که گشایش کامل اقتصادی به امضای یک توافق هستهای تفصیلی در آینده بستگی دارد. با این حال، دو طرف ممکن است در مراحل نخست اقدامات محدود و متقابلی را در قالب حسن نیت انجام دهند.
فقدان دیدگاه مشترک و تناقض در روایتها
تفاوت در اظهارات دو طرف نشاندهنده نبود یک مبنای مشترک و روشن است. این وضعیت به آن نکتە قابل ارجاع است کە که بخش بزرگی از مذاکرات بهصورت غیرمستقیم و از طریق میانجیها انجام شده است.
در نتیجه، یادداشت تفاهم به یک چارچوب سیاسی کلی تبدیل شده است که ظرفیت تفسیرهای گوناگون را دارد.
برخی از اعضای کنگره آمریکا، از جمله لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه نسبت به تفاوت برداشت واشنگتن و تهران از مفاد توافق ابراز نگرانی کردهاند. دولت آمریکا نیز این تفاوت را ناشی از تلاش ایران برای بزرگنمایی دستاوردهای توافق در مصرف داخلی دانسته است.
همزمان با این نگرانیها، محافل سیاسی و اقتصادی در انتظار انتشار متن کامل یادداشت تفاهم هستند تا به وضعیت ابهام و سردرگمی پایان داده شود.
دولت آمریکا وعده داده است این سند را ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت منتشر کند. با این حال، ترامپ احتمال داده است انتشار آن به پس از مراسم رسمی امضا در ژنو موکول شود.
این توافق تنها چند ماه مانده به برگزاری انتخابات با مخالفت شدید در داخل اسرائیل روبهرو شده است.
اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، تأکید کرده است که تلآویو از جنوب لبنان عقبنشینی نخواهد کرد و از حق پاسخگویی به حزبالله صرفنظر نخواهد کرد. او همچنین تهدید کرده است که در صورت حمله به اسرائیل، ایران با تمام قدرت هدف قرار خواهد گرفت.
همزمان، گزارشهایی منتشر شدەاند که نشان میدهد ترامپ در پی حمله اخیر به بیروت که نزدیک بود بە شکست توافق منجر گردد، انتقادهای تندی را متوجه بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، کرده است.
یادداشت تفاهم صرفاً مقدمهای برای آغاز مذاکرات هستهای پیچیدهای است که ۶۰ روز ادامه خواهد داشت. در محافل آمریکایی، دشوار بودن این مأموریت به دلیل فقدان اعتماد متقابل پذیرفته شده است.
در نشانهای از جدی بودن مقدمات این روند، فرستادگان آمریکایی از تأسیسات هستهای اوک ریج در ایالت تنسی بازدید کرده و با کارشناسان آن دیدار کردهاند.
همزمان با آن، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، از تدارک نشستهای مقدماتی درباره پرونده هستهای در هفته جاری خبر داده است.
گزینههای بازدارندگی و خطر ازسرگیری جنگ
ایالات متحده بر حفظ آرایش نظامی خود در منطقه بهعنوان اهرم فشار تا زمان دستیابی به یک توافق نهایی هستهای تأکید دارد. واشنگتن همچنین از وجود گزینههای جایگزین در اختیار ترامپ در صورت شکست مسیر دیپلماتیک سخن گفته است.
در مقابل، تهران نسبت به موقعیت خود در مذاکرات ابراز اطمینان میکند و معتقد است تمایل آمریکا به پایان دادن به جنگ، اهرمهای بیشتری در اختیار ایران قرار داده است.
یک مقام آمریکایی نیز گفته است که ابعاد مرحله پیش رو طی دو تا سه هفته آینده روشنتر خواهد شد.
بە نظر می رسد کە توافق اخیر کوششی برای مهار بحران است، اما در سطح فنی بیشتر به یک آتشبس شکننده شباهت دارد تا مسیر واقعی حلوفصل.
فقدان یک متن رسمی حداقل تا مقطع کنونی، اختلاف روایتها، ابهام در بازگشایی هرمز، مشروط بودن امتیازات اقتصادی و مخالفت اسرائیل نشان میدهد که هیچگونە اجماع عملی در این بارە شکل نگرفته است.
واشنگتن زمان میخرد، تهران امتیاز روایی میگیرد و اسرائیل آماده برای عملیات میماند. بنابراین سناریوی محتمل، نه صلح پایدار، بلکه فرسایش توافق در مرحله اجرا و بازگشت تدریجی بحران از مسیر لبنان، هرمز یا پرونده هستهای است.
